Funkcje
Biosynteza białek i lipidów.
Udział w transporcie komórkowym — pozwala na szybkie transporty wewnątrzkomórkowe, co jest związane z faktem, iż cytoplazma jest w nim rzadsza.
Udział w przemianach węglowodanów.
Detoksykacja (szczególnie w komórkach wątroby), np. rozkładanie związków rakotwórczych.
Udział w przekazywaniu informacji w komórce, np. impulsu nerwowego do wnętrza komórek mięśniowych.
Tworzy przedziały subkomórkowe, co umożliwia zachodzenie w bliskim sąsiedztwie przeciwstawnych reakcji, które nie przeszkadzają sobie wzajemnie.
Z jego błon mogą powstawać aparaty Golgiego, lizosomy i wodniczki.
Aparat Golgiego
Błoniasta struktura komórki (zazwyczaj znajduje się w pobliżu jądra); występuje niemal we wszystkich komórkach eukariotycznych. Po przejściu przez cysterny gładkiej siateczki śródplazmatycznej dalsze syntetyzowanie przetwarzanych makrocząstek zachodzi własnie w aparacie Golgiego. Tu są sortowane, opakowywane i transportowane produkty komórkowe.
Funkcje
Synteza różnych związków (np. w komórkach roślinnych są to wielocukry do budowy ściany komórkowej, synteza polisacharydów oraz mukopolisacharydów: glikozoaminoglikanów, hemicelulozy, pektyny).
Modyfikacje reszt cukrowych glikoprotein i glikolipidów.
Kieruje przepływem makrocząstek.
Segreguje makrocząsteczki (grupuje wg budowy chemicznej).
Posiadają zdolność redukcji azotanu(V) srebra(I).
Cząsteczki o różnym pochodzeniu są pakowane w pęcherzyki odrywające się od cystern i transportowane do innych organelli lub po fuzji z błoną komórkową wydalane na zewnątrz komórki.
Lizosomy
Lizosomy (w komórce zwierzęcej) niewielkie (0,02-0,8 μm) struktury kuliste lub owalne, otoczone pojedynczą błoną wypełnione enzymami trawiennymi. Znajdują się tam enzymy służące do trawienia lipidów (lipazy), cukrowców (amylazy), białek (proteazy) oraz kwasów nukleinowych (nukleazy). Lizosom działa jako wewnątrzkomórkowy system trawienny (substancje, które mają ulec strawieniu, docierają do lizosomu w pęcherzykach). Wewnątrz lizosomu utrzymywane jest pH na poziomie ok. 5. To niskie pH aktywuje silnie działające enzymy o charakterze kwaśnych hydrolaz, które pochodzą z pęcherzyków powstających w aparacie Golgiego. Łącznie w lizosomach jest obecnych ok. 40 różnych hydrolaz, czyli enzymów hydrolitycznych. Po strawieniu substancji przez kwaśne hydrolazy nie dający się strawić materiał bezpostaciowy i resztki błonowe mogą być widoczne w dużych obłonionych pęcherzykach (ciałkach resztkowych). Po obumarciu komórki błony lizosomów pękają uwalniając enzymy trawienne do cytoplazmy. To zjawisko jest przyczyną rozpadu wielu komórek po śmierci organizmu.
Wodniczka
Wodniczka to wydzielona przestrzeń w cytoplazmie, otoczona jest pojedynczą błoną białkowo-lipidową tzn. tonoplastem, wypełniona sokiem komórkowym zawierającym wodę, substancje zapasowe oraz wydaliny komórki. W komórkach zwierzęcych występuje wiele małych wodniczek (wakuol), natomiast w roślinnych jedna lub kilka dużych; zajmują do 90% komórki.
Funkcje
Utrzymanie komórki w stanie turgoru (stanu napięcia komórki).
Magazyn wody w komórce.
Magazynowanie zbędnych produktów przemiany materii (u roślin).
Utrzymywanie niskiego stężenia jonów sodowych w cytozolu. Aktywnie gromadzą jony nieorganiczne (np. azotany, jony wapnia) i w razie potrzeby dostarczają je do cytozolu.
Wodniczki tętniące — (u pierwotniaków słodkowodnych) usuwające nadmiar wody z komórki.
Wodniczki trawiące — u pierwotniaków reguluje poziom płynów w organizmie i wypuszcza soki trawienne w celu trawienia pokarmu.
Plazmoliza
Zachodzi w roztworze hipertonicznym; jest to proces tracenia wody w komórce.
Plastydy
Plastydy to owalne organelle, otoczone podwójną błoną biologiczną. Podobnie jak mitochondria, posiadają własne materiał genetyczny – plastydowe DNA, oraz rybosomy, dlatego też zaliczane są do organelli półautonomicznych.
Plastydy barwne powstają przy udziale światła. Wyróżnia się chromoplasty, nieaktywne w fotosyntezie i innych procesach metabolicznych. Posiadają one barwniki takie jak czerwony karoten i żółty ksantofil, które nadają barwę kwiatom, owocom, a niekiedy również korzeniom (np. marchew). Chloroplasty są niezwykle aktywne w procesie fotosyntezy oraz w innych procesach metabolicznych. Większość proplastydów przekształca się właśnie w ten typ plastydów. Są one przystosowane do przeprowadzania procesu fotosyntezy. Chloroplasty są otoczone podwójną błoną biologiczną o różnym stopniu przepuszczalności. Błona zewnętrzne przepuszcza jony, natomiast błona wewnętrzna jest nieprzepuszczalna i wytwarza liczne wypustki nazywane tylakoidami. Tylakoidy ułożone są w płaskie stosiki, zwane granami. Jeden taki stosik to granum. Grana są połączone rozciągniętymi tylakoidami zwanymi lamellami. U chloroplastów granalnych występują grana i lamelle, a w chloroplastach bezgranalnych jedynie lamelle. Wnętrze chloroplastu wypełnia stroma. Jest to roztwór koloidowy, w którego skład wchodzą niewielkie ilości DNA (chloroplastowy), enzymy biorące udział w fotosyntezie, a także rybosomy typu prokariotycznego (rybosomy małe, 70S), które biorą udział w produkcji białek.
Peroksysomy
Peroksysomy są to pęcherzykowate struktury otoczone pojedynczą błoną komórkową, inaczej nazywane mikrociałkami, posiadające enzymy oksydacyjne takie jak katalaza, peroksydaza. Dzięki ich zawartości mogą utleniać różne rodzaje substancji, m.in. reaktywne formy tlenu, czyli tzw. wolne rodniki. Peroksysomy przyczyniają się do zwolnienia procesów starzenia komórek. Powstają one poprzez odrywanie pęcherzyków od siateczki śródplazmatycznej.
Sferosomy
To otoczone pojedynczą błoną organella komórki, które tworzą krople tłuszczów właściwych (triacylogliceroli). Służą one, jako materiał zapasowy w komórkach roślinnych i zwierzęcych. Szczególnie licznie występują w bielmie nasion roślin oleistych (rzepak, słonecznik), liścieniach i niektórych owocach (oliwki). Tłuszcze właściwe cechuje duża wydajność energetyczna, gdyż charakteryzuje je korzystny stosunek zawartości energetycznej do masy tłuszczu. Sferosomy posiadają również enzymy hydrolityczne, co wskazuje na udział tych struktur komórkowych w procesach wewnątrzkomórkowego trawienia.
Mezosomy
Uwypuklenia błony komórkowej, w których zachodzi oddychanie komórkowe.
Epiderma, skórka – w szerokim znaczeniu jest to tkanka roślinna okrywająca, obejmująca zarówno powierzchniową warstwę komórek pędu, jak i korzenia. W ściślejszym znaczeniu epiderma definiowana jest jako skórka pędu roślin naczyniowych – powierzchniowa powłoka łodygi, liści i organów generatywnych, podczas gdy skórkę korzenia nazywa się ryzodermą (epiblemą).
Mikroskop optyczny jest zbudowany z:
okularu, który służy do powiększenia obrazu tworzonego przez obiektyw mikroskopu,
tubusa, który służy do formowania powiększonego obrazu pośredniego,
śruby makrometrycznej, która służy do wstępnej regulacji ostrości,
śruby mikrometrycznej, która służy do precyzyjnego ustalenia ostrości,
rewolweru, który umożliwia prostą zmianę obiektywu,
obiektywów, które zbierają światło wychodzące z przedmiotu i tworzą jego powiększony obraz pośredni,
stolika przedmiotowego, na którym umieszcza się preparat, np. na szkiełku podstawowym, przykryty szkiełkiem nakrywkowym,
kondensora, który koncentruje światło formując z niego stożek,
źródła światła (dawniej lusterka, obecnie najczęściej żarówki halogenowej), które służy do naświetlania badanego obiektu.
Roztwór hipertoniczny – roztwór o większym ciśnieniu osmotycznym niż oddzielony od niego błoną półprzepuszczalną roztwór odniesienia (r-r hipotoniczny).
Roztwór izotoniczny – roztwór, który w kontakcie z innym roztworem przez błonę półprzepuszczalną pozostaje z nim w osmotycznej równowadze dynamicznej.
Roztwór hipotoniczny – roztwór o niższym ciśnieniem osmotycznym niż oddzielony od niego błoną półprzepuszczalną roztwór odniesienia.
Czerwień obojętna to wskaźnik do mikrobiologii.