Қажығандық (утомление), оның формалары және онымен күресу жолдары.
Еңбекпен шұғылданғанда организімнің жұмысының төмендеуі байқалады мұндай жағдайды шаршау немесе қажу деп айтамыз.
Қажу (шаршау) ауыр еңбек процессінде жұмыстың өнімділігінің сапасы мен санының төмендеп құлдырау процессін айтамыз.
Өте терең қажу – тұрақты терең жұмыстың өнімділігінің сапасы мен санының төмендеп құлдырау процессін айтамыз.
Жалпы жұмыс кезінде жұмысты орындаудың заңды өзгерістері болады оны жұмыстағы орындау фазалығы деп атайды. Жұмыстың басында 30 минут аралығында жұмыс істеу қабілеті біртіндеп жоғарлайды ол фаза түскі тамаққа дейін жоғарлайды. Екінші – сменаның аяғында қажығандық байқалып жүмыс өнімділігі төмендейді.
Жұмыс сменасындағы жұмыс істеу периоды
Қажығандықты диагностикалау үшін кеибір биохимиялық көрсеткіштерді тексереміз мысалы: дәреттегі катехоламиндер, кетостероидтар, креатин, қандағы қанттың деңгейі.
Еңбек режимі және тынығу.
Организімнің жұмыс істеу қабілеті орталық нерв жүйесіне байланысты. Орталық нерв жүиесінің жұмыс жасау қабілеті әлеуметтік ортадағы жағдай тікелей әсерін тудырады. Қажуды болдырмауда оның алдын алуда маңызды рол жұмыс уақытын қысқарту атқарады. Қыиын жүмыс прцестерін механзациялау. Жұстың сапасын көтеруде жаттығулармен тренировкалар үлкен ролді атқарады.
Жоғарғы жұмыс істеу қабілетін қамтамасыздандыратын фактор еңбек режимі және тынығу болып табылады. Еңбек режимі дегеніміз белгілі жұмыс периодымен демалыстың ара қатнасы. Жұмыс процесіне түскі үзілістен басқа физиологиялық негізделген үзілстердің болуы. Бес күндік жұмыс уақыты. Мүмкіндігіне қарай екі рет демалу(отпуск).
Адамның антропометриялық (один из основных методов исследования в антропологии, заключающиеся в различных измерениях человеческого тела) сипаттамалары.
Антропометр – инструмент для научных измерений роста и других размеров тела человека
Адамға қойылатын антропометриялық талап дегеніміз ол оның шамасы-размері, формасы, салмағы, дене мүшелерінің статикалық динамикалық сипатамасы мен көрсеткіштері. Аталған көрсеткіштер қажет адамға дұрыс жұмыс орнын белгілеу үшін. Бұл сұраныстар физиологиялық және психологиялық болып бөлінеді.
Физиологиялық сұраныс – адамның көк етінің энергетикалық мүмкіндігін есепке алу техникада жұмыс жасау кезінде күш, жылдамдық шыдамдылық т.б.қасиеттерін ескере отырып.
Психологиялық сұраныс – машина және оның элементтерінің адамның психологиялық ерекшеліктеріне сәйкестігін анықтау.
Адамның жұмыспен шұғылдануында дене мүшелері жаңа функционалды деңгейде болады. Бүл кезде нерв жүиесінде, жүрек пен қан тамырларында, тыныс алу жүиесінде физиологиялық өзгерістер болады. Бұл өзгерістердің дәрежелері әртүрлі өзгешелікте болады күш жұмсап жүмыс жасау кезінде не болмаса ойлау жұмысында.
Нерв жүиесі- адамның еңбегіне тікелей қатысты мысалы токарьдың жұмысы үнемі қайталаумен болады деталіды алу, станокта бекіту, өңдеу, және дайын бөлшекті алу.
Тыныс алу. Жұмыс кезінде сыртқы және ішкі тыныс алу жүиесінде елеулі өзгерістер болады, ол дене мүшелеріне оттегн тасмалдап көмір қышқыл газын сыртқа шығарып организмді арылту жұмыстары бұл процесс жұмыстың ауырлығына байланысты.
Әртүрілі ауырлықтағы физ. жұмыспен шұғылданғанда дененің оттегін сіңіруі
Суретте көрсетілгендей жұмыс басында оттегін сіңру біртіндеп тұрақты жоғарлауға жетеді. Жұмыстың аяғына таман оттегін сіңіру төмендеп жұмыстың алдындағы жағдайға келеді.
Жай тыныш уақытта дем алу жиілігі 7-22 арасында ал жұмыс кезінде50 рет оданда асуы мүмкін минутына жеңіл қысқа мерзімде еңбек жасағанда. Егер адам ыңғайсыз ауыр жағдайда еңбек етсе тыныс алу жиілігі төмендейді бірақ өкпедегі тыныс көлемі 2-2,5 ретке жоғарлайды резервтік демалу процесінің үлесінен(демді шығару, алу). Дем алыстың жиілеуі мен тереңдеуі өкпенің вентиляциясын жоғарлатады ол дегеніміз – демалу жиілігі мен тыныс алу көлемінің көбейтіндісі жоғарлауы. Тыныш уақытта 4-пен 10л/минутна. Жұмыс кезінде бұл көрсеткіш 50-100 л/минутна болады, кейбір уақытта одан да жоғары болуы мүмкін.
Организімнің сіңіретін отттегі динамикалық жұмыс кезінде еңбектің ауырлығына тікелей байланысты болады.
Адам қалыпты жағдайда минутына орташа 0,25 л О2, жеңіл жұмыста 0,-1,0 л, орта шамадағы жұмыста 1,0-1,5 литр, ауыр және өте ауыр жұмыста 2,0-2,5 л., сіңіреді.
Жүрек және қан тамырлары жүиесі. Жұмыс кезінде зат алмасу прорцестерінің жоғалауы денеге оттегінің интенсивті жеткізілуінен оның метоболиттерін денеден шығаруға байланысты болады. Жұмыс кезінде қан тамырының және жүрек соғуы жоғарлайды. Мысалы пульс қалыпты жағдайда 70-75 рет минутына соғады ал ауыр жұмыс кезінде 120 – 150 дейін барады.
Су тұз витами алмасуы