11. Қазақстанның табиғи ресуртарының экологиялық жағдайын бағалау жұмыстарының негізін ашып корсетиниз

Кадастрда ресурстар мен нысандардың орналасуы, олардың шамасы, нысандардың құндық бағасы мен кірісін құрайтын сапалық сипаттамалары туралы деректер беріледі. Кадастрдың белгілі түрлері:

Жер кадастры – ауыл мен орман саласында өндірістің басты құралы жер туралы егжей-тегжейлі мәліметтердің жиынтығы;

су кадастры – жер бетіндегі және жер астындағы су нысандары туралы гидрологиялық мәліметтердің жиынтығы;

сондай-ақ, жекелеген кәсіпшіліктер мен ұсақ нысандардың да кадастрлары болады. Кадастр деректері салықтарды, табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдер белгілеу кезінде, нысандарды жалға беру, кепілге салу, сату кезінде олардың құнын бағалау үшін пайдаланылады;

биологияда – жүйеленген биологиялық мәліметтер жиынтығы. Кадастр белгілі бір нысанның үстінен үздіксіз немесе мезгіл-мезгіл жүргізген бақылау мәліметтерін тіркеу арқылы жасалады. Бұл мәліметтерді тіркеу үшін, алдымен, оның сапасы дұрыс бағаланып, категорияға, топтарға бөліп жіктелінеді. кадастрдың түрлері көп. Мысалы, орман кадастры – орман алқаптарының көлемі, сапасы туралы мәліметтер жиынтығы; ерекше қорғалатын табиғи аумақтар кадастры – қорық, қорықша, ұлттық саябақтардағы тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтер жиынтығы; жануарлар Кадастры – белгілі бір аумақтағы жануарлар саны, таралуы, шаруашылық маңызы және оларды пайдалану туралы мәліметтер; өсімдіктер Кадастрды – жануарлар Кадастры сияқты өсімдіктер туралы жиналған деректер. Кадастры жүргізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.

Біздің Республикамызда басқаруды дамытудың маңызды міндеттерінің бірі оның табиғи-ресурс потенциалын рационалды пайдалану болып табылады. Бұл мәселені шешу тек аумақтың ресурсты потенциалын кешенді меңгеруде ғана мүмкін болады. Осындай бағалау негізінде пайдаланушылар басымдылықтары мен аймақтағы басқа табиғат ресурстары және лимиттерін алып қою туралы шешім қабылдану қажет. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес табиғат ресурстарының есеп функциясы Қазақстан Республикасы табиғат органдарының енуіне қатысты болады. Табиғатты қорғау ұйымдары мен ресурстік блок ведомстволармен табиғат ресурстарының жеке түрлері бойынша маңызды ақпараттар жинақталды. Қолданыстағы жинақтау, сақтау, өңдеу тәртібі және аумақтың жағдайы туралы ақпаратты пайдалану және оның бүтіндей табиғи-ресурстық потенциалына, табиғат ресурстарының интегралды бағалауына мүмкіндік бермейді, сонымен қатар табиғатты пайдалану және қоршаған табиғат ортасын қорғауды басқарудың арнайы тапсырмаларын шешуде бейімделмеген. Ресурсты үнемдеуге бағытталған табиғатты пайдалануды басқарудың негізгі элементтері болып табиғат ресурстарының мемлекеттік кадастрларының ақпараттық жүйесін пайдалану табылады.

Қазіргі таңда аталған ақпараттық жүйе қолданыста және өз құрамында келесідей функционалды модулдерді құрайды:

1) Орман кадастрының ішкі жүйесі

2) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың кадастрының ішкі жүйесі

3) Жануарлар әлемі кадастрының ішкі жүйесі

4) Балық кадастрының ішкі жүйесі

5) Картографиялық деректердің блогы

Орман кадастрының ішкі жүйесі орман шаруашылығы жағдайы туралы ақпараттық жүйені (148 аса нысанды құрайды), шаруашылық қызмет бағасын, оның иелеріне бөлінуін, орман шаруашылығының сандық және сапалық жағдайын ұсынады. Орман, жануарлар, балық кадастрларының кадастрлық нысан карталарымен жұмыс сонымен қатар ерекше қорғалатын аумақтар атрибуттық ақпарат алуға кадастрлық нысандарды белгілеуге мүмкіндік береді, сыртқы мәлімет базасынан мәлімет алуға да, нысандардың ірімасштабтағы карталарына ауысуына және солармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. «Аумақтың барлық кадастрлары» қызметі пайдаланушыға таңдалған аумақ бойынша барлық кадастрлық нысандардың тізімін алуға мүмкіндік береді. Соның көмегімен картаның таңдалған учаскесі үшін топтары бар барлық нысандардың тізімі жасалады. Сайып келгенде нысанды таңдау процедурасының орындалу нәтижесінде таңдалған картаның бөлігі үшін аталған жүйенің барлық агрегаттары жүргізіледі.

12. Жер ресурстарын экономикалық бағалау жолдарын айтып, жердің құны мен төлемдерінің есептеуін көрсетіп сипсттаңыз.Басқару бір жүйеге тиеселі заңдарды пайдалану негізінде осы жүйені басқа жағынан бір жағдайға жеткізу мақсатындағы процесс ретінде қарау. Жер ресурстарының мәні. Басқарудың қызыметі. Жерге орналастыру жұмысын ұйымдастыру, жер кадастры жерді пайдалану бақылау, жер таласының шешімі. Жер ресурстарын басқарудың мақсаты. Жер ресурстаарын басқаруда жалпы мемлеттік жетекшілік. Жалпы мемлекеттік басқару және жерді пайдалануды шарушылық функкциялар бойынша эксплуатациялау. Жер кадастры базасында жер ресурстарын болжау, жоспарлауға байланысты жерді орналастыру, бөлу, бекіту. Басқару органдарының құқықтық базасының өзара байланысы және жер иеленушілер мен жер пайдаланушыларға бақылау. Жер ресурстарын басқару: жалпы құқықтық, экономикалық, экологиялық, және трехникалық. Басқа табиғи ресурстар мен жер пайдалану мәселерінің кешенді шешімі. Жер қызметінің аумақтық салалық есебі. Ауыл шаруашылық жерінің приоритеті. Мемлекеттік жер кадастры ретінде ақпараттық және ғылыми – техникалық негізінде жер ресустарын басқарудың жүйесі.

Жерді бағалау басқарудың нақты көзқарасы , ғылыми негізінің шешімі. Экономикалық бағалаудың мазмұны. Жалпы бағалау. Меншік бағасы. Негізгі көрсеткіштер- өнімділік , шығын, дефференциялды пайда, меншікті бағалауға - шығымдылық, шығын, дифференциалды пайда.

Жерді бағалаудың ақшалай қызыметі. Жер бағасының жалпы формуласы. Жердің нормативтік бағасы: нормативті пайда капитализациялау коэффиценті (банктің несиелеу проценті.) Ауылшаруашылық мақсаты жерді кадастрлық бағалаудың әдістері. Қалалық жерді бағалаудан айырмашылығы қалалық жерді аймақтау , жер учаскелерін сатуды ұйымдастыру. Жерді экономикалық және экологиялық қорғаудың мазмұны. Экономикалық және әлеуметтік факторлардфың есебі. Жерді бағалауды енгізуде жерді дайындау мақсатына қарай орналастыру. Шығынға ұшыраған жерлерді анықтаудың әдісі. Жерге орналастыру жобасы бойынша экологиялық бақылау жұмыстарын күшейту.

13) Шет елдердегі кадастрлық іс шараларды жүргізу негіздерін түсіндіріп, ерекшеліктерін айтып, олардың ТМД елдеріндегі кадастрлық жұмыстардан айырмашылығын дәлелдеңізБіздің түсінігіміздегі  жерге орналастыру бұл жерді  қорғау және рационалды пайдалануды  ұйымдастыру жүйесі жерге орналастыру  әрекеттері орын алғандығымен көп елде жоқ. «Жерге орналастыру» сөзінің аналогы  да жоқ. Бұл сөзді ағылшын авторлары  да ұқсас етіп аудармайды. Ағылшын  тілінде «Land Use Planning» - жерді пайдалануды  жоспарлау; « Land Managment» - жер басқару; «Land Servery» - межелеу, жерді түсіру. Француз тілінде «Amanagment Foncier»,» - ;неміс тілінде «die Flurbereinigung » сөздері «жерге орналастыру» түсінігі жақын болып табылады. Бұл жағдай себептері тарихи, бірдей емес жер қатынастары, XX ғасырдағы Ресейдегі және шетелдегі жер меншіктігінің сипатынан. Сондықтан Ресейдегі геодезия саласындағы негізгі ғылыми жұмыстар басқа елдердің тілдеріне аударылып, кең тараған (Батыс Еуропа, АҚШ, Канада), ал жерге орналастыру кітаптары көбіне әлеуметтік елдерде ғана қолданылған (Шығыс Еуропа, Қытай, Монғолия, Вьетнам). Қазіргі уақытта ғана шет елдердегі жерге орналастыруды зерттеуге көптеген мүмкіншіліктер ашылған.Батыс Еуропа, АҚШ, Канададағы жерге орналастыру әрекеттері жер  кадастрымен  тығыз байланысты. Бұл келесі себептермен байланысты:

Жер кадастрының берілгендері жерге байланысты мәмілелерді жасағанда жерді бөлгенде, біріктіргенде қолданылған, осылардың негізінде жерді пайдалануды анықтайтын құжаттар берілген.Жер кадастр мәліметтері жерді пайдалануда басқару шешім қабылдау үшін басқару органдарымен қолданылған (жерді пайдалануды жоспарлау)

 Жер кадастрының негізінде тек жер учаскелерін бағалау мен санау ғана емес, жылжымайтын мүлік объектілері де есепке алынатын, бұлар салық салуға басты мәлімет болып табылады.

 Жер кадастры материалдары өздерінің жер басқарушылары сайманы болып есептеледі. Сонымен, шетелдегі жер кадастры өзіне тек техникалық істерді ғана емес, анықталған жер кадастры процесін қосатын өзінде жерге орналастыру жұмыстарының көп бөлігін аккумуляцияланған.

Сондықтан шетелдегі ғалымдар жерге орналастырудың өзіндік мақсаттарын  және маңыздылығын түсіне отырып, жерег  орналастыру өндірісті бөлек  салаға бөлуі мүмкін емес. Көп елдерде  жерге орналастыру әрекеттерінің  бөлігі, жерді түсірумен, карта құрумен байланысты жер кадастры, геодезия, картография жайында хабардары бар қызметтерінде концентрацияланған. Бұл жағдайда жерге орналастыру орындаушы басқару органарын құру.Берілген жұмыстар біздің елдегі бар жерге орналастырудың түрлі деңгейлерінің схемаларына  сәйкес келеді. Батыс Еуропадағы жоспарларды  зерттеме жасау қалаларды өсуі және табиғи қорғау мақсаттарымен анықталған.  ХХ ғасырдың 80 – жылдары елдердің жер саясатына қалалар өз ықпалын  тигізген. Сондықтан жерге орналастыруды  жоспарлау табиғатты қорғауды, жерді  бөлудің сұрақтарын шешіп отырған. Бұл жоспарлардың негізінде арнайы заңдар болған. Мысалы, Францияда 1996 жылы «Территорияларды жайластырудың ұлттық директивалары», Швецияда – «Жоспарлау және құрастыру» заңы (1987 ж). Швейцарияда « Регионалды жоспарлау» заңы (1979 ж) қабылданған.Көп елдерде жерді рационалды пайдалану және қорғау шараларын  ұйымдастыруды мемлекет өзіне артқан.

Бұл бағыттардағы елдер –  АҚШ. Бұл мемлекет бағдарламаларды  Ауыл шаруа Министрлігі, ішкі істер  Министрліні және т.б арқылы қаржылайды. Тек 1996 жылы осындай шараларға 6,74 млрд. доллар  жұмсалған. МСХ жүйесінде  арнайы топырақты қорғау қызметі  жұмыс атқарады.

Бағдарламалар келесі бағытта  жұмыс істейді:

Жерге орналастыру жобаларын түзу қаржылау (мелиорация, жерді консервациялау және т.б);

Техникалық кеңес беру және ғылыми – ақпараттық жұмыс;

Фермерлерге алқапты қорғау техникаларын енгізуге субсидия беру.

Бюджет штаттары бағдарламаларды  жүзеге асыруға да қаржы бөледі. Штат және жергілікті деңгейдегі кең  таралған сайман – жерді пайдалануды  бақылау. Террмториялы зонаны анықтаудағы  штаттық ведомстволар функционалды қасиеті бойынша аудандайды. Осыған негізделіп жергілікті басқарушылар әр түрлі объектілерді өз территориясында  салынуын қадағалап отырады.

Шет елдегі берілген жұмыстардың  негізі - жер кадастр түсірістері  болып табылады. Бұлар бірлікті немесе жаңартылатын болып 2 ге бөлінеді, Жаңартылатын жер кадастр түсірістері аралас шаруашылық жерге орналастыру жұмыстарының комплексіе қамтиды. Ауыл шаруашылық жерлердегі осындай жұмыстарды жүргізуде топырақты  бонитеттеу қолданылады (жерді бағалау)

Бұл жұмыстардың негізі Германияда ХХ ғасырдың басында қаланған. Басында  бұл мамандарды техникалық инженерлер деп атаған. Көп шаруашылықтарда  арнайы жобалар дайындаған.

Көп елдерде жерге орналастыру  ұйымдарының атқаратын ф- сы бірдей болып келеді:

1. Жерді бөлу конкурс негізінде өтеді;

2. Промотер – кәсіркерлер қатысады;

3. Жерге орналастыру мемлекеттік және жергілікті басқару органдарымен бақыланады;

4. Жерге орналастыру табиғатты қорғау сипатты болып келеді.

Мысалы, Германиядағы жер  өлшенулер негізгі ғылыми зерттеулері  және олардың классикалық білім  алуы университеттерде негізделген. Швеция мен Францияда жер өлшеу істері мүліктік қатынастармен байланысты, Чехия мен Словакияда жерге орналастыру  кадрларын құру факультеттері дайындайды. Сонымен шет елде жерге орналастыру бойынша алынатын білімдер түрлі бағыттарда дамиды.