29) Электроннды Сауда Алаңшалары

A. Майклом Раппа (Michael Rappa)   ұсынған классификация негізінде қандай табысқа бағытталған модельдерді модельдер жатыр ЭСА.

ЭСА сатушы мен сатып алушы арасында сату-сатып алу процесстерін жүзеге асыратындықтан Майклом Раппа ұсынған табысқа бағытталған модельдердің ішінде делдалдар моделі сәйкес келеді.

Делдалдар – сатушы мен сатып алушыны кездесетіндей және өзара әрекет жасайтындай жағдай жасайтын нарық қатысушылары. B2C,B2B, C2C нарығында кездеседі. Негізгі табысы - не белгілі бір сома көлеміндегі төлем не әрбір транзакция сомасының % мөлшерінен құралады.

В. ЭСА негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр?

ЭСА тауар жеткізушілерді, қолданушылар мен қызметтерді бір тауар сату және ақпараттық ортада біріктіреді және ЭСА қатысушыларына кәсібін жетілдіретін қызмет тізімін ұсынады. ЭСА ретінде бүгінде компаниялар арасындағы және сатушы мен сатып алушы арасындағы сату-сатып алу процесстерін жүзеге асыратын кез келген Интернет-ресурс бола алады. Сол себепті де ЭСА негізінде келесі модельдер жатыр:

Business-to-Consumer (B2C) моделі.

B2C моделі компаниялар және жеке тұлғалар арасындағы транзакцияларды қамтиды. Бұл компаниялардың тауарларды клиенттерге тікелей интернет арқылы сату сияқты көрініске ие. Мұндай сайттар онлайн каталогтағы тауар не қызмет жөніндегі ақпаратты ұсынады. B2C моделі онлайн-банкинг, саяхат жасау сервистері, денсаулық сақтау жөніндегі ақпаратпен қаматмасыз ету сияқты бизнес түр/іне ие. 

Consumer-to-Consumer (C2C) моделі.

C2C моделі жеке тұлғалар арасындағы транзакцияларды қамтиды. Яғни сауда тікелей екі жеке тұлға арасында өтеді.

Business-to-Business (B2B) моделіне сәйкес келеді.

B2B моделі компаниялар арасындағы тапсырыс жасау, сатып алу және де басқа әкімшілік тапсырмаларды орындайтын электронды транзакцияларды қамтиды. B2B моделі тауарлар саудасы, бизнес жаңалықтарын жазылу, мамандырылған кеңес,өндіріс,сауданық толық циклі сияқты көріністер табады. B2B моделі виртуалды, яғни физикалық түрде болмысы жоқ, компаниялар арасында да болуы мүмкін. Мұндай жағдайда Бизнес тек интернет арқылы жасалынады.

С. ЭСА жүйесі бойынша сатып алудың тиімділігін бағалайтын 2 KPI  ұсыныңыз.  ЭСА жалпы қызметін бағалайтын 2 KPI  ұсыныңыз.

KPI — бизнес қызметінің тиімділігін өлшеуге арналаған метрикалар

KPI бизнестің қаншалықты нәтижелі, тиімді ж/е сапалы екендігін көрсетуі қажет.

KPI 1. Клиенттерге қызмет б/ша көрсеткіш. Оны:

- клиенттердің санының артып н/е кемуінен,

- олардың электронды хаттарының санынан,

- сұрақ классификациясымен,

- клиенттердің қоңырау шалулар саны арқылы анықтауға болады.

KPI 2. Табыс б/ша көрсеткіш. Оны:

- ұсынылған акциялардың таралуы б/ша,

- клиенттер саны б/ша,

- қызметті қолданудың орта есебі б/ша,

- клиенттер жасаған транзакциялар н/е іс-әрекеттер б/ша анықталады

30) Туризм

А. Е-туризм негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр?

Е-туризм – бұл ақырғы тұтынушыларға туристік қызметтерді тікелей сатуды қамтамасыз ететін және өндірушілер, турагенттер мен делдалдарды біріктіретін онлайн қызмет.

Е-туризм негізіндегі фундаментальды модельдер:

1. B2C – интернетте сайт арқылы туристтерге арналған порталға қолжетімділікті қамтамасыз ету. Онда туристтер барлық қызықтыратын ақпараттарды таба алады және банктік карта арқылы немесе төлемнің альтернативті құралдарымен төленетін пакетті тур немесе бөлек тур-қызметтерді ала алады. Төлем жүргізілгеннен кейін турист жеке кабинеттегі құжаттарға қол жеткізеді немесе құжаттар брондау барысында көрсетілген электронды адреске жолданады (тіркелусіз).

2. B2В2С – турагенттерге жеке кабинет арқылы порталға қолжетімділікті ұсыну (келісім-шарт жасауда логин және парольді алу арқылы) және брондау барысында сайтта көрсетілген, “тікелей” тұтынушыға қолжетімді бағадан өз комиссялық үстеме ақыны алу.

3. B2B – функциялауды және орталық түйіннің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, ал нақтырақ программалық жабдықты, деректер қорын басқару жүйесін, сату мен сатып алу актілерінің қауіпсіздігі жүйесін, банктермен (интернет-банкинг), электронды төлем жүйесін және т.б. қамтамсыз ететін өзара іс-әрекеттер.

4. G2B – бизнестің қолдауы мен дамуы үшін орындаушы биліктің және орталық түйіннің онлайн іс-әрекеттерін жүзеге асыруға арналған программалық құралдар жиынтығы.

В. Туризмінің қандай бизнес-процесстері ICT арқылы жетілдірілуі мүмкін?

ICT (Information and communications technology) – бұл әр түрлі құралдарды, механизмдерді, әдістерді, ақпаратты өңдеудің алгоритмдерін сипаттайтын жалпылама түсінік. ICT-дің маңызды жаңашыл құралы – программалық жағынан қамтамасыздандырылған компьютер және ақпараты бар телекоммуникация құралдары.

Е-туризм ICT-ді туристік мекеменің нәтижелілігін арттыру мақсатында қолданады. Стратегиялық түрде – бизнес модель қатты өзгереді және туристік мекеменің барлық қызығушы жақтармен өзара стратегиялық қарым-қатынастары өзгереді. Бұл жерде әңгіме бәсекелестіктің артуында.

ICT саласындағы заманауи жетістіктер  туристік бизнеске жаңа мүмкіндіктер береді. Туризмге қажетті барлық кеңістік  ақпараттық технологиялармен қамтылады (дестинация, орналастыру,  көлік, пэкидж-турлар және қызметтер туралы ақпарат) және  осындай қызметтерді белсенді бақылау жүзеге асырылады.

ICT енгізу арқылы туризм индустриясының бәсекеге қабілеттілігін және  Қазақстанның туристік  бағыт ретіндегі тартымдылығын  арттыру үшін  мынадай іс-шаралар жүргізілетін болады:

• Интернет арқылы Қазақстанның туристік  бағыт ретіндегі тартымдылығы имиджін жылжыту, халықаралық көрмелер және спутниктік Kazakh TV (CaspioNet) телеарнасы бойынша іс-шараларды  іске асыру;

• Интернет желісіне  жедел қол жеткізе отырып  туристік инфрақұрылым объектілерін  қамтамасыз ету;

• Қазақстанның туристік инфрақұрылым объектілерін (қонақ үйлер, демалыс базалары мен санаторийлер)  интернет-брондтаудың  танымал халықаралық жүйесіне  біріктіру мемлекеттік- жеке меншік әріптестік шеңберінде  туризм саласындағы  сервистер мен қызметтерге  қол жеткізуді арттыру үшін  ұтқыр ұсыныстар  әзірлеу;

• туризм индустриясы объектілерін салған және жарақтандырған кезде «жасыл» энергия үнемдеу технологиялары мен жабдықтарын қолдану.

• туризм объектілерінің орналасқан жерлерін,  тарихи және ескерткішті орындарды,  санаторийлерді, курорттық аймақтар мен  өзге де көрікті жерлерді  көрсете отырып геоақпараттық технологиялар базасында  Қазақстан, Республикасының бірыңғай цифрлық  картасын жасау; жергілікті атқарушы органдардың интернет-ресурстарын қоса алғанда  өңірлердегі бар туризм объектілері туралы  бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңінен жария ету;

• Қазақстан Республикасындағы туризм объектілерінің тізілімін жасау және өзектендіру.

С. Е-туризм бизнес-архитектурасына қандай 2 талап ең маңызды болып табылады?

E-бизнес архитектурасына қойылатын талаптар

1. Sequrity — қауіпсіздік — жеке мәліметтерді қорғау және авторизацияланбаған әрекеттерден қорғау

3.Robustness — орнықтылық — жүйенің кейбір элементтері істемеген жағдайда жұмыс жасау

4. Extensibility — кеңейу мүмкіндігі — Басқа да қызметтерге зиян келтірместен, клиенттердің үлкен санымен жұмыс жасау

1) A. SQL тілінің DML операторларын атаңыз.

Мәліметтермен күрделі әрекеттер тілі DML мәліметтер қорында мәліметтермен қүрделі әрекеттер орындауға қолданылады. Ол 4 негізгі бұйрықтардан тұрады:

SELECT (таңдау)

INSERT (енгізу)

UPDATE (жанарту)

DELETE (жою).

B. 3978 номерлі тапсырыс  жеткізілді (DELIVERED). Осы әрекетке сәйкес келетін SQL скрипт жазыңыз. STATUS-  тапсырыс статусын анықтайтын атрибут.

UPDATE ORDERS

set STATUS =’DELIVERED’

Where ORDER_ID=3978

C. Мәліметтерді каскадты түрде жаңарту деген не екендігіне түсініктеме беріңіз?

Байланысқан өрістерді каскадты жаңарту мен байланысқан жазбаларды каскадты өшіру. Тұтастықты қолдау механизмін қосқанда мәліметтерді жаңғыртып, жетілдіру үшін жүйе мынадай процестерді іске қосуын талап ете аласыз:

- байланысқан өрістерді каскадты жаңарту;

- байланысқан жазбаларды каскадты өшіру;

Каскадты жаңарту басты кестедегі байланысқан мәндердің өзгеруі (мысалы, клиенттің коды) бағыныңқы кестенің байланысқан жазбаларында автоматты түрде көрсетіледі. Мысалы, егер сіз Клиенттер кестесінде 90 клиент кодын 97 кодқа ауыстырсаңыз, онда 90 клиент коды Тапсырыстар кестенің барлық жазбаларында 97 боп өзгереді. Басқаша айтсақ, онда ол осы клиенттің барлық тапсы-рыстарында ауыстырылады.

Байланысқан жазбаларды каскадтық өшіру басты кестеден жазбаларды өшірген кезде (мысалы, 20 клиент коды бар жаз-бадан) бағыныңқы кестеден барлық жазбалар өшіріледі, олар-дағы байланысқан өрістердің мәні өшірілетін мәнмен (мәселен,

20 кодты клиенттер) тура келеді. Басқаша айтсақ, егер клиент-тердің сөздігінен қайсыбір клиентті алып тастаса, осы клиентгің барлық тапсырыстары өшіріледі.

Осылайша, кестелер арасындағы реляциялық байланыс­тарды құрудың мәні, бір жағынан, мәліметтерді қорғауда, екінші жағынан - бір кестені өзгерткенде бірнеше кестеге өзгеріс енгізуді автоматтандыруда.

2) A. ORDERS кестесінің мәліметтері  е-бизнестің қандай 3 бағыты үшін қолдануы мүмкін?

1. 1 айда сатылған тауарлар санын шығару бағытында,

2. Жаңадан тіркелген клиенттер санын шығару бағытында,

3. Айлық табысты шығару бағытында қолданылады.

B. Аталған әр бағыт үшін SQL скрипт жазыңыз.

1)

Select count(QTY),PRODUCT_ID

from ORDERS

Where ship_date between ’01.12.2012’ and ’31.12.2012’

GROUP BY PRODUCT_ID

Мұнда Sales-сатылым-1 айда сатылған тауарлар саны

2)

Select count(CLIENT_ID)

From CLIENTS

Where date_open between ’14.12.2013’ and ’30.12.2013’

Мұнда Маркетинг-жаңадан тіркелген клиенттер саны

3)

Select sum(QTY*PRODUCT_PRICE)

From orders o,

products p

Where o.product_id=p.product_id and ship_date ’30.11.2013’ and ’30.12.2013’

Мұнда Бухгалтерия-айлық табысы

(P.S числоларды(‘____’) өзгертулеріңе болады.)

3) A. Осы мәліметтер негізінде сайттың және е-бизнестің тиімділігін бағалайтын 2 KPI ұсыныңыз.

1. Клиенттер саны б/ша көрсеткіш

2. Тауарлар саны б/ша көрсеткіш

B. Аталған әр көрсеткіш үшін cәйкес SQL скрипт жазыңыз.

2 KPI:

1 ) клиенттер саны:

Select count(CLIENT_ID)

from CLIENTS

2)тауарлар саны

Select PRODUCT_ID,count(QTY)

From ORDERS

Where ship_date between ’01.12.2012’ and ’31.12.2012’

GROUP BY PRODUCT_ID

(P.S 3 сұрақтың жауыбына 2 сұрақтың жауыбын жазып қойсы да болады.)

4) Сіз онлайн-дүкенінің мәліметтер қорын оңтайландыруға шешім қабылдадыңыз және тауарлар кестесіндегі жолдарды сақтау және веб-сайтта көрсетуді оңтайландыруға шешім қабылдадыңыз.   Қазір бұрын сатылған, бірақ қазір сатылымда жоқ тауарлар бар.

A. Тауарлар кестесінен тауар аты NOKIA  болатындай жолдарды жоятындай SQL-скрипт жазыңыз.

Delete

From Products

Where PRODUCT_NAME=’NOKIA’

Мұнда NOKIA  болатындай барлық жолдарды жоймайды. Products кестесіндегі NOKIA жолын ғана жояды.Яғни Мәліметтер тұтастығы сақталынады.

B. Тауарлар позициясын осы жолмен жою дұрыстығына өз пікіріңізді айтыңыз?

C. Егер сайтта қазір уақытта жоқ тауарды көрсетпей, бірақ мәліметтер тұтастығын (дұрыстығын) қамтамасыз ету үшін қандай ұсыныс беріңіз?

4, 5) A. Тауарлар кестесінен тауар аты NOKIA  болатындай жолдарды жоятындай SQL-скрипт жазыңыз.

Delete

From Products

Where PRODUCT_NAME=’NOKIA’

Мұнда NOKIA  болатындай барлық жолдарды жоймайды. Products кестесіндегі NOKIA жолын ғана жояды.Яғни Мәліметтер тұтастығы сақталынады.

B. Тауарлар позициясын осы жолмен жою дұрыстығына өз пікіріңізді айтыңыз?

Мұнда NOKIA  болатындай барлық жолдарды жоймайды. Products кестесіндегі NOKIA жолын ғана жояды. Бұл әдіс арқылы белгіленген аймақта жоюға қажетті жолдарды ғана жойып және олардың басқа элементтерін өзгеріске ұшыратпай, қауіпсіз пайдалануға болады. Яғни Мәліметтер тұтастығы сақталынады.

C. Егер сайтта қазір уақытта жоқ тауарды көрсетпей, бірақ мәліметтер тұтастығын (дұрыстығын) қамтамасыз ету үшін қандай ұсыныс беріңіз?

Сайтта қазіргі уақытта жоқ тауарды көрсетпей, бірақ мәліметтер тұтастығын сақтау үшін байланысқан аймақтардың каскадты жаңартылуын және байланысқан жазбалардың каскадты өшірілу қызметін қолданған жөн. Өйткені, бұл режимдерді қосулы қалыпқа келтіріп қойған кезде, яғни, мысалы басты Тұтынушылар кестесіндегі Тұтынушылардың тіркелу нөмірін өзгертсе немесе жойып тастаса, сол Тұтынушылар атты басты кестеге тәуелді басқа барлық кестелерде тура осы іс-әрекеттер орындалады, ол дегеніміз – басты кестеге енгізілген өзгерістер, қалған тәуелді кестелерде дәл солай өзгеріп, жаңартылады.

Бұл екі режимнің пайдалылығы – олар деректерді енгізу жылдамдығын арттырады және барлық байланысқан жазбалардың бір уақытта жаңартылатынына сенімділік тудырады. Ол автоматты түрде құрылмайды, оны байланыстарды құру барысында құруға болады.

Мәліметтер тұтастығын қамтамасыз етуге (Enforce Referential Integrity) жалауша қойғасын, байланыстар (Relationships) диалогтық терезесінде қосымша жалаушалар кою мүмкіндігі ашылады. Одан кейін, байланысқан аймақтардың каскадты жаңартылуына (Cascade Update Related Fields) және байланысқан жазбалардың каскадты өшірілуіне (Cascade Delete Related Records) жалаушалар қоюыңызға болады.

6) А. Тауарлар және тауарлар категориясы түйіндерінің арасында қандай байланыс орнатылған?

Тауар дегеніміз теориялық тұрғыдан алғанда,  қоғамда айырбастау, сатып алу-сату жолымен бөлінетін, құны бар еңбек өнімі. Біз күнделікті түрде тараудың бірнеше түрін қолданамыз.Яғни, тұтынамыз, сатып аламыз, сатамыз, жасап шығарамыз, жоямыз немесе тағы басқа әрекеттер жасаймыз.

Тауарлардың түрлері сан алуан болып келеді. Тауар дегеніміз еңбекпен жасалған қоғамдық бағалылықты иемденген және айырбасқа арналған заттар, немесе қызметтер. Заттар өзінен өзі тауар бола алмайды. Тауар болу үшін олар адамдар арасындағы айырбастың объектіне айналуға тиіс. Сондықтан тауар адамдар арасындағы еңбек өнімінің айырбасы арқылы білінетін қатынастарды көрсетеді. Тауармен алмасудың формалары сан алуан болуы мүмкін, бірак барлық жағдайда осы айырбастың әрекетінің нәтижесінде бір зат өтіп орнына екінші зат келуі қажет. Электоронды Дүкендерде тауар алмасы үрдісін жеңілдету мақсатында тауар категориялары қолданылады..

Тауарлар категориясы дегеніміз Тауарлар белгілі бір сәйкес ұқсастықтары бойынша бөліп, жіктеп, реттеу арқылы қажетті тауарды жылдам тауып алуға қолайлы жағдай туғызу. Сонымен қатар тауарларды бағасына байланысты категорияларға бөледі. Олар жоғары құнды, жоғары сапалы, орташа құнды және төмен сапалы заттар болуы мүмкін. Тауарлар Тауарлар категориясы құрамына кіреді.Осылайша тауарлар мен тауарлар категория байланысты болып келеді.

В. 2013 жылдың қараша айында ең көп сатылған тауар категориясын анықтайтын SQL-скрипт жазыңыз.

Select PRODUCT_ID,Q

from

(Select count(QTY) Q,PRODUCT_ID

From ORDERS

Where ship_date between ’01.11.2013’ and ’30.11.2013’

GROUP BY PRODUCT_ID) agr_orders

ORDER BY QTY DESC(агрегатталған)

С. Тауарлар категориясын бөлек кестеге бөлудің қандай қажеттілігі бар?

Тауарлар категориясы дегеніміз Тауарлар белгілі бір сәйкес ұқсастықтары бойынша бөліп, жіктеп, реттеу арқылы қажетті тауарды жылдам тауып алуға қолайлы жағдай туғызу. Кез келген тауар белгілі бір категорияға жатады. Тауар категориясын бөлек кестеге бөлу клиентке әрекет санын азайту үшін қажет. Ол өз кезегінде уақыт үнемділігіне алып келеді. Сонымен қатар клиент Дүкеннен керекті тауарды іздеу кезінде тауарлар категориясы бойынша қарау, категорияларға бөленбеген тауарлардан іздегенге қарағанда әлдеқайда жеңіл болып табылады. Сол себепті де тауарлар категориясын бөлек кестеге бөлу өте қажет.

7) А. Тауарлар және Клиенттер арасында қандай байланыс орнатылған және ORDERS кестесі осы жағдайда қандай роль атқарады? Тауарлар мен клиенттер кестесі өзара жеке байланыспаған, тапсырыс кестесі тауарлар мен клиенттер кестесін байланыстырады. Тапсырыс кестесінде клиенттер кестесіндегі CLIENT_ID мен тауар кестесіндегі PRODUCT_ID арқылы байланысқан. Яғни біздің жағдайымызда тапсырыс кестесі негізгі кесте болып саналады.

Клиент және тауар арасында М:М байланысы бар. ORDERS арқылы іске асады. Мәліметтер қорымен жұмыс жасау баяулайды, себебі PRODUCT_ID әр кезде кіргенде дубликаты жасалады. Егер клиенттің сатып алған тауарын тікелей CLIENTS кестесінде сақтасақ, клиент әр кезде тауарды сатып алған сайын, клиентке қатысты мәліметтер жолдары қайталанып отырады. Ал, бұл өз кезегінде мәліметтер қорын баяулатады (сұрыптау, іздеу, өңдеу, жаңарту және т.б.) В. INSERT INTO ORDERS VALUES (30000, 1589, 1520, 1, ’15.11.2013’, ‘ORDERED’, NULL);

B. Тауар корзинасына қарашаның 15 жұлдызында 2013 жылы номері 1520 тауарды 1589 номерлі Клиент стаып алуды сипаттайтын SQL-скрипт жазыңыз?INSERT INTO ORDERS

VALUES (36001,1589,1520,1,’15.11.2013’,’ORDERED’,null)

8) A. SQL фильтрациялау операторларының синтаксисін келтіріңіз?

SQL фильтрлері

SQL фильтрі–бұл ішкі мәлім-р типінде н/е SQL базасының мәл-р типінде элем-р жиынын беруде қолданылатын мәтіндік қатарлар

SQL базасы-ң мәлім-ң типі ж/е ішкі мәл-р типі жағдайында фильтрSQL WHERE түрінде болады. WHERE мәл-р эл-ті қайтралылу үшін true болып бағаланатын салыстурылар жиынын құрайды.Ереже б-ша – бұл өріс-р мен оларға сәйкес мән-дің салыстырылуы.

Синтаксис

SQL базасы-ң мәл-р типі жағ-да SQL фильтрі-ң синтаксисі мәл-ң негізгі түпнұсқасымен анықталады. SQL фильтрі - негізгі мәл-р қорында қолд-тын форматта берілген SQL WHERE шартының мазмұны. Мәл-р түпнұсқасынан элем-ң алынуында бұл фильтр тікелей негізгі мәл-р қорына жіберіледі.

Ішкі мәл-р типі жағд-да SQL фильтрі ішкі түрдегі политика механизмімен өңделеді. Бұл жағд-да синтаксис келесі түрде болады:

Поле

Оператор

Значение [AND | OR | NOT (Поле

Оператор

Значение) ...]

где Поле–мәл-р типі-ң өрісі-ң аты. Оператор–салыстыру операторы, а Значение–өріс мәні