Саффориён (873–903)

Дар аср[ои IХ–Х, ба мисли давра[ои гузашта, яке аз вазифа[ои [окимияти давлатb дар во[а[ои зироатии Осиёи Миёна ташкил кардани му[офизати ин во[а[о аз [уxуми uоратгаронаи бодиянишинон буд. Бо [амин маrсад дар ин давра даста[ои махсуси фидоиёни мусалла[ ташкил дода шуда буданд, ки он[оро uозb - муборизони ро[и дин меномиданд. Ба сафи uозиён аксаран барзгарон ва пешаварони муфлис дохил мегардиданд. Ин одамоне, ки xангро касб карда гирифта буданд, ба [амон xо[ое фиристода мешуданд, ки бо «кофирон» задухeрд ба амал меомад.

{окимони ма[аллb ин фавx[ои uозиёнро барои хизмат ба исте[комоте, ки дар [удуди байни во[а[ои зироатb ва са[рои бодиянишинон воrеъ гардида буданд, мефиристониданд. Чи навъе олими xуuрофидони араб - Маrдисb rайд мекунад, uози[о «[ам такяго[ ва [ам як воситаи нооромии» [укуматдорони ма[аллb буданд, он[о, аз як тараф, ба тааррузи бодиянишинон зарба дода во[а[ои зироатиро аз тохтутози душманон му[офиза намоянд, аз тарафи дигар, дар не[зати халrии зидди аъёну ашрофи ма[аллb фаъолона иштирок мекарданд.

Дар охири асри IХ фавx[ои мусалла[и uозиён асоси он xунбиши бузурги халrиро, ки дар [удуди Осиёи Миёна ва Эрон рeй дода буд, ташкил намуданд. Ин xунбиши халrро бародарон Яъrуб ибни Лайс ва Амр ибни Лайс ба манфиати худ истифода бурданд⁸³. Ин ду бародар дар аввали кор як дастаи ро[зан ташкил доданд, ки дере нагузашта ин даста ба яке аз фавx[ои uозиёни тавобеи Систон [амро[ шуд. Истеъдоди xанговарb ва диловарb ба Яъrуб имконият дод, ки дар андак фурсат ро[барии фавxро ба дасти худ бигирад. Ин фавx ба [аёти сиёсии вилоят фаъолона иштирок намуд ва аз шeриши мардумони во[а[ои зироатb истифода бурда, дар соли 861 [окими то[ири[оро ронд ва маркази Систон ша[ри Заранxро забт кард.

Яъrуб [укмрони ин вилоят гардида, дар зарфи да[ соли оянда як rатор вилоят[ои шарrии хилофатро тасарруф кард, ки он[оро то ин ваrт охирин намояндаи силсилаи То[ири[о – Му[аммад ибни То[ир (862-873) идора менамуд.⁸⁴ Дар соли 873 Яъrуб ба rувваи [арбии То[ири[о шикаст дода, маркази Хуросон ша[ри Нишопурро забт кард. Ба [амин тариr, [окимияти То[ири[о дар Осиёи Миёна ва вилоят[ои шарrии Эрони кунунb тамоман аз байн рафт.

Агарчанде [укумати Баuдод аз ин муваффаrият[ои Яъrуб хеле ба изтироб афтода, барои бештар па[н нагардидани нуфузи e баъзе чора[о пешбинb карда бошад [ам, натиxае набахшид. Аз ин сабаб халифа дар соли 874 ин амри воrеиро эътироф намуда, маxбур гардид, ки идора кардани тамоми хоки Хуросонро ба Яъrуб супорад.

Яъrуб то охири [аёти худ [амчун як нафар марди xангии содда ва шикас-танафс боrb монд, либоси оддии ресмонb мепeшид, ба палос ва rолин а[амият надода, ба замин менишаст ва дар ваrти истиро[ат сарашро ба xои болишт ба рeи сипари худ гузошта мехобид. Дар айни [ол вай бо мароми xунбиш[ои халrии Осиёи Миёна ягон rадар наздикие надошт.

Дар байни лашкариёни e интизоми сахт [укмфармо буд. Худи e намунаи диловарии [айратангезеро нишон дода, аз сарбозон ва сардорон низ инро бо rатъият талаб мекард. Дар яке аз xанг[о рeи eро бо шамшер зада чунон маъюб карда буданд, ки бист рeзи тамом ба да[онаш найча гузошта хeрок мехeрд. Пас аз си[ат шудан боз мисли пештара далерона ба корзор даромад.

Яке аз rисм[ои асосии reшуни eро сарбозони «фидоb» ташкил мекарданд, ки го[о он[оро бо о[анги каро[атомез «айёр» [ам (ба маънии «rаллоб» ва «ро[зан») мегуфтанд. Ин табаrаи махсуси «муxо[идони ро[и дин» буд, ки сафи худро аз [исоби барзгарони безамин ва фирорb пурра мекард. Айёр[о дар [аёти сиёсb роли му[им мебозиданд, аз xумла, он[о дар Систон ба муrобили истилогарон бо матонати тамом мубориза бурданд. Зо[иран [амон айёр-[оеро, ки дар xанг беш аз [ама диловарb нишон медоданд, ба мартабаи баландтар бардошта, ба гурe[и сар[анг[о дохил мекарданд. Дар rатори айёр[о фарзандони де[rонон ва заминдорон [ам буданд, ки он[оро «озодагон» меномиданд. Uайр аз ин дар reшун даста[ои махсуси uуломон [ам мавxуд буданд. Аввал[о дар ихтиёри Саффориён [амагb 2-3 [азор сарбоз буд, аммо дар сол-[ои 874-75 Яъrуб дар як му[ориба 15 [азор аскари савораро ба корзор даро-вард. Reшуни саффорb мошин[ои [арбb ва фил[ои xангb дошт. Дар ваrти [уxум ба гузоштани дастаи пешо[анги му[офиз ва таxассус а[амияти калон дода мешуд. Сарбоз[о дар [ар се мо[ маош мегирифтанд. {ар ваrт дар айёми Наврeз тафтиши reшун ба амал меомад. Аз сарбоз то сардори reшун ба амалдори махсус аспу сило[и худро намоиш медод ва, сипас, пул мегирифт.⁸⁵

Муваффаrият[ои Яъrуб ибни Лайс а[воли вазнини ме[наткашонро, ки e бо ёрдами он[о ба ин дараxа расида буд, заррае таuйир надод. Яъrуб uолибан ба заминдорони хурд ва миёнаи феодалb такя менамуд. E дар вилоят[ои забт-кардаи худ тамоми тартиб ва rоидаи мавxударо бо [амон [олати пештара боrb гузошт, [атто миrдори молиётро, ки бар дeши барзгарон бори гароне буд, кам накард.

Дар соли 876 Яъrуб бо нияти uасб кардани [окимияти хилофат ба Баuдод лашкар кашид, лекин то он xо нарасида, 100 км дуртар дар мавзеи Дору-л-Акул аз тарафи rувваи [арбии халифа ба шикасти сахт дучор гардида, аrиб нишаст. Чи навъе ки манбаъ[ои таърихb нишон меди[анд, яке аз сабаб[ои маuлуб шудани Яъrуб ибни Лайс кeмаки Алb ибни Му[аммади Бурrаиро рад кардани e буд. Алb ибни Му[аммад ба шeриши зангиёни uулом дар Ироr, ки таrрибан 14 сол (869-883) давом намудааст, сардорb мекард. Яъrуб ибни Лайс, ки худ тарафдори uуломдорb буд, аз итти[од бастан ба uуломон ор кард ва аз ин сабаб кeмаки пешни[одкардаи пешвои шeришиёнро напазируфт. Пас аз се соли лашкаркашии бемуваффаrият ба Баuдод асосгузори сулолаи Саффориён Яъrуб ибни Лайс вафот кард. Лашкариёни e бародараш Амр ибни Лайсро ба тахт нишонданд.

Амр ибни Лайс (879–900) дар баробари ишuол кардани xои бародари худ фавран ба халифа муроxиат намуда, итоати худро бо маркази хилофат из[ор кард. Ин буд, ки аз тарафи халифа мансаби rоиммаrоми Хуросон ва идора кардани як миrдор вилоят[ои шарrии Эрон ба e супорида шуд. Лекин дар амал Амр [ам мисли То[ириён истиrлолияти худро аз хилофат ниго[ медошт. Бар тибrи маълумоти сарчашма[о, вай як шахси дар идора кардан со[ибтадбиру доно ва лашкаркаши тавоно буд.

Дар асоси баъзе мадрак[о чунин тахмин кардан мумкин аст, ки Саффори[о не[зати маз[абии шиа[оро, ки дар байни барзгарон ва пешаварон муваффаrият пайдо карда буд, ба дараxаи хеле зиёд истифода бурдаанд ([атто ривояте [аст, ки гeё Яъrуб «Мо ба xои Каъба парастиши офтобро xорb мекунем», гуфта бошад).