48.Жерді экономикалық бағалау үшін ескерілетін экологиялық көрсеткіштерді көрсетіп, оларға мысалдар келтіріп, жердің құнын есептеңіз.

Жерді экономикалық бағалау – әр түрлі табғи экономикалық жағдайларда топырақтың құнын анықтауға бағытталған көрсеткіштер.

Жерді экономикалық бағалаудың көрсеткіштері:

1)жалпы бағалауға арналған өтімділік;

2)өтімділік шығыны;

3)дифференциалды кіріс;

4)жеке меншік бағаға арналған белгілі бір егістіктің өнімділігі;

5)нақты дақылдардың дифференциалдық кірісі.

Жерді экономикалық бағалау мына формула арқылы анықталады:

Б=П*100/П₁₀₀ Мұндағы Б- топырақтың жалпы өнім мөлшері мен таза пайда көле;

П- топырақ көлемінің бір бөлшегінен алынған жалпы өнімнің көлемі; П₁₀₀ – балға теңестіріліп алынған таза пайданың мөлшері. Осы формулаға сүйене отырып жердің құнын есептеп, оған баға беруге болады.

49.Топырақтағы гумус мөлщерін анықтау әдісін түсіндіріп,гумус мөлшері бойынша оның қорын есептеңіз

Өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының ыдырау процесінде, яғни органикалық заттардың минералдануымен бірге топырақта күрделі органикалық қосындылардың түзілуі – гумификация процесі жүріп, топырақ гумусы немесе қарашірігі жасалады. Топырақ қарашірігінде гумин және ульмин қышқылдары, балауыз, смолалар, витаминдер, фенолдар, антибиотиктер және т.б. болады.

Гумустың ыдырауында көміртегі, нитраттар, фосфаттар және т.б. бөлінеді. Гумустың құрамына 5 проценттей азот кіреді. Сондықтан қарашіріқ заттары топырақты күлдік және азот қоректік элементтерімен байытады. Мұнымен қоса, қарашірік заттары топырақтың структурасын түзуде, аэрациясын, жылу режимін, сіңіру қабілетін, су сыйымдылығын, т.б. физикалық, химиялық қасиеттерін жақсартуда басты фактор болып есептеледі.

Әрбір топыоақ зоналарында гумустың мөлшері әртүрлі. Ол қара топырақтарда көп, ал онан оңтүстікке және солтүстікке қарай ауысқан сайын мөлшері кемиді. Мысалы, қара топырақтарда гумус топырақ массасының 8-12, кейде 15 процентін құрайды. Орманның сұр топырақтарында 3-5 %, сұр топырақтарда 1-3%, құмайт топырақтарда 0,5-1% және одан да аз болады. Гумустық заттар гумыстың құрамына кіретін жоғары молекулалы азаотты қышқылдық, органикалық қосындыларға жатады және негізінен коллоидтық түрде (ацидоидтар) болып келеді. Ацидоитар 2 валентті Са,Mg, Fe және 3 валентті Fe, Al катиондарымен коагуляцияланып гельге өтеді (тұнбаға түседі). Гумустық заттар гумус массасының 80-90 процентін құрайды. Оның құрамына негізгі үш топ қосындылар кіреді: гуминдык қышқылдар (гумин, ульмин қышқылдары), гумин және ульмин (топырақтың минеральдық бөлігімен өте берік байланысқан гуминдық және фульвоқышқылдардың кешендері).

Топырақ шіріндісі күрделі органикалық қосынды болғандығы себепті, оны топырақтан ажыратып алу қиынға соғады. Сол себепті оның жалпы мөлшерін анықтаумен шекаралынады. Топырақ шіріндісінін жалпы мөлшерін түрлі әдістер (Г. Г. Густавсон, Кноп, Робинзон, Ишчиреков және И. В. Тюрин әдістері) мен анықтау мүмкін. Бұлардан академик И.В. Тюрин жасаған көлемдік әдіс өте қолайлы және өңай әдіс болып есептеледі. Сол себепті топырақтың шірінді мөлшерін акад. И. В. Тюрин әдісінде анықтау кірітілген.

50-есеп Гумус қоры 217,8 т/г қабаты – 65 см, топырақтың бал банететін есептеңіз. Эталон (234 т/га қабаты -76 см)

Гумус қоры - 217,8т/га Ш; Б(А +В)*100%= 65:76*100=85

А + В = 65 см Б(а : в)*100= 217,8 : 234*100=93

Гумус қоры - 234 т/ га Б_Ж(85 + 93) :2 =89

А + В = 76 см Жауабы: Балл бонитеті 89 балл тең