27. Мемлекеттік монополия: мақсаттары, міндеттері, қызметтері.

Мемлекеттік монополия - монопольды нарықтың тауарлы шекараларын анықтайтын, монолияның субьектісін танытатын, монополия нысандары мен оларды реттеуді бақылау, сонымен қатар бақылаушы органның құзыретін көрсететін заң жүйесіне сәйкес құрылған монополия. Мемлекеттік монополия табиғи монополияға қарағанда, еліміздің экономикалық-құқықтық жүйесінде ертеден қолданыста болған. Кәсіпкерлік қызметтің еркіндік қағидасының жариялануына байланысты, мемлекеттік монополия экономиканың мемлекетті реттеудің маңызды құралына айналды. Мемлекеттік монополия сферасына келесілер жатады: а)экспорттық маңызы бар н∕е негізгі валюталық кірістерді әкелетін шикізаттық маңызды түрлерін өндіретін ірі кәсіпорындар мен бірлестіктер;б) еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін әскери-космостық обьектілер. в) табыстың негізделмеген жоғары нормасына ие кәсіпорындар;г) әлеуметтік мәдени қызметтерді жүзеге асыратын коммерциялық ұйымдар. Мемлекеттік монополия субьектілері ретінде мемлекеттік кәсіпорындар танылады. Олардың өз өндірісінде қолданылатын құрал-жабдықтарына меншігі жоқ, бірақ шаруашылық қызметті шаруашылық басқару құқығы арқылы жүргізеді. Сондықтанда мемлекеттік монополия басқа монополия түрлерінен қарағанда басқаруға икемдірек және тәуелділігі жоғары. Олардың қызметі толық бәсекелестік және тиімділік негізінде жүргізілуі тиіс. Сонымен қатар олардың басты мақсаты мемлекетттің мүдделерін қорғау және іске асыру. 2008 жылы қабылданған “мемлекеттік монополия ” туралы заңға сәйкес мемлекеттік монополия субьектілер қатарына өз қызметін 18 салада жүргізетін 15 кәсіпорын кіреді.

28. Монополиялық бірлестіктер: трест, картель, синдикат, конгломерат

Tрест (ағылш. trust – сенім) – бір немесе бірнеше сала кәсіпорындарының өндірістік және коммерциялық дербестігін жоя отырып құрылған монополиялық бірлестігі.Трест әдетте акционерліқ қоғам түрінде құрылады.Тресттің басында бірлестікке кірген барлық кәсіпорындардың өнім өндіруді, өткізуді, қHYPERLINK "/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B"аржы операцияларын басқаратын басқарма тұрады.Трестке әрбір қатысушы салған капиталының үлесіне сәйкес белгілі бір акциялар пакетіне, басқаруға қатысу құқығына ие болады және пайданың белгілі бір үлесін алады.Трестте картель мен синдикаттан гөрі капиталдың неғұрлым көп шоғырлануы оның бәсекелесу қабілетін күшейтеді, ал оның қатысушыларына неғұрлым жоғары пайда әкеледі.Трест бір саланың немесе бір-бірімен байланысқан әр түрлі салалардың кәсіпорындарынан біріккен комбинаттар түрінде құрылуы мүмкін. Комбинаттардың басқа бірлестіктерден гөрі артықшылықтары бар.Трест өндірістің күрт құлдыруы жағдайында бағаның деңгейін жасанды түрде көтерді, мұның өзі ұсыныс пен төлем қабілеті арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруді қиындатты.Сондықтан нарықтық экономикасы дамыған елдерде Трест қызметінің кейбір түрлерін шектеу үшін треске қарсы заңдар енгізілген.Соның ықпалымен Тресттің орнына монополистік бірлестіктердің неғұрлым дамыған икемді нысандары (негізінен түрлі тұрпаттағы қаржы-өнеркәсіптік топтар: концерндер, конгломераттар) құрылды.Қазіргі жағдайда Трест өнеркәсіпті басқарудың ұйымдық нысаны ретіндегі мәнін жоғалтты.

Картель (французша cartel, итальянша cartelо – құжат) – бір тұрпатты өнім өндіруші кәсіпкерлер тобының өнім өндіру, өткізу рыноктарын монополиялау, бәсекені шектеу, шикізат көздерін, рыноктарды бөлісу, бағаға бақылау орнату мақсатымен келісуі негізінде құрылатын ерікті қауымдастығы (бірлестігі). Картель құру туралы келісім шартпен рәсімделеді және ол құпия құрылады. Келісімге қатысушылар өндірістік және коммерциялық дербестікті, сондай-ақ, заңи тұлға мәртебесін сақтайды‚ олардың іс-қимылдар еркіндігі тек келісім ауқымымен ғана шектеледі. Жекеше, мемлекеттік, ұлттық және шетелдік, сондай-ақ, аралас кәсіпорындар мен фирмаларды да біріктіруі мүмкін. Кейде “Картель ” термині өнім шығаруды қысқарту‚ өзара бәсекені реттеу жолымен қатысушының әрқайсысы үшін жоғары пайда алу‚ тұтынушы үшін жоғары баға белгілеу кепілдігімен компаниялар арасында жасасылған заңсыз келісімді айқындау үшін қолданылады. Бұл орайда Картель нарықтық тетіктердің жұмыс істеуін қиындататындықтан оған монополияға қарсы заңнаманың күші қолданылады. Кейбір елдерде Картельге заңмен тыйым салынған, екінші бір елдерде міндетті тіркеуден өткізіледі. Кей жағдайларда мемлекет Картельді өнеркәсіп саясатының құралы ретінде жария пайдаланады (мысалы, Жапонияда). Бірқатар дамыған елдердің үкіметтері халықаралық Картельдің қызметіне шек қоймай, қайта оны көтермелейді.

Синдикат (латынша syndіcatus — құрама, бірлестік) — тар аядағы белгілі бір мақсатқа жету үшін екі және одан көп меншік иелерінің немесе фирмалардың бірігуі.Монополия нысандарының бірі, құрамына кірген кәсіпорындардың өндірістік және заңды дербестіктерін сақтай отырып, коммерциялық қызметті (баға белгілеу, өнім өткізу, т.б.) жүзеге асыруды мойнына алатын кәсіпкерлердің бірлестігі.

Концерн (лат. concern – қатысу, мүдде) – өHYPERLINK "/wiki/%D3%A8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81"ндірісті араластыру және әртараптандыру негізінде өHYPERLINK "/wiki/%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF"неркәсіп орындарын, көлікті, сауданы, ғHYPERLINK "/wiki/%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC"ылыми зерттеу мекемелерін, оқу орталықтары мен сынақ полигондарын бірлестірудің ең кең таралған қазіргі заманғы түрі; қHYPERLINK "/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B"аржы жөнінен бірыңғай бақылаудағы түрлі салалар кәсіпорындарының монополистік бірлестігі. Оны басқа монополистік пішіндерден өзгеше ететін ерекшеліктер: кәсіпорын ерікті келісім негізінде бірікпейді, акцияларды аса ірі компаниялардың, көбінесе, Концернді басқаратын холдингілік компаниялардың сатып алуы жолымен қаржы тәуелділігін орнату нәтижесінде бірігеді.. Концерннің қазіргі құрылымы көп нұсқалы. Концернге жалпы басшылық жасау әдетте басқармаға жүктеледі, оның құрамына акциялардың аса ірі пакеттеріне ие болғандар кіреді. Күнделікті оралымды-шаруашылық басшылықты басқарма жергілікті жерлердегі тиісті бақыланбалы қоғамдардың директорлар кеңестеріне табыстауы мүмкін. Қазіргі заманғы Концерндер, көбінесе, сыртқы рыноктарға шығып, халықаралық монополиялар пішініне айналуда. Ұлтаралық корпорациялардан өзгеше түрде халықаралық Концерндердің капиталын бір ел емес, бірнеше ел бақылайды.

Конгломерат - өзара байланыссыз кәсіпорындарды біріктіреді. Әрбір кәсіпорынға еріктілік беріледі, тек бақылау жасалады.