Тапсырма

1. Психотерапевт А.Г. Добрович адамдармен жақсы қатынаста болудың арнайы шеберлікті көрсетеді: «шаттықты ұстай білу шеберлігі» (бет әлпеттен жылы шырайды сақтау) басқаларға көңіл бөлу, басқалардың айтқанын тыңдау, басқаларды ренжітпей, қақтығысқа түспей, басқаны мақұлдап, «жоқ» деп айта білу керек.

Берілген әр шеберліктердің мәні неде, қандай әрекеттен тұрады.

Жанұяда жағымды микроклиматтың пайда болу үшін мұндай шеберліктердің қажеттілігін дәлелдеңіз

Ойланыңыз, қазіргі педагогтардың кәсіби шеберлігіне мұндай шеберліктерді жатқызуға болады ма.

2. Американ психологы Эда Ле Шан «Когда ваш ребенок сводит вас с ума» (М.,1990) кітабында адамда жас ерекшелігіне қарамай ресмиемес қажеттілігі, жеке өміріне құқығы бар екенін,жазады. Даму және өсудің маңызды аспектісі бала қажеттілігі жекелік болуды құрайды.Эда Ле Шан өз практикасынан мысал келтіреді, ана

«бір минут бақылаусыз қалдырмай, өз балаларының өмірін басқарып отырды. Ол балалрының бөлмесін үнемі тексеріп, олардың әр қадамын бақылап отырды.

Нәтижесі өте қайғылы болды: балалар өтірікші, тұйық, арам ойлы» (б.46). Неліктен мұндай болғанын түсіндіріңіз.

«Әмірлі» және «абырой» түсініктерін салыстырыңыз.

«Менің үйім» шығарма жазыңыз.

Әйгілі адамдар немесе көркем әдебиет шығарма кейіпкерлерінің өмірінде әжесінің рөлі маңызды алғанын туралы өмірбаяндарды еске алыңыз.

Көптен бері әйелді үй жағасы ретінде есептеді. Бұл туралы мақал дайындаңыз.

Практикалық сабақ №6

Тақырыбы: Баланың ата-аналық әрекетінің психологиясы.

Мақсаты: Баланың ата-аналық әрекетінің психологиясы туралы мәлімет беру

Жоспары:

1.Репродуктивті әректеттің психологиясы

2. Пренатальды психология

3. Аналық және әкелік психологиясы

4. Баланың ата-ананы қабылдауы

5. Асырап алу кезіндегі қатынас психологиясы.

1.Репродуктивті әрекет-бұл сәбидің туылуымен байланысты әрекет. Ол жасқа келісімен физиологияға, денсаулық характеристикасына, фертильді (әулетке әсер ететін физиологиялық қабілетке) ие.

Репродуктивті әрекеттің негізгі көрінісі сәби көруге деген психологиялық қалаушылық, яғни сексуалды қалаушылықтан туатын ерлі-зайыптылар қалаушылығы болып табылады. Баланың идеалды образы субьективті образ және репродуктивті әрекетке әсер ету кезінде көрініс табады. Шынайы репродуктивті әрекет ерлі-зайыптылардың әлеуметтік өміріндегі жағдайымен анықталады.

2. Психологияда қолданылатын «Перинатальды» терминдерінің мазмұны оның медициналық мағынасынан айырмашылығы бар. Медицинада перинатальды период деп өзіндік ішкі дамудың 28 аптасынан бастап дамудың тоқтатылып, 7-10 күнінен кейінгі период болып табылады. Перинатальды психологиясы сәбидің жасалу кезінен бастап, оның толық құралу периодтылығы дамуын оқытады. Жасалу периодына көп көңіл бөлінеді, әсересе жасалудың конструктивті және деструктивті мотивтер анализіне өте көп көңіл бөлінеді. Жүктілік периодындағы анализі әйелдің қайғысын топтастыруға жол береді: оптимальды тип; гипогестагнозикалық тип; эйфорикалық тип; үрейлі тип; депресивті тип.

Жүктілік қайғысының типі ананың іс-әрекетімен өте тығыз байланысты.

3. Ең негізгі,қажетті отбасылық қатынас- бұл ерте баланы аналық қарым-қатынас. Олар сәбидің, баланың және ересектің келесі психикалық дамуы үшін матрицаны құрайды. Онтогенездің ерте этаптарында ана және сәби бөлінбестей бір психикалық организмді көрсетеді, ал олардың қатынастары- симбиотикалық болып табылады. Баланың есеюіне байланысты физизикалық және психикалық қатынас өзгереді: олар көбірек дистанцивті бола бастайды, бала автономды болуды үйренеді, және симбиоздық қатынасы психологиялық қатынасымен ауыстырылады. Аналық әректеттің мазмұнын «сәбидің психикалық дамуын ананың қоры» деп суреттеуге болады. Базальды сенім- Э.Эриксонның (1996) берген термині. Ол егер қамқорлықтың сапасының жақсы болғандағы сәбидің бойдан кешетін күйі, яғни организмдік тәжірибенің өте жақсы суреттелуі, қамқорлық санасына аналық қабілеттілігі көрінеді, яғни дұрыс актуальдыны табу, сәби қажеттілігі және соны қанағаттандыру. Ананың психологиясына қарағанда әкелік психологиясы шаманы аз зерттелген; әкелердің әрекеттерін зерттегенде, олардың қамқорлығы тез, яғни әкелерді «өте жақсы» анка бола алады. Обьекті қатынас теориясынды психоанализдың бағытымен- сәбидің әкесімен қатынас психологиясы «триангулировті» процесс негізінде суреттелген; сәбидің екі өлшемді әлемінің «мен анамын», немесе үш өлшемді әлеміне «мен анамын-әкемін» айналуы. Бас кезінде және сәби үшін екінші ана болып келеді, себебі ол ата-анасын бір бүтіндей қабылдайды.

4. Ең қажетті ата-аналық әрекет болып протекция табылады (күш, уақыт-назар ,осылар деп ата-ана тәрбиелеу кезінде қолданады). Сәби қажеттілігін қанағаттандыру дәрежесі (физиологиялықтан эмоционалдыға дейін және когнитивті) және талап санынан тұратын тәртіптілік блогы, сәбиге ұсынылатын шектіліктің болуы орындалмаған талап үшін қаталдық санкциясы және шектіліктің бұзылуы. Балаларда невроздық дамудың шарттарын қалыптастыратын тәрбиелеу стилін осы компоненттер негізінде суреттеуге болады.

Гиперпротекция- ата-аналардың бала тәрбиесіне назарын аудару, көп күш және уақыт бөлу тенденциясы. Бұл олардың өміріндегі ең негізгі істің біріне айнала бастайды.

Қостау гиперпротекция-сәби қажеттілігін қанағаттандыратын максимальды сынға ұмтылу, немесе еркелету тенденциясы; шектен тыс қорғаушылық, баланы кішкентай қиыншылықтан босату тілегі және міндеттерінің орындалуы; алдамшы талантпен мақтану және баланың жан қабілетін асыра көру.

Басымдылық көрсетуші гиперпротекция- шектен тыс қамқоршы, әр қадам ұсақ тексеру, шектеудің үнемі жүйесі және баланы қырағы бақылау. Эмоционалды- баланың немесе ересектің өзін әрқашан ата-аналардың алдында масыл сезіну тәрбиесі. Қатты(қатал) қатынас кейде эмоционалды байланыстарды, бірақ кейде ата-аналық әрекетінің бұзылуының жеке түрі болып табылады.

Гиперпротекция- сәбидің ата-ана назарынан сыртта қалуына «қол жеткізе алмау» немес «ол туралы ісі жоқ».Қостау гиперпротекция. Тәртіп бұзушы ересектердің тәрбиелеу стилін А.Е. Дичконың әріптесі А.А.Вдовиченко жазған. Қарама-қарсылық тәрбие әр жанұяда әйтеуір бір ата-ана, әсіресе әжесі және атасы әр түрлі бірдей емес тәрбие стилін ұстануы мүмкін. Э.Г.Эйдемиллер, В.В.Юстицкий (1999) негативті фактор ретінде «тұрақсыз тәрбие стилін» бөлді.

Дұрыс емес тәрбиемен байланысты өте жиі кездесетін психологиялық мәселелерді атап көрсетейік:

-ата-ана сезімінің кеңістікте таралауы;

- сәбиде балалық сананың көрінуі;

- ата-ананың тәрбиелік сенімсіздігі;

- сәбиін жоғалтып алу фобиясы;

- ата-ана сезімінің жетілмегендігі;

- сәбиге деген өзіндік қаланбайтын сапалар проекциясы;

- тәрбиелеу кеңістігінде ерлі-зайыптылар арасында болатын конфликті көтеру;

- баланың жынысына байланысты ата-ананың балаға деген ұстанымының жылжу қозғалысы;

5. Дәстүрлі түрде психологтар жанұяны зерттеуші психотерапевт немесе ата-ана ретінде қарастырады. Осындай жолмен баланың жанұядағы орнын анықтап, дамуын қарастырады. Г.Т.Хоментаскас (1989) бала субьектісі мен ата-ана әрекетінің арасындағы байланысты табуға тырысқан және ол осындай қатынастың 5 типін суреттейді:

1. Демократияның қатынас ретінде және эмоционалды жылулық негізінде баланың өзі және ата-аналарына қатынасының қалыптасуын келесі формуламен көрсетуге болады: «Мен керекпін және сүйіктімін, және мен сіздерді жақсы көремін». Осындай балаға келесі қасиеттер тән: позитивті адекватты өзіндік бағалау және базалық сенім; жақындарына байланысты шаттықты сезіну қабілеті және өзін басқалармен қатынаста еркін сезіну, ата-аналарының оған сенетінінің қорытындысы ретінде өзін потенциалды сезіну; қателік жасауға қорықпаушылық; кешірім сұрай білу қабілеті.

2. Баланың гиперпротекциясы, позициясы, өзін жоғары сезінуі. «Сендер мені жақсы көресіңдер және мен сендерге керекпін, сендер мен үшін өмір сүресіңдер». Осындай баланың ұмтылысы және қалаушылығы- ең маңызды болып қалыптасады. Баланың айналасындағылардың барлығы онымен мақтанатындығын, бұл туралы айтпаса да, егер айтпайтын адамдар кездессе, олар әдейі атпайды немесе ерегіседі, және олар ақымақ адамдар деген сенімділігі болады; оны ата-анасы жақсы көретіндігіне және олардың өздері қызықсыз адамдар екендігіне сенімді.

3. Баланың қасиеті мен қауіпсіздігін қанағаттандырудың ең төменгі гиперпротекциясы, махаббат және құрмет, эмоционалды қабылдауға қабілетсіздік, еркін эмоцияның болмауы. Ата-ананың қатынасы мынадай формуламен қалыптасады? «Мені ешкім жақсы көрмейді, бірақ мен сіздерге шын жүректен жақын болғым келеді». «Мен жаманмын» деген сезім пайда болып, өзін төмен бағалаушылық пайда болады.

4. Егер баланың ата-анадан позитивті эмоцияны алуы туралы тырысулары және қанағаттандыру- қауіпсіздікке талап, махаббат және құрмет қаланған нәтижеге бермейді, және балада мынадай ой қалыптасады: «Сіздер маған шыдамсыз өте қатты ауыртпашылық келтірдіңіздер, және мен де сіздерге сондай-ақ қарым-қатынаста боламын». Бұл топта баланың ата-анасымен жаман қарым-қатынасы көрінеді.

5. Әлеуметтік талаптардың хроникалық қанағатсыздығы және ата-анаға деген үміттің сөніп, жзәрдемсіздік жағдай, және мынадай формулалардың қалыптасуы: «Мен ешкімге керек емеспін және мені өз жайыма қалдырыңдар». Бала панасыз, жалғыз, ұмтылысы бәсеңдей бастайды. Терпаревттің ойымен бұл этап өте қиын этап болып табылады.

Асырап алушылық- балалық- ата-аналық қарым-қатынастағы бала мен ерлі-зайыаты жұптардың заңды түрде бекітілген қандық байланысы жоқ қатынасы. Бұл ерлі-зайыптылардың қалауымен болған қатынас. Бұл қатынастың псхикалық оұрғыда өте қиын. Осындай қатынасты қиындататын өзіндік параметрлер бар. Бірінші параметр- ата-ана мотивациясының күші. Екінші параметр- өзіндік ата-ана ұстанымдары мен күтушілігінің мазмұны. Үшінші параметр- баланың өзінің характеристикасы. Асыранды ата-ананың тырысуына қарамастан бала өзінің биологиялық ата-анасының қасиеттерін игере береді.