2. Мәтінді оқып, мазмұндаңыздар.

Оңтүстік Қазақстан аймағына Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағы енеді. Айматың ауданы 711,1 мың шаршы километр немесе республика аумағының 26,2%-ы. Халқының саны – 5,3 млн. шамасында. Бұл Қазақстан бойынша жалпы тұрғындар санының 36,5%-ын құрайды.

Оңтүстік Қазақстан аймағында табиғат байлықтарының, соның ішінде , жер-су ресурстарының молдығы, климаттық жағдайларының тіршілікке қолайлылығы халықтың көптеп қоныстанып, ауыл шаруашылығын өркендетуіне, тағам мен жеңіл өнеркәсіпті дамытуына елеулі ықпал еткен.

Аймақта мақта, бидай, қант қызылшасы, күріш, темекі, көкеніс, жеміс-жидек секілді мәдени дақылдар өсіріледі. Ет, жүн өндіріледі. Жеңіл тағам және кен-химия өнеркәсібі басым.

Оңтүстік Қазақстан аймағы 7 климаттық атырапқа бөлінеді. 1. Балқаш-Алакөл атырабы. 2. Іле Алатауы атырабы. 3. Қаратау маңы-Қызылқұм атырабы.

4. Батыс Тянь-Шань атырабы. 5. Солтүстік Тянь-Шань атырабы.

6. Жетісу Алатауы атырабы. 7. Биік таулы атырап.

Балқаш-Алакөл атырабының қысы жылы емес әрі ұзаққа созылады. Ал Іле Алатауы атырабының жазы Балқаш-Алакөл атырабына қарағанда

2-3 градусқа салқын болады.

Қаратау маңы – Қызылқұм атырабы Қаратау қыратының түстік жағын ала орналасқан. Қысы суық болмайды және ұзаққа созылмайды.

Батыс Тянь-Шань атырабы Талас Алатауын, Өгем тауларын, Қаржантау алаптарын, Қаратаудың түстік-батыс беткейі аралықтарын қамтиды. Өзге таулы алқаптарға қарағанда мұнда жауын-шашын көбірек болады.

Солтүстік Тянь-Шань атырабы солтүстік Тянь-Шаньның таулы қыраттарын қамтиды. Қысы қатты болып келеді. Ал жауын-шашын мөлшері көп болмайды.

Жетісу Алатауы атырабы солтүстік-шығысында Жетісу қақпасы мен түстігіінде Іле ойпатының арасын қамтиды. Қысы басқа атыраптарға қарағанда суықтау болады да, жазда ылғал көп түспейді.

Биік таулы атырап аймақтағы таулардың жоғарғы бөліктерін қамтиды. Қыста бұл өңірдің температурасы Орталық Тянь-Шаньмен салыстырғанда 3-10 градусқа жылы.

3. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіздер.

1.Оңтүстік Қазақстан аймағында халықтың көп қоныстанып, ауыл шаруашылығы мен жеңіл және тағам өнеркәсібінің дамуының себебі не?

2.Оңтүстік Қазақстан аймағы неше атырапқа бөлінеді?

3.Жетісу Алатауы атырабының қысы жылы ма, суық па?

4.Батыс Тянь-Шань атырабы қай жерлерді қамтиды?

5.Оңтүстік аймақтың халқы Қазақстан тұрғындарының қанша пайызын құрайды?

6.Талас Алатауы мен Өгем таулары қай атырапқа жатады?

4. Мәтіннен болымды, болымсыз мағыналы сөйлемдерді тауып, жазыңыздар.

5. Берілген болымды сөйлемдерді болымсыз сөйлемдерге ауыстырыңыздар.

Балқаш-Алакөл атырабының қысы жылы. Жазы салқын болады. Жауын-шашын көбірек болады. Жетісу Алатауы Жетісу қақпасы мен Іле ойпатын қамтиды. Қататаудың қысы суық болып, ұзаққа созылады.

Есте сақтаңыздар! Қазақ тілінде етістік түбір күйінде де (түрлі грамматикалық тұлғаларында да) қимылдың, іс-әрекеттің болғанын, болып жатқанын, болатынын білдіреді: жазды, жазып жатыр, жазады. Іс-әрекеттің болмағаны, болып жатпағаны, болмайтыны етістікке: -ма,-ме,-ба,-бе,-па,-пе жұрнақтарының жалғануы арқылы беріледі: жазбады, жазбаған, жазбайды; - ған,-ген,-қан,-кен жұрнақтарынан кейін жоқ сөзі тіркесуі арқылы беріледі: барған жоқ, келген жоқ, айтқан жоқ, күткен жоқ; -ған,-ген,-қан,-кен,-атын,-етін,-йтын, -ар, -ер,-р жұрнақтарынан кейін емес сөзі тіркесуі арқылы беріледі: жазған емес, көрген емес, айтқан емес, кеткен емес, баратын емес, келетін емес, оқитын емес, барар емес, берер емес, сұрар емес.

6. Берілген сөздерді болымсыз формаға айналдырыңыз.

Әпер, дәлелде, тәрбиеле, өсір, оқы, бар, айқайла, байқа, тұр, сөйлес, кездес, бағала, әңгімелес, демал, жина, төк, ал, бер, жаз, көр, айт, сөйле, айтқан, жөнде, жүр, тазала, сат, жүгір, ойна, шық, күт, отыр.

7. Болымсыздық мағынада тұрған сөзді табыңыздар.

- Кітапты бердің бе?

- Бермедім.

- Неге?

- Ол сабақта болмады.

8. Сөйлемдерді жазып, болымды формадағы сөздердің астын сызыңыздар.

Таң атты. Барлық адамдар ұйқыдан оянды. Балалар да ерте тұрды.

Арманды апасы оятты. Бірақ ол тұрмады. Түнде ұзақ уақыт ұйықтамады. Сабаққа бармады. Қалада әсем үйлер салынды. Сен сабаққа барған жоқсың. Мен үйде болған жоқпын. Мен кітап оқыған емеспін. Сіз кітапты оқитын емессіз.

9. Берілген сөйлемдерді болымсыз сөйлемдерге айналдырыңыздар.

Ол Астанада оқиды. Мен Көкшетауға барамын. Айнұр жақсы оқиды. Алмат университетте оқыған. Айдос әскерде болған. Бүгін үйге жолдастарым келеді. Көйлек сатып алдым. Әжеме сыйлық беріп жібердім.

Автокөліктен қалып қойдым. Кеше театрға бардық. Таза ауада серуендеңдер.

Жиналысқа көп адам қатысты. Достарымды қатты сағындым. Ауылға қайтамын.

10.Қалып етістіктерінің болымсыз формада берілуіне назар аударыңыздар.

Мен үйде отырған жоқпын. Сен көшеде жүрген жоқсың. Тамақ дайындап жатқан жоқсың. Біз босқа жүрген емеспіз. Сендер ұйықтап жатқан жоқсыңдар. Ұшақты күтіп тұрған жоқсыңдар. Сөйлесіп тұрған емеспіз. Кездесіп жүрген жоқпыз. Сөйлесіп жүрген жоқсыздар. Олар барып жүрген жоқ. Сабаққа қатысып жүрген жоқ. Үйге үнемі келіп тұрған емес. Университетке түсіге дайындалып отырған жоқ.

11.Сөздікпен жұмыс.

қоныстану – распологаться, размещаться, оседать

өркендету – развивать, способствовать процветанию

беткей – склон горы, скат

қамту – охватывать

БӨЖ тапсырмалары.

12. Мәтінді оқып, аударыңыздар.