Ойыралтше ешартыклӱм

49. Ешартыклӱм палемдыме мут ончылно, пеленжак, шога гын, огеш ойыралт: Изаже Иван Петрович – чодыра инженер, Шупашкарыште пашам ышта (Онч.). Кызыт Монар, Чорай, Октябрь яллаште у школ чоҥалтеш (г.). Радиокомитетыште весела пашаеҥ-влак лийыныт, председательна Семен Егорович кажне дене эплын кутырен (И.О.). «Тунеммыж годым хорыштем пеш сайын мурен», – Россий да Марий Эл искусствын заслуженный деятельже композитор А.И. Искандаров шке тунемшыжым порын шарналта (Онч.).

50. Палемдыме мут деч вара шогышо ешартыклӱм ик могырым (ойлончо мучаште) але кок могырымат (ойлончо кӧргыштӧ) запятой але тире дене ойыралтеш: Кузе йӧратен Кожлаерым уста Тойдемар, сай кӱслезе (В. О.-Я.). Маяковскийым, титаным, ужам вигак (В. Р.-Г.). Вӧдыр Йыванын куваже, Матрана, коҥга ончылно мелнам кӱэшт шога ыле (А. В.). Овопын первый шочшыжо, Клавий лӱман ӱдыржӧ, кум ийымат темен, курчак дене модашат шуын (Д. О.). Марина, Корий кугызан мотор ӱдыржӧ, тений латшым ийышке веле тошкалын (Ш. О.). Кӧгӧрченже, тыныс кайык, чоҥешталын, кӱш кӱза (В. П.). А мыйым кызыт шочмо велемын эн ямле верже – нур – ӱжеш (К. Г.). Марий калык шке чонжын, кумылжын, уш-акылжын тӱҥ эҥертышыжым – йылмыжым – арален коден (г.). Киндым – илыш вийым – акле тый, шоляш (В. Р.-Г.). Тыге ик теле эрдене Прокоп Васлий – иктаж витле вич ияш, каҥгатарак, пеш ош пондашан кугыза – коҥгамбалне ойлен шинча (Ш. О.).

51. Лицам ончыктышо, рашемдарыше (определительный) олмештыш мутым палемдыше ешартыклӱм эре (палемдыме мут ончылнат, почешат) запятой дене ойыралтеш: Ме лекна, йоча-влак, пеш мӱндыр походыш, геройым кычал, шочмо ялыш кондаш (В. Р.-Г.). Ме, ик еш гай студент йолташ-шамыч, мурена, иквереш погынен (М. Я.). Тунам мый, самырык сонарзе, ял воктен пасу йыр чодырам шеҥын пытаренам да тӱрлӧ янлык, кайыквусо кушто, мыняр улмым палем ыле. Мемнамат, самырык-влакым, сонарлаш туныктеныт. Шкешт, пычалан-влакет, мемнам коден кайышт (А. М.-А.).

52. Ойлончо мучаште шогышо шкет але шуко мутан ешартыклӱм лӱм ден палемдыме мут коклаште вес шомак уке гын, ешартыклӱм ончылно тире шындалтеш: Мыланем эн поро, эн мотор лач икте – Шернуремже (В. Б.). Ила чодыраште моткоч оҥай койышан кайык – роҥгыж (В. К.). Трактор чолган савырале кашым – шем кудыр согам (Э. А.). Тушто у оза, тушто чын оза – пашазе калык (М. Ш.). Илен ик ялыште шкет ӱдырамаш – Кыстынчий вате (В. Ю.).

53. Ойлончо мучаште шогышо ешартыклӱм ден палемдыме мут коклаште вес шомак уло гын, ешартыклӱм запятой але тире дене ойыралтеш: Мый Москваште каем, тӧр праван у айдеме! (М. К.). Мый пиалан улам, марий айдеме, марий чодыра лоҥгаште кушшо еҥ (С. В.). Школышкына инспектор толын пурыш, лопкарак капан, чалемаш тӱҥалше кужу ӧрышан, нӱжымӧ чара оҥылашан, кугу мӱшкыран кӱжгӧ айдеме (Т. О.). Анисан ачажын илышыже такыр корно дене каен огыл. Илышыштыже тудым икте веле куандарен – Аниса (Н. Т.). Ида вашталте мылам шӱмым, ида вашталте, сӧрвалем. Вет тудо икте мылам пуымо – ойгем, чапем да пиалем (Г. М.). Тыште йӱксӧ гай ӱдыр ила – мыйын шонымем, пиалем, ончыкылык илышем! (А. В.).

Ойыралтше умландарыше член

Деепричастийым да деепричастиян савыртышым ойырымаш

54. Рашемдыме мут деч вара шогышо деепричастиян савыртыш запятой дене ойыралтеш: Касвелым вӱдыжгӧ мардеж пуалеш, могырым сӱсандарен (М. Е.). Кава гыч мландыш толын отыл, эр шӱдырла волгалт, Да мланде оҥ гыч лектын отыл, памаш вӱдла чымалт (М. К.). Умбалне Какшан йоген кая, ошалге тӱтыра дене вужланен (Ю. А.). Лектеш уремыш пӧрт гыч кочай, тоям кучен (С. В.). Кайык-шамыч мурат лышташан куэрлаште, шочмо верым, сай жапым моктен (М. Я.). Кӱза кӱшкӧ турий, пеш писын чоҥешталын, озым нур ӱмбалне оҥгырлак мурен (О. В.). Печкалте ӱжара, кавам тӱрлалын (А. И.). Илышаш ыле ош тӱняште, ваш-ваш сырыде, осалым ыштыде, поро таҥла келшен, иза-шольо гай икте-весылан ӱшанен (К. В.). Вонча корно гоч кайыклудо, шым шочшым вӱден, нигӧ деч лӱдде (В. О.-Я.).

55. Деепричастиян савыртыш ден тудын деч вара шогышо рашемдыме мут коклаште иктаж вес член уло гын, деепричастиян савыртыш запятой дене ойыралтеш: Латкок сынан чон семжым эплын шулын, Шернур покшелне шӱшпык, эх, шӱшка (Н. З.). Писте пеледышым лоҥын, пашаче мӱкш еш ызга (Э. А.). Рвезе калык, пасу гыч пӧртылмеке, жапым юалге южышто эртара (А. Э.). Кужу, яндар пушеҥге-влак, вуйыштым тарватыде, кавашке ончен шогат (В. И.).

56. Шкет деепричастий ден рашемдыме мут коклаште вес мут уло гын, тыгай деепричастий запятой дене ойыралтеш: Мардеж, талышнен, толкынла пуалеш (С. Ч.). Чарныде, трамвай шурга (Ш. О.). Колымекыже, Марат Казейлан Совет Ушем Герой лӱмым пуымо (г.). Шем пыл, вузалын, шолын, йыр пӧрдеш (С. Ч.). Омсаште койо У ий, чеверген (Д. И.). Корем воктен пасуштат, ял кыдалнат шога ужар сывынан кожер, мурен (Онч.).

57. Рашемдыме мут ончылно, пеленжак, шогышо деепричастий да деепричастиян савыртыш запятой дене огыт ойыралт: Ава шке шочшыжым колымешкыжак ок мондо (Ш. О.). Ятыр жап комдык тарваныде кийышым (Г. О.). Пурла велым изи вӱд шыргыктен йога, лӱмжым картеш возымо огыл (Онч.). Марина кылме тувыр орам нумалын кӱза (Ш. О.). Тале кӱдырчан йӱр леҥеж дене кышкыме гае шоргыктен эртыш (Онч.). Ӱй тыртыш гай кече гына шӧртньӧ йоллажым йыр шарен онча (Б. Д.).

58. Рашемдыме мут деч вара, пеленжак, шогышо шкет деепричастий запятой дене огеш ойыралт: Шопке выр-выр почка чевер лышташым, сӱан вургемжым кудашеш аптыранен (М. Я.). Изи памаш гыч, йыргыктен, эҥер куржеш куштен (К. Г.). Ужар озымым мокталтен, турий кӱза муралтен (м.). Вӱд воктеке шордо лекте, ... рыҥ шогале кугешнен (М. К.). Шӱшпык мурым колыштын, Олюк муралтен колта куанен (В. Кос.).

59. Причастиян, деепричастиян, инфинитиван да глагол гыч –маш суффикс дене лийше лӱм мутан савыртыш-влак кӧргыштӧ деепричастий да деепричастиян савыртыш запятой дене огыт ойыралт: Илышыште йӱд-кече ӧрканыде у корным кычалше еҥлан кугу чап! (Ш. О.). Рӱп лиймеш тошкемыште модшо ӱдыр-каче-влак, тыманмеш выж-вуж шаланен, мӧҥгышт каен пытышт (Ш. О.). Кол кучышыла йӱштӧ вӱдыш пурен кайымеке, мый чот черланышым (В. С.). (Тоня) шӱргым-кидым мушшыжла, воштончыш ваштареш шогалын кӱляш гай ӱпшым шершыжла, Москва гыч пытартыш увер-влакым колыштеш (В. И.). Йыгыре шинчын порын мутланымаш марий рвезымат, руш сарзымат изишак кумылаҥдыш, шӱмыштӧ ӱшан ылыже (К. В.). Икте-весе дене таҥасен шӧр лектышым нӧлталаш тыршымаште мо удаже? (Онч.).

60. Деепричастиян кӱэмалтше ойсавыртыш запятой дене огеш ойыралт: Йӱд-кече лым лийде шӱшпык шӱшкыш (В. И.). Кочкым тушто мӱшкыр тореш кайымеш, векат, арня кочде илен кертам (Онч.). Вет але марте Кыргорий Миклай шкеж нерген тыге шӱмым почын нигӧ денат мутланен огыл (А. М.-А.). Изи ӱдыр теве-теве утен каенак эше чот шортын колта, но пыкше чытыш (Онч.). Йочан весела чонжо верч туныктышо лийже манынак кече еда тырша (В. Кос.). Ошма йымалне нефть, газ уло, а ӱмбалныже, шер теммешке вӱдым йӱктет гын, йомакысе гай сад одарланен шогалеш (Ю. А.).

61. Деепричастий да деепричастиян савыртыш наречий пелен мужырлышо (сочинительный) ушем мут дене кылдалтмышт годым запятой дене огыт ойыралт: Тиде пашам моткоч тӱткын эскерен да сайын эрлаланак шукташ кӱлын (Онч.). Мардеж кукшын да лӱдыктен йӱдвошт чужлыш (г.). Писын, но утыжым вашкыде Начий мӧҥгышкыжӧ кайыш (г.). Шиялтышым калык мастар-влак ыштат да шкет шогалын але тӱшкан шоктат (г.). Пире-влак шкет-шкет огыл, а коктын-кумытын але уло ешге погынен кугурак чодыраште илат (А. М.-А.).

Палемдымаш. Деепричастий ден деепричастиян савыртышым тыгаяк деепричастий гыч лийше (койын, шочын, шулен, лӱдде, чарныде, шижде, эксыде, арымеш, вучымеш, колымеш, шымлышыла, ужмыла, т.м.) наречий да (лийын, шумеш(ке), тӱҥалын) почеш мут да почеш мутан конструкций деч ойырыман. Таҥастаре: Койын чодыра кӧргыш пурем. Папкам, ошпоҥгым ятыр верештым (В. И.). – Турий, чӱчкен-чӱчкен, ош-кандалге кававундашке кӱза, а вара, юл-л койын, ӱлыкӧ волен кая (Н. Л.). Ик пӧрт тӱньык вуй гыч кавашке лыйгыктен нӧлтшӧ канде кудыр шикшым шулен ятыр жап ончен шогем (И. К.). – Тулшолат, шулен, ломыжыш савырна (А. В.). Игече кукшылан лийын эҥер ден ер-влакат пученыт (С. Ч.). – Ӱдырамаш, кумык лийын, сорлаж дене шӱльым шулын колтыш. (Онч.). Поезд шӱшкалтыш, салтак-влакым чал вуян Урал гыч Москваш шумеш наҥгайыш (А. Э.). – Ик пушеҥгым руэт – кокыт шынде! Пале: нунын кугем, чаткатаҥын шумеш, Илыш корным айдеме илалын лектеш (М. К.). Колхозник-влак кум кече годым эр тӱҥалын кас марте шийыч (Н. Л.). – Пазар, тиде урем гыч тӱҥалын, ӱлыкӧ вола (Н. Л.).