І Қазақстан Республикасының жалпы білім беру жүйесі.

Білім беру — тиісті оқу орны арқылы ғылыми мағлұмат беріп, адамның танымын, білімін, дағдысын, дүниеге көзқарасын жетілдіру процесі; қоғам мүшелерінің мәдениетін дамытудың негізгі шарты; мақсаты - қоғам мүшелерінің адамгершілік, интектуалды, мәдени дамуында және олардың денесінің дамуында, кәсіптік біліктілігінде жоғары деңгейге қол жеткізу болып табылатын тәрбие мен оқытудың үздіксіз процесі; жүйеге келтірілген білім, іскерлік дағды және ойлау тәсілдері көлемін меңгеру процесі мен нәтижесі. Білімділіктің басты өлшемі - білімнің жүйелілігі, ойлаудың жүйелілігі мен логикалылығы.

Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Білім беру — бұл қоғам мүшелерінің адамгершілік, интеллектуалдық мәдени дамуының жоғары деңгейін және кәсіби біліктілігін қамтамасыз етуге бағытталған тәрбие беру мен оқытудық үздіксіз процесі. Қазіргі өскелең өмір талаптарына сай жастарға білім және тәрбие беру, оларды жан-жақты дамыту қоғам алдында тұрған басты міндеттердің бірі.

Білім беру жүйесінің басты міндеттері — ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіпке үйретуге бағытталған біліммен қамтамасыз ету болып табылады. Білім беру оқыту мен өз бетінше іздену негізінде жүзеге асырылады. Білім беру ісі үш түрлі бағытта дамыды:

1) қадим мектептері — мұсылмандық дәстүрлі діни мектептер;

2) орыс-қазақ мектептері;

3) жәдит мектептері — әр түрлі ғылым салаларын оқытатын жаңашыл бағыттағы мұсылмандық мектептер.

Қазақтың кең-байтақ өлкесінде білім ісінің пайда болып, даму тарихы да өзінің ілкі бастауларын сонау ерте замандардан алады. Қазақстан жерінде, әсіресе, оның отырықшы аудандарында орта ғасырдық ерте дәуірінде-ақ (ҮІІ-ҮІП ғ.ғ.) көптеген мектептер (мұсылманша бастауыш оқу орны) мен медреселер, діни білім беретін ортадан жоғары оқу орындары жұмыс істей бастағаны тарихтан белгілі. Атақты Әбу Наср әл-Фараби Отырар медресесінде, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұни, Ахмет Йүгінеки, Қожа Ахмет Иасауи, т.б. ұлы ойшылдар діни медреселерде оқып, білім алған. 18 — 19 ғ-ларда мұндай медреселер Қазақстанның барлық аймағында ашыла бастады.

Елбасының «Қа­­зақ­стан білім қоғамы жо­лында» атты интерактивті дәрі­сін тың­даған миллиондаған отан­дас­та­ры­мыз бен сырттан кел­ген қо­нақтар да білім беру жүйесіндегі тың серпіндерге тәнті бола отырып, қай бағытта жүрудің айшықты бағдарын ести алды.

1.1 Қазақстан Республикасының білім беру бағыттары.

Бүгін білім беру жүйесін жаң­ғырту осы саланың барлық деңгейін қамтып отыр. Мектепке дейінгі білім беруде 2020 жыл­ға қарай бүлдіршіндерді ба­ла­бақшалармен жүз пайыз қам­та­масыз ету көзделінді. Бұл іске мемлекет қана емес, меце­нат­тар­дың да белсене атсалысуы елдің ыстық ықыласын туғызуда. Біз меншік нысанына қара­мас­тан, жан басына шаққандағы қаржыландыру әдісі мен мемлекеттік тапсырысты жүзеге асыра бастадық. Бұл мектепке дейінгі жеке меншік ұйымдардың қар­қын­ды түрде өсуіне ықпал етті. Орта білім беру саласы бү­гін­де, бейнелеп айтқанда, қар­қын­ды реформаларды басынан кешіп отыр. Бұл ретте педагог мамандығының беделі мен мәр­тебесін арттыруға ерекше көңіл бөлінуде. Аталмыш жұмыс үш бағыт бойынша жүргізіледі. Бірінші, мүғалімдердің лай­ық­ты еңбекақысы. Мемлекеттік бағдарламада 2015 жылға қарай ұстаздардың жалақысы жеке мен­шік сектордағы жалақы дең­гейіне жақындайтын болады. Екінші, мұғалімдер біліктілігін түбегейлі арттыру. Мұнда әуелі ЖОО-ларда мұғалімдер даярлау жүйесін жаңғыртудың жолдары қарастырылған. Оны жаңғырту әлемдік тәжірибе негізінде Назарбаев Зияткерлік мек­тептерінің жанында құрылған пе­дагогикалық шеберлік орта­лы­ғында және «Өрлеу» ұлттық біліктілік арттыру орталығында жүргізілмек. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру курсының үшін­ші деңгейінен 286 бапкер мен 3043 мұғалім өтті. Сонымен қатар, орта мектептердегі дирек­торлық корпустың сапасын арт­тыру бойынша да жаңа іс-ша­ра­лар қолданылуда. Үшінші, педагогикалық ма­ман­дықтың имиджін арттырған ләзім. Айта кету керек, бұл жұ­мыс басталып та кетті. Рес­пуб­ли­калық БАҚ арқылы үздік мұ­ғалімдердің жетістіктерін насихаттау, педагогикалық шебер­лік байқаулары, үкіметтік емес ұйым­дармен, ата-аналармен, жұ­мыс берушілермен тығыз қа­рым-қатынас орнаған. Елбасы орта білімдегі оқыту-тәрбие үдерісінің түбегейлі өз­геруіне ерекше мән беріп отыр. Бұл мәселе биылғы ҰБТ-да нақ­ты көрінісін тапты. Үстіміздегі жылғы көрсеткіштер былтырғы жылмен салыстырғанда әжеп­тәуір төмен болды. Неге? Біріншіден, ҰБТ ұйымдас­ты­ру және өткізу талаптары кү­шей­тілді. Соның нәтижесінде, тес­­тілеудің объективті және әді­летті өтуі қамтамасыз етілді. Екіншіден, тестілеудің маз­мұны жетілдірілді. Оларға «білу» және «есте сақтау» дең­гей­ін­дегі тапсырмалардан тыс ойлау қа­бі­летін қажет ететін логи­ка­лық тап­сырмалар да енгізілген-тін. Білім сапасын тиімді түрде арт­тырудың тетігі – электрон­ды оқыту (e-learning). Бұл жо­баға 581 ұйым қосылды. 2013 жы­лы аталған жобамен 920 ұйым қам­тылатын болса, 2020 жылға қа­рай мектептердің 90 па­йы­зы осы жобамен жұмыс жа­сайды. Орта білімнің сапасы мен бә­секеге қабілеттілігінің өсуі үшін көптілділікті енгізу жөніндегі жұ­мыстар жалғасын табуда. 2013-2014 оқу жылынан бастап Елбасы тапсырмасына сәйкес бірінші сыныптан ағылшын тілін оқы­ту басталмақ. Сондай-ақ, Мек­­теп оқушыларының функ­цио­налдық сауаттылығын арт­ты­рудың 2012-2016 жылдарға ар­налған ұлттық жоспары әзір­ленген-ді. Ұлттық жоспарда оқу­шылар сарайларының, үйле­рі­нің, музыкалық мектептерінің, жас техниктер мен натуралистер стансаларының және т.б. жұ­мысында түбегейлі өзгерістерді жасау қарастырылған. Оқыту сапасында да бірқатар ілгерілеушіліктер бар. Атап айт­қанда, қазақстандық мектеп оқу­шылары халықаралық олимпиадаларда жоғарғы орындарға қол жеткізуде. Былтыр біздің жеткіншектер әртүрлі дәрежедегі 912 медаль алды. Ал 2007 жылы олардың саны 181 ғана болатын. Демек, мектеп оқушыларының даяр­лық сапасы айтарлықтай өсіп келеді деген сөз. Техникалық және кәсіптік білім беруді дамытуда Елбасының тапсырмасымен басқарудың жа­ңа жүйесі құрылды. Бұл Премьер-Министр басшылық ететін Ұлттық кеңес, салалық және өңір­лік кеңестер. «Кәсіпқор» хол­дингі техникалық және кә­сіп­тік білім берудің негізгі тұт­қасы. Оның құрамына 4 өңір­ара­лық орталықтар мен әлемдік деңгейдегі 4 колледж енді. Холдинг жастардың еңбек рыногы талаптарына сай техникалық жә­не кәсіптік білімге қол жеткізуін жетілдіріп отыр. Биыл оның ма­териалдық-техникалық базасын жетілдіруге 2,4 млрд. теңге бө­лін­ген болатын. Техникалық жә­не кәсіптік білім беру ұйымдары түлектерінің көпшілігі білікті­лік­тің тәуелсіз бағалауынан ал­ғаш рет өтті. Әлемнің жетекші елдерінің тәжірибесі бойынша бізде ұлттық біліктілік жүйесі қалыптасуда. Осыған орай, біз­дің министрлік Еңбек кодексіне жұмыс берушілер мен кәсіби стандарттарды әзірлеу жөніндегі жаңа бөлім енгізуді ұсынды. Техникалық және кәсіптік білім берудің тағы бір міндеті мынада: бағалау мен сапа бақылауының жаңа жүйесін әзірлеп, оны енгізу қажет. Бұл – жоғары білім са­ла­сына да қатысты міндет. Бұл мақ­сатта жоғары оқу орын­да­рын оңтайландыруды жүргізіп, оны халықаралық талаптарға сәй­кес­тендірудің нақты жолда­рын ай­қындап алдық. Жыл ая­ғы­на дейін қазіргі заман талабына сай кел­мейтін – 20, ал келесі жы­лы 10 жоғары оқу орнын оңтай­ландырмақпыз. Жоғары білімді дамытуға Назарбаев Университетінің құ­ры­луы жаңа серпін берді. Бұл – білім, ғылым және инно­вация­ның синтезі. Біз оның тәжі­ри­бе­сін еліміздің басқа ЖОО-ларына тарату жүйесін құрдық. Назарбаев Университетінің тәжірибесін таратудың бір бағыты жоғары оқу орындарына дербестік беру. Бұл үдеріс басталып та кетті. 4 университетте бақылау кеңес­те­рі құрылды. Олардың өкілетті­лік­тері заң жүзінде бекітілді. Академиялық ұтқырлықты кеңейту үшін жоғары оқу орын­дары шетелдік әріптестерімен    8000-ға жуық шарт жасасты. Сон­дай-ақ, акредититтеу агент­тік­­те­рі­нің ұлттық реестрі құрыл­ға­нын айтуға тиіспіз. Оның құ­ра­мына 2 қазақстандық және 4 шетелдік агенттік кірді. Мұның барлығы білім сапасын арт­ты­ру­ға едәуір септігін тигізуде. 2015 жылы жаңа оқу жы­лы­нан бас­тап орта, техникалық жә­­не кә­сіптік білімде жан ба­сына қар­­жыландыру жүйесі енгізілмек. Сондай-ақ, білім беру қыз­ме­­ті­нің қолжетімділігін арт­тыру үшін мемлекеттік білім беру жи­нақтау жүйесінің механизмі де әзірленді. Бұл жүйе әрбір аза­мат­қа бола­шақта ба­лаларының ЖОО-дағы және колледждердегі оқуларын төлеп қана қоймай, қа­ражат жинауға да мүмкіндік береді. Осылайша, біздің жұмысы­мыз­дың басты нәтижесі тәуелсіз еліміздің жарқын болашағы – жас ұрпақты тәрбиелеу. Сапалы білім алған ұрпақ зият­кер ұлт­тың негізін қалып­тас­тырады. Сон­дықтан, білім беру саласы елі­міз үшін ХХI ға­сырда стра­те­гиялық бағыт бо­луы тиіс.

Қазіргі білім беру саласындағы оқытудың озық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болу мүмкін емес. Жаңа технологияны меңгеру оқушының интеллектуалдық, кәсіптік, адамгершілік, рухани, азаматтық және де басқа көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу-тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруына көмектеседі. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» Қазақстан халқына арналған жолдауында «Біздің жас мемлекетіміз өсіп-жетіліп, кемелденеді, біздің балаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді. Олар өз ұрпағының жауапты да жігерлі, білім өрісі биік, денсаулықтары мықты өкілдері болады. Олар бабаларының игі дәстүрлерін сақтай отырып, қазіргі заманғы нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуге даяр. Олар қазақ, орыс, ағылшын тілдерін еркін меңгереді, олар бейбіт, жылдам өркендеу үстіндегі күллі әлемге әйгілі, әрі сыйлы, өз елінің патриоттары болады», - деп көрсетілгендей-ақ, ертеңгі келер күннің бүгінгіден де нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын күш тек білімде ғана.

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға  арналған  мемлекеттік  бағдарламасында  келеңсіз құбылыстарды  болдырмау, түбегейлі  ұйымдық, құрылымдық өзгерістер, білім берудің  мазмұнын жаңарту және балаларды оқыту  мен тәрбиелеу  сапасын жетілдіру, Республиканы  дамытудың  қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық  және саяси жағдайлары  мен дамуы жоғары елдердің  озық тәжірибесіне  сәйкес мамандарды  даярлау жөнінде  шаралар қолдануды қажет етеді:

-өз бетінше білім алу және оны практикада қолданудың қажеттілігімен дағдысын қалыптастыруға, танымның ғылыми тәсілдеріне мақсатты және жүйелі түрде  баулуға;

-оқушыны жеке тұлға және қызмет субъектісі ретінде дамытуға, өмірлік құнды бағдарларын қалыптастыруға;

-ұлттық мәдениетті құрмет тұтуға тәрбиелеуге және басқа да мәдени бастамалардан нәр алуын бойында қалыптастыруға;

-жалпы негізгі білім беру сатысында бейім алды даярлықты  және  орта  білім беру сатысында   бейімді  оқытуды  қамтамасыз етуге бағыталатын болады.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы Заңында» көрсетілген білім беру жүйесінің негізігі міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық, ғаламдық коммуникациялық желілерге шығуды көздейді. Бұл міндеттерді жүзеге асыру барысында білім ордаларында жаңа педагогикалық технологияларды пайдаланудың негізгі мақсатын айқындап алуда, яғни «берілген үлгі бойынша өнім алу», оқытудың тиімділігін, сапасын көтеру. Оқыту технологиясы білім берудің тиімді жолдарын зерттейтін ғылым ретінде оқыту үрдісінде қолданылатын тәсілдер, принциптер мен айқындаушы жүйе, нақты оқыту процесі ретінде  сипатталады.

1991 жылдан бастап үздіксіз білім беру жүйесін жетілдіруге едәуір күш жұмсалып келеді. Оның негізгі мақсаты-білім беруді дамытудың заңнамалық базасын қалыптастыру, оны тұжырымдамалық –бағдарламалық жағынан модернизациялау, стратегиялық бағдар беру, ғылыми-педагогикалық, әдістемелік құралдармен кадрмен қамтамасыз ету, білім беру мекемелерін қаржыландыруды және олардың материалдық-техникалық базасын жақсарту.