43. Европа тарихында аварлардың орны.

Аварлар шығу тегі көшпелі орталық азиядан шығып, 6 ғасырда Орталық Еуропаға қоныс аударып, осы жерде Авар қағанатын құрған тайпа.Түрік қағанатының тікелей қысымымен аварлар еуропаға қоныс аударған болатын.

Европада сақ пен ғұндардан кейінгі әскери құрылым ретінде қайта жаңғыртуышылар болып, қару жарақта бірқатар тың жаңалықтарды ашты.

Менандр, Феофилакт Симокатта мен Эйнгард аварларды жауыз, қанішер деп пайымдаған мен аварлар Шығыс пен Батыстың арасындағы байланыстарды жандандырушы, материалдық және рухани құндылықтарды синтездеуге әкеп соқтырушылар болды.

Жоғарыда айтып кеткеніміздей, түрік тектес аварлардың VІ-VІІІ ғғ. Шығыс Еуропа даласына қоныс аударуы жергілікті халықтың тек этникалық құрамын өзгертіп қана қоймай, олардың қоғамдық өміріне, географиялық орналасуына, тұрмыс-салтына, әскери тактикаларына (әсіресе атты әскерде) бірқатар өзгерістер енгізді.

Аварлар славян халықтарының этногенезінде және олардың Балқанға(хорваттар,хорутантар) қоныс аударуында, алғашқы мемлекеттік бірлестіктер құрылуында(Само мемлекеті) маңызды рөл атқарды.

44. Қарулану саласы бойынша аварлардың ашқан жаңалықтары.

Деректер мен археологиялық мәліметтер бойынша аварлар Шығыстан яғни Орта Азиядан дәлірек Алтай тауы өңірінен шыққандар деп жазылады. Менандр, Феофилакт Симокатта мен Эйнгард аварларды жауыз, қанішер деп пайымдаған мен аварлар Шығыс пен Батыстың арасындағы байланыстарды жандандырушы, материалдық және рухани құндылықтарды синтездеуге әкеп соқтырушылар болды.

Жоғарыда айтып кеткеніміздей, түрік тектес аварлардың VІ-VІІІ ғғ. Шығыс Еуропа даласына қоныс аударуы жергілікті халықтың тек этникалық құрамын өзгертіп қана қоймай, олардың қоғамдық өміріне, географиялық орналасуына, тұрмыс-салтына, әскери тактикаларына (әсіресе атты әскерде) бірқатар өзгерістер енгізді.

Аварлардың бет бейнесі жөнінде қаңқа бассүйектерін реставрациялаудағы суреттерінен көруге болады.

ҮІ-ҮІІІ ғғ. Авар қағанатының Еуропа мен Азия халықтарының тарихында өзіндік орны бар. Түрік тарихын Батыста жалғастыра отырып Еропалық өркениетке әсерін тигізіп ықпалдасқан тайпалық одақ. Аварлардың мықты қаруланған атты әскері Византия мен Франк империяларына үлгі бола отырып, келешекте рыцарлықтың дамуына себепкер болды. Сондықтан аварлардың қаруланған ауыр және жеңіл атты әскері түріктік дәстүрді сақтай отырып оны дәріптеуші. Темірден құйылған үзеңгі мен жүген соғыс барысында және мемлекеттік істерді жүргізуде байланысты тездетті. Байланыс яғни ақпар алу, пошталық істі бірқадам алға дамуын жеделдетті. Деректік мәліметтер бойынша аварлар өз заманында барлық қарулардың түрін меңгерген. Қару жарақтар әскердің құрылымына қарай бөлінген. Дәлірек айтқанда жаяу әскер қанжар қылышпен қаруланса, атты әскер садақ және найзамен жабдықталған. Сонымен қатар аварлар өз заманында Византия империясының Фессалоника және т.б. стратегиялық маңызды қамал-бекіністерін алу барысында қамал бұзатын қаруларды пайдаланған.

Қарулануға байланысты жаңалықтардың енуі, әскери тактикада өзгерістер болды, әсіресе атты әскер бұрынғыдан да жандана түскен. Деректерге сүйенетін болсақ, аварлар сол заманның қамал бұзатын қандай техникалар болса, солардың бәрімен қаруланған. Айталық, Менандрдың мәліметі бойынша, аварлар Византия имприясының қала қамалдарын жаугершілік соғыс барысында “Спалион” атты машина типтес, бекініс бұзатын құралдарды пайдаланған. Аталмыш дерек осы мәселе жайында мынадай мәліметтерді береді; спалион – әскери машинаның рөлін атқарушы, оның биіктігі алты адамның бойындай, төбесі жаңа сойылған түрлі аң мен мал терісімен жабылған. Қаруланған жауынгерлер спалион астында қамалға жақындап, оның қабырғасын бұзатын болған, немесе жерді қазып әйтеу бекініске кірудің амалын іздестірген. Ал келесі техникаларының бірі, қамал бұзғыш “таран” – бұл тас лақтыратын машина іспеттес ауыр әскери техника. Таран ерте кезде қамалдың қабырғасын құлату, қирату үшін қолданылған құрал. Түрлі ауыр және жеңіл техника құралдарымен жабдықталған авар жауынгерлері Еропаның соның ішінде Византияның иелігне жататын қалаларды басып алып, тіпті Константинопольдің өзіне екі мәрте шабуыл жасап, қамалды алмақ болмақ болған.

Авар қоғамының жартысынан көп бөлігі, жауынгерлерден тұрған. Оны археологиялық қазба жұмысы кезінде қабірлерден көптеген қарулардың табылуы, дәлел болады. Қабірлерде жауынгермен қоса қару жарағын бірге жерлеу, ертеден келе жатқан наным сенім. Яғни, о дүниеде де керек болады деген ұғым. Авар дәуірінің зираттарын қару жараққа бай деп жоғарыда көрсетілген суреттерден байқауға болады. Көбінесе қымбат бағалы заттар, жайдан-жай жауынгердің зиратынан табылмайды, ол мүмкін әкеден балаға мұра ретінде берілуі мүмкін. Қабірлерде садаққа толы қорамсақ табылмаған (тек жалғыз – Боче қабірінде көсем жерленген мәйітте ғана толы қорамсақ табылған). Көбінесе садақтың саны оннан аспаған. Шамасы әр садақ еркін он жауынгердің билеушісін білдіретін нышаны болса керек – себебі, авар әскерінің ұйымы Азиялық бойынша ондық жүйемен құрылған.

44. Аварлардың наным сенімі мен тілі. Аварлардың және Авар қағанатында өмір сүрген халықтардың наным сенімі туралы мәлімет өте аз. Кейбір деректерде оларда бас абыз болған делінсе, келесі бір деректерде олар пұтқа табынған делінеді. Қайтыс болған адаммен бірге қабір ішіне тамақ, мінген аты мен қару жарағын салған. Қайтыс болған адамдар жоғарғы деңгейге тек әр түрлі сынақтан өткен соң ғана кіре алады деп сенген. Оған садақ оғы көмектеседі деп, жерленген адаммен бірге көмген. Жерлеу кезінде немесе оған дейін қабір іші от арқылы немесе лаулап тұрған көмір арқылы пәледен тазартып отырған. Әр түрлі халықтар адамды жерленде басын әрқалай қаратқан. Ал аварларда бұл туралы ортақ пікір қалыптаспаған,себебі олар әр түрлі тайпалардан құралған, яғни жерленген адам басы шығысқа да батысқа да қойыла берген. Көптеген жерленген адамдарға магиялық іс әрекет өолданған. Кейде тіпті жерленген соң, қабірді ашып, бас қаңқаны алып, оның үстінен дуа оқыған.

Аварларда жерленген қабір арқылы адам қандай қауым өкілі екенін білуге болады. Зираттарда алтын,күміс т.б сияқты металлдармен әшекейленген заттар табылған.

46.Авар тарихына қатысты археологиялық жетістіктер. В настоящее время известно местонахождение нескольких сот поселений VII - IX вв. Самые крупные раскопки в Венгрии были проведены близ г.Дунауй-вароша, где сохранились остатки 37 жилищ. На своих селищах авары жили в полуземлянках с деревянными стенами, внутри которых были сложены печи-каменки. Во многих жилищах обнаружены зерновые ямы, а между постройками - глинобитные очаги. В VII в. жилища на каждом селище располагались по кругу. (Так же располагались жилища на Эльбе и в Молдавии.) На эти зимние селища полукочевые авары возвращались вместе со скотом после выпаса его на летних пастбищах. С весны до осени они жили в легкопереносимых юртообразных сооружениях. Большую роль в аварском быту играла лошадь. По костным остаткам установлено, что это были лошади в основном восточных кровей, быстрые, пригодные для передвижения в степи и на песчаных почвах. Именно таких лошадей изобразили резчики по кости и серебру раннеаварской эпохи. Помимо коневодства авары разводили крупный рогатый скот, овец, коз, мелких кур - в погребениях не раз попадалась раскрашенная яичная скорлупа. Исследование костей свиньи, найденных среди остатков пищи, которой снабжали умершего в дальнее путешествие по загробному миру, показало, что славянскиеживотноводы аварской эпохи скрестили выведенную еще в неолите южноевропейскую породу домашней свиньи с североевропейской. Именно с тех пор и существует широкораспространенная в середине XX в. алфёльдская жироносная порода свиньи. О растениеводстве авар известно мало. Остатки зерновых культур обычно находят в обугленном состоянии. Так, сохранились зерна проса (эту культуру выращивали и авары, и славяне), пшеницы (VI - VII вв.), ржи и овса (IX в.). Землю пахали деревянным плугом с железным сошником. На территории Венгрии такой сошник известен с IX в., а в древней Моравии и раньше. Пшеницу жали серпом. В большинстве погребений обнаружены хорошего качества глиняные сосуды, значительная часть которых в позднеаварский период изготовлялась на гончарном круге. Некоторые сосуды ввозились из окрестных мест, не издалека, поскольку глиняные изделия не выдерживают длительной перевозки. На территории Венгрии того времени обнаружены и остатки железоплавильной печи-домны для изготовления сырья для оружия и сельскохозяйственных орудий. Товары производились не только для удовлетворения своих собственных потребностей, но и для обмена. В аварских погребениях находится много вещей, ввезенных из других мест. Среди них золотые, серебряные и бронзовые серьги, браслеты, перстни, пряжки, головные уборы, цветные стеклянные бусы. Очевидно, привозились шелковые ткани и другой материал для одежды, не сохранившийся до наших дней. За все это платили, по-видимому, скотом, лошадьми, кожами, шерстью. Из латинских источников известны торговые и рыночные места, где появлялись со своими товарами авары - странствующие купцы и ремесленники. Погребение одного из них было обнаружено в окрестностях с. Кунсентмартон. Среди находок была пластинчатая нагрудная кольчуга: дороги в стране не всегда были безопасны для путников. В Аварский каганат приезжали купцы издалека, с Востока. По некоторым данным, через Карпаты проходили важные торговые пути на Запад. По обычаю всех кочевых народов, авары взимали с торговых караванов пошлину. В результате престиж правителей отдельных областей страны и самого кагана значительно увеличивался.

47.Авар өнерінің дамуы. Аварлар өте күшті кесушілер болған,сүйек үстінде ою өрнек салған. Деректерде олар өте күшті кілемдер, кестелер, тоқымалар тіккен, күміспен ағашқа өрнектер салған. Өкінішке орай олардың біреуі де біздің заманымызға дейін жетпеген. Тек шығыста әзерленген византиялық сырғалар, браслеттер, сақина,алқалар т.б сақталған. Жауынгер адам әртүрлі металлмен безендірілген белдіктер таққан.

Аварлар дәуірінде ғұн салт дәстүрі жалғасты. Мұны олардың Батыс пен Шығыс қарым қатынасы барысында пайда болған өнерінен байқауға болады. Дәл осы түрік шегінен аң стильі келді. Бұл стиль кезінде шығыста дәлірек айтқанда Алтайда өмір сүрген. Авар дүниесі, мысалы алтын мен күмістен жасалған үзеңгі, сауыт, ыдыс секілді заттары түркілікке тән. Зергерлік бұйымдарының сапасы олардың зергерлік өнерінің жоғары деңгейде болғанын көресетеді.

Археологтардың тапқан заттарын зерттеу барысында, олардың мәдениетінде иран және қытай ықпалын түсіндіруге болады. Мұны сол кездегі мемлекеттер арасындағы саудамен түсіндіріледі.