Шeриши Сумбоди Муu ва не[зати Муrаннаъ

Дар замони хилофати Аббосиён а[воли оммаи васеи халr на тан[о бе[тар нашуд, балки назар ба давраи Умави[о боз бадтар гардид. Оидоти замини иxора бештар ба шакли молb буд. Аз замин[ои лалмb нисфи [осил ва аз замин[ои обёришаванда аз ча[оряк то сеяки он ситонида мешуд. Баъзан аз рост наомадани таrвими rамарии мусулмонон бо таrвими шамсии зироат истифода намуда, дар як сол ду мартаба хироx мегирифтанд. Бар замми ин дар ваrти хироxuундорb корандагони заминро фиреб медоданд ва бо ро[и та[дид [арчи зиёдтар молиёт меситониданд.

Дар натиxаи rувват гирифтани протсесси инкишофи муносиботи фео-далb, замин, ки исман моликияти халифа [исоб ёфта, вале амалан [иссаи умдаи он дар дасти ашрофи заминдори ма[аллb буд, ба rитъа[ои хурд xудо карда, ба тариrи иxора ба барзгарони бечора дода шуд. Ба ин васила а[ли озоди xамоат со[ибихтиёрии худро аз даст дода, дар rатори кадивар[ои мадюн, uуломони озодшуда ва ё uуломони ба замин[о xо додашуда ба ашхоси вобаста мубаддал гардиданд.

Халифа[ои аббосb анъана[ои Сосониёнро давом дода, ба [ашамат ва дабдабаи дарбори он[о низ таrлид мекарданд. Аъён ва ашрофи ма[аллb [ам дар ин бобат ба он[о пайравb менамуданд. Ин буд, ки бинокорb хеле авx гирифта, бисёр rаср[о, rалъа[о ва u. сохта шуданд. {амаи хароxоти ин бинокори[о ба зиммаи барзгарон буд. А[воли пешаварони ша[р низ бе[тар аз ин набуд. Он[о мавриди истисмори нимфеодалb rарор гирифта, дар натиxаи молиёти зиёд ва худсари[ои маъмурон тамоман муфлис гардида буданд. Молиёти xинсb, инчунин ба дeши турк[ои бодиянишин [ам бори гароне шуда, он[оро ба паршикастагb дучор мекарданд.

{амаи ин[о боиси афзудани эътироз ва иuтишоши халr мегардид. Яке аз бузургтарин шeриш[о дар он замон - шeриши Сумбоди Муu буд. Сумбод аз пайравони наздики Абeмуслим [исоб мешуд. Вай дар соли 755 бо шиори «барои хуни Абeмуслим бояд rасос гирем» сар бардошта, ба атрофи худ аз [ар табаrа тарафдорони бисёре xамъ карда тавонист. Инчунин гурe[[ои зардуштиён ва хуррами[о¹³³ (пайравони таълимоти Маздак) ба e [амро[ шуданд. «Одамони сурхалам» ¹³⁴, яъне ононе, ки дар та[ти байраrи сурх гирд омада буданд, низ номи хуррами[оро доштанд. Шeриш но[ия[ои бузург, аз xумла Хуросон ва Табаристонро фаро гирифт. Аббосиён ин шeришро фаrат бо машаrrати зиёде хобониданд. Сумбод шикаст хeрда, дар Рай rатл гардид ва зану фарзандони e ба uуломb фурeхта шуданд. Пас аз маuлубияти Сумбод пайравони e аз тариrати муслимия ба таври пин[онb фаъолияти худро давом медоданд. Он[о ваъз мекарданд, ки Абeмуслим боз хо[ад омад, то «дар xа[он одилона [укмронb кунад».

{анeз reшуни араб[о шeриши Сумбодро тамоман фурe нанишонда, дар гирду атрофи {ирот шeриши дигар ба вуxуд омад, ки ба он «Устод Сис» ном шахсе ро[барb менамуд. Ба ин шeриш [азор[о кас иштирок карда буданд.

Беш аз пеш ба rашшоrb ва хонавайронb дучор гардидани а[олии за[маткаш ва рeидани [исси танаффури онон нисбат ба золимони худ дар а[ди халифа Ма[дb (775–785) xунбиши бузурги халrиро бар зидди Аббосиён ба вуxуд овард, ки дар сол[ои 70-уми асри VIII тамоми Мовароунна[рро фаро гирифта буд.

Дар сари ин шeриш Муrаннаъ¹³⁵ меистод. Муrаннаъ аслан аз Марв буда, ба пешаварb машuулият дошт. Баъзе сарчашма[ои таърихb¹³⁶ хабар меди[анд, ки e яке аз сарлашкарони Абeмуслим буд ва дар не[зати зидди хилофати Умави[о иштирок дошт. E шахси со[ибмаърифате буд. Чунин фикр беасос нест, ки дар вай uояи маздакиён таъсири хеле калоне дошт ва e ин uояро таблиu мекард. Rоиммаrоми араб[о аз таблиuоти Муrаннаъ воrиф гардида, eро дастгир намуд ва [амчун як марди xинояткори гузарои давлатb барои му[окима ба маркази хилофат – ша[ри Баuдод фиристод. Лекин Муrаннаъ аз зиндони Баuдод фирор карда, худро ба Марв расонид. Дар ин xо тарафдорони худро xамъ намуда, дар соли 776 он[оро барои даъват намудани а[олb ба муборизаи зидди зулму асорати аxнабиён ба тамоми но[ия[ои Осиёи Миёна равона кард. Ин тарuибот махсусан дар Насаф ва Кеш, ки дар ин xо[о бештар суuдиён иrомат мекарданд, муваффаrияти калоне пайдо кард.

Маъмурони халифа боз аз паси дастгир кардани Муrаннаъ афтоданд. Он[о дар со[или дарёи Аму як дастаи пуршумори савора[ои мусалла[ро гузоштанд, то рeзу шаб назорат карда, нагузоранд, ки Муrаннаъ аз Марв ба Суuд равад. Ин, албатта, бесабаб набуд. Зеро дар Суuд тарафдорони e рeз аз рeз зиёд мешуданд. {окимони ма[аллb ба хубb медонистанд, ки агар Муrаннаъ ба Мовароунна[р ро[ ёбад, вазъияти он[о фавrулодда душвор хо[ад шуд. Бо вуxуди он [ама мамониат[о Муrаннаъ бо [амро[ии да[[о тарафдорони худ аз дарёи Аму гузашта, ба Суuд пано[ бурд.

Дар ин ваrт, чи навъе ки Наршахb мегeяд: «андар Суuд аuлаб де[а[о ба дини Муrаннаъ даромаданд ва аз де[а[ои Бухоро бисёр кофир шуданд ва куфр ошкоро карданд ва ин фитна азим шуд ва бало бар мусулмонон сахт шуд».¹³⁷

Наршахb дар бораи не[зати Муrаннаъ сухан ронда, нисбат ба пешвои шeриш назари душманона доштани худро рeйрост rайд кардааст. Ин тариrа рафтор намудан нисбат ба Муrаннаъ барои [амаи муаррихони феодалb хос мебошад.

Сабаби асосии мавриди эътирофи омма rарор гирифтани таълимоти Муrаннаъ дар ин буд, ки ин таълимот бартараф намудани нобаробарии молb ва мулкиро талаб карда, бар зидди [укмронии истилокорони араб нигаронида шуда буд.

Дере нагузашт, ки xунбиши Муrаннаъ ба як шeриши бузурги ошкоро мубаддал гардида, дар муддати кeто[е тамоми Мовароунна[рро фаро гирифт. Ситоди (штаби) шeришчиён дар де[аи Наршах, наздикии Бухоро, воrеъ шуда буд. {окими Бухоро {усайн ибни Муоз тамоми rувваи [арбии худро, ки асосан аз араб[о иборат буд, xамъ карда, бо [амро[ии даста[ои аъёну ашрофи Бухоро ба муrобили шeришчиён [аракат намуд. Дар мо[и апрели соли 776 дар назди девори де[аи Наршах байни reшуни араб[о ва тарафдорони Муrаннаъ му[орибаи шадиде ба миён омад. Шeришиён шикаст хeрда, 700 нафар аз пайравони Муrаннаъ сари худро дар ро[и талаби озодихо[b rурбон карданд. Лекин uалабаи араб[о вазъиятро ба таври асосb таuйир дода натавонист. Ба зудb шeриш боз бо rувваи тоза сар зада, rиёмкунандагон мавзеъ[ои атрофи Бухороро ба та[ти тасарруфи худ дароварданд.

Халифа Ма[дb чун дид, ки шeриш торафт вусъат пайдо мекунад, барои пурrувват кардани муборизаи зидди не[зати Муrаннаъ дар як сурати таъxилb аз Баuдод ба Нишопур омад ва ба амири Хуросон фармон дод, ки барои кeмаки [окими Бухоро фавран rувваи иловагb фиристонад.

Сардори reшуни имдодии аз Хуросон фиристодаи араб[о Xабраил ибни Я[ё муддати дуру дароз Наршахро дар [олати му[осира ниго[ дошт, вале аз ин натиxае [осил нашуд. Шeришчиён бо [амла[ои пай дар пайи худ rувваи [арбии Xабраилро чунон заиф карданд, ки e дигар бидуни rувваи иловагb xангро давом дода натавонист. Дар [амин ваrт reшуни [афт[азорнафараи халифа аз Балх расида омада бошад [ам, вале сардорони он муваффаrият[ои шeришчиёнро дида, [атто барои дохил шудан ба му[ориба xуръат накарданд. Ни[оят, rувваи э[тиётии амири Хуросон, ки мебоист нафароти reшуни ба Мовароунна[р фиристодаи халифаро ду баробар меафзуд, ба имдод омад. Аммо ин [ам самарае набахшид – шeришчиён ин rувваи [арбии араб[оро [анeз дар ро[и Мовароунна[р ба куллb торумор намуданд. Вазъияти Xабраил ибни Я[ё ни[оятдараxа пурхатар гардид. Ро[и алоrаи e аз Балх ва Марв бурида шуда буд. Xабраил тамоми rувва ва техникаи [арбии дар ихтиёри худ доштаашро ба гирифтани исте[коми Наршах, ки дар ин xо rувваи асосии шeришиён xамъ шуда буд, равона кард. Reшуни араб[о чор мо[ бе[уда Наршахро му[осира намуд. Дар охир [ар ду тараф, ки аз задухeрд[ои муттасил хеле хаста шуда буданд, барои сул[ кардан дохили музокирот гардиданд.

Сардорони reшуни араб[о дар ваrти бастани муо[идаи сул[ яке аз ро[барони шeришро хиёнаткорона куштанд. Он[о умедвор буданд, ки ба ин восита шeришро бесар карда, маrсадро ба даст хо[анд овард. Вале ин кори он[о натиxаи акс дод. Кушта шудани як нафар аз ро[барони шeриш муrовимати шeришиёнро чандин баробар зиёд кард.

Сарчашма[ои таърихии араб тасдиr мекунанд, ки охируламр шeришиёни Наршах маuлуб шуданд, лекин, дар айни замон, шeриш беш аз пеш вусъат ёфта, но[ия[ои тозаи Осиёи Миёнаро фаро мегирифт. Ин оuози мар[алаи дувуми мубориза буд.

Агар дар мар[алаи аввал баъзе гурe[[ои ашрофияи Суuд аз не[зати Муrаннаъ пуштибонb карда бошанд, пас дар мар[алаи дувум он[о аз тарси вусъати xунбиши халr комилан ба тарафи хилофат гузаштанд. Аммо табаrа[ои васеи барзгари Суuд торафт бештар ба сафи муборизон дохил мешуданд.

«Сафедxомагон» (пайравони Муrаннаъ) со[ибони Мовароунна[р мегардиданд ва «бeстони амиралмeъминин» (Хуросон ва Мовароунна[рро бо ин ном ёд мекарданд) ба як мамлакати аз хилофати араб мустаrил табдил меёфт.

Халифа Ма[дb rоиммаrоми Хуросонро ба ноe[дабароb айбдор намуда, маъзул кард ва ба xои e Муоз ибни Муслимро ба сари [окимият овард. Муоз ибни Муслим дар соли 778 дар наво[ии байни Бухоро ва Марв reшуни зиёде xамъ намуда, ба кeмаки reшуни араб[о, ки дар назди Самарrанд аз дасти шe-ришиён ба а[воли басе душвор афтода буд, равон шуд. Лекин ин лашкарка-шии Муоз ибни Муслим низ, бо вуxуди он ки аз тарафи ашрофи ма[аллb хеле [имоят медид, бо шикасти нангин анxом ёфт. Шeришиён дар дашти назди Пайканд ба лашкари Муоз рe ба рe шуда, ба он чанд зарбаи сахт ворид оварданд. Дар натиxаи ин Муоз ибни Муслим [аракати худро ба Самарrанд давом дода натавониста, ба тарафи Бухоро майл намуд.

Фаrат дар соли оянда ба reшун[ои халифа муяссар гардид, ки Самарrандро забт намоянд. Бо [амин мар[алаи севум ва охирини мубориза сар шуд.

Дар ин ваrт rувва[ои асосии шeришиён дар rалъаи кe[ии Санам, наздикии Кеш, xамъ омада буданд. Муоз ин rалъаро му[осира намуд, вале ба зудb маxбур шуд, ки аз му[осира даст кашад. Муаррихони араб тасдиr мекунанд, ки сабаби аз му[осира даст кашидани Муоз расидани фасли зимистон буд. Лекин сабаби асосии ин шояд ба зарбаи сахти даста[ои Муrаннаъ дучор гардидани e бошад. Ба зудb пас аз ин воrеа аз мансаби rоиммаrоми Хуросон дур карда шудани e ва аз тарафи халифа таъин гардидани шахси дигар ин фикрро собит менамояд.

Чунон ки Наршахb мегeяд, Муоз ибни Муслим ду соли тамом бар зидди Муrаннаъ мубориза бурд. Волии нави Хуросон Мусайяб ибни Зу[айр [ам аз xи[ати лавозимоти xанг пурра таъмин будан ва [ам хеле зиёдтар аскар доштани худро истифода бурда, ба туфайли [амин афзалияти калони худ баъди задухeрд[ои хунини дурудароз тавонист муrобилати оммаи халrро, ки ба он Муrаннаъ ро[барb мекард, бартараф намояд. Тобистони соли 780 reшуни араб[о rалъаеро, ки Муrаннаъ дар он xо иrомат менамуд, забт карданд ва аз мудофиакунандагони rалъа [ар касе, ки ба дасташон афтод, ба rатл расониданд. Аммо худи Муrаннаъ таслим шудан нахоста, худро ба rатл расонид. Пас аз марги e низ дар зарфи чандин сол шeриш[ои xудогонаи «сафедxомагон» дар ма[ал[ои мухталифи Осиёи Миёна ба амал меомаданд.

Дар он сол[ое, ки мардуми Мовароунна[р дар ро[и истиrлолияти худ мубориза мебурданд, хилофати араб аз пуриrтидортарин давлат[ои он замон [исоб мешуд. Муборизае, ки а[олии ин сарзамин дар та[ти байраrи Муrаннаъ сол[ои бисёр бо чунин як давлати муrтадир бурданд, дар бораи диловарb ва озодидeстии халr[ои Осиёи Миёна боз як мисоли дурахшон аст.

Чунон ки мудовимат ва муташаккилии ин мубориза нишон меди[ад, Муrаннаъ ро[бари хеле боистеъдоди [арбb ва сиёсb буд, ки халrро ба xанги зидди истилокорони аxнабb ва золимони ма[аллb ташвиr ва рe[баланд мекард.

Дар хотима [аминро [ам бояд гуфт, ки шeриш[ои халrии давраи хилофати Аббосиён аз шeриш[ои замони [укмронии Умави[о фарrи калоне доштанд. Шeриш[ои халrb дар давраи Умави[о асосан бар зидди [укмронии аxнабиён равона шуда, ба ин шeриш[о одатан аъён ва ашрофи ма[аллb сардорb мекард. Аммо дар давраи хилофати Аббосиён мо тамоман як вазъияти дигареро мушо[ида мекунем. Дар ин давра оммаи халr на фаrат ба муrобили Аббосиён, балки бар алай[и [омиёни он[о, яъне аъён ва ашрофи ма[аллb низ сар мебардоштанд.

Не[зати Муrаннаъ не[зати табаrа[ои за[маткаши а[олb ва rабл аз [ама, барзгарон буда, яке аз равия[ои асосии онро мубориза бар зидди асорати беш аз пеш rувватгирандаи феодалb ташкил мекард. Ин аст, ки шeриши Муrаннаъ дар таърихи халr[ои Осиёи Миёна а[амияти бузургеро дарбар кардааст. {арчанд шeриш[ои халrb шикаст мехeрданд, вале фаъолияти оммаи за[маткашро инкишоф дода, рe[и асоратнописандb ва озодидeстии халr[ои Осиёи Миёнаро тарбия менамуданд ва як дараxа дасти истисморгарони феодалии нав ба рeи кор омадаистодаи ма[аллиро кeто[ мекарданд.

Боби дувум

АНXОМИ ПРОТСЕССИ ТАШАККУЛИ ХАЛRИ ТОXИК ВА СОЗМОНИ ДАВЛАТИИ E. ДАВЛАТИ ТО{ИРИЁН, САФФОРИЁН ВА СОМОНИЁН (АСР{ОИ IХ-Х)

1. ТАЪРИХИ СИЁСИИ АСР{ОИ IХ-Х

Rувват гирифтани ашрофи феодалии ма[аллb

Шeриш[ои пай дар пайи халr[ои Мовароунна[р, ки аз замони мавриди ис-тилои хилофат rарор гирифтани Осиёи Миёна сар карда, ба муrобили [укм-ронии араб[о давом менамуд, пас аз хобонидани шeриши Муrаннаъ [ам rатъ нагардид.

Дар соли 806 шeриши бузурге бо сардории Рофеъ ибни Лайс ба амал омад. Шeришиён rоиммаrоми халифаро дар Самарrанд ба rатл расонида, муддати чанд ваrт ша[рро ба дасти худ гирифтанд. Дар ин шeриш хусусан а[олии Фарuона, Хуxанд, Бухоро, Уструшан, Хоразм, Чаuониён ва Хатлон фаъолона ширкат намуданд. Турк[ои бодиянишин [ам ба кeмаки шeришиён омаданд.

Ин шeриши калони халr дар соли 810 фурe нишонда шуд ва ин [ам фаrат [амон ваrт ба араб[о муяссар гардид, ки сардори шeришиён Рофеъ ибни Лайс дар нозуктарин ла[заи мубориза хиёнат карда, ба тарафи душман гузашт.

Дар сол[ои минбаъда го[ дар Суuд, го[ дар Уструшан ва Фарuона шeриш[ои нав ба вуreъ меомаданд.⁷²

Ин [ама шeриш[о гуво[b медоданд, ки rоиммаrом[ои халифа Мовароунна[р ва Хуросонро фаrат бо rувваи асли[а дар сари итоат ниго[ дошта наметавонанд. Идора кардани ин мамлакат тан[о [амон ваrт ба он[о мумкин мешуд, ки аъён ва ашрофи ма[аллиро [арчи бештар ба кор[ои давлатb xалб намоянд.

Аббосиён бо ро[и беш аз пеш ба умури идораи давлат кашидани намояндагони ашрофи ма[аллb ният доштанд, ки xидду xа[ди он[оро барои истиrлолият суст намуда, дар мубориза ба муrобили шeриш[ои халr ба он[о такя кунанд. Бинобар он аз ваrти [укмронии халифа Абexаъфар ал-Мансур (754-775) сар карда, дар замони ворисони e халифа Ма[дb (775-785) ва {орунаррашид (786-809) вилоят[ои гуногуни Мовароунна[рро асосан намояндагони ашрофи феодалии ма[аллb, дар навбати аввал, вазирони насли Бармаки[о ва Сомониён идора мекарданд. Вале ин тадбир боиси дар Осиёи Миёна муста[кам шудани [окимияти хилофат нагардида, баръакс, шароит ва имконият[ои мусоиди аз та[ти [укмронии араб[о озод шудани ин сарзаминро хеле инкишоф дод.

Дар [амин ваrт дар Эрон ва Осиёи Миёна не[зати (зиддиарабb, эронпарастии) ба истило[ шуубиён бисёр вусъат пайдо намуд.⁷³ Аз миёна[ои асри IХ шуубия асоси идеологии не[зати халrии зидди хилофат мегардад (вай бештар дар му[ити де[от па[н гардида буд). Шуубия дар байни доира[ои маърифатноки а[олии ма[аллb, ки бо [ар васила бартарии мадании худро нисбат ба араб[о таъкид мекарданд, низ шe[рати муайяне дошт. Дар айни замон фаъолияти он гурe[[ои ашрофи ма[аллb, ки ба иrтидори худ боварb дошта, барои комилан ба даст даровардани [окимият ва мустаrил шудан аз хилофати араб саъй мекарданд, рeз аз рeз rувват мегирифт.

{орунаррашид дар шахсияти Бармаки[о беш аз пеш пурrувват шудани таъсири иrтисодb ва сиёсии ашрофи uайриарабро дида ва аз он хавф бурда, амр кард, ки тамоми намояндагони хонаводаи Бармаки[оро ба rатл расонанд.⁷⁴

Вай бо маrсади ба такяго[и худ табдил додани рe[ониёни ислом мавrеи он[оро хеле баланд бардошт. E замин[ои зиёдеро ба рe[ониён таrсим кард. Дар баробари ин вай сиёсати ба тарафи хилофат кашидани аъён ва ашрофи ма[аллиро низ давом дод. Аммо ма[в карда шудани насли Бармаки[о, ки муддати 50 сол чи дар хилофат ва чи дар байни а[олии ма[аллb нуфуз ва эътибори бузурге доштанд, нисбат ба идора кардани вилоят[ои шарrb сиёсати хилофатро таuйир надод. Вилоят[ои шарrb [амоно монанди аввала бо ёрии намояндагони аъён ва ашрофи заминдори ма[аллb идора мешуданд. Мавrеи ин аъёну ашроф махсусан аз соли 821, яъне ваrте ки дар Хуросон ва Мовароунна[р сулола[ои ма[аллb – аввалан, То[ири[о ва сониян, Сомониён ба сари [укумат нишастанд, хеле пурrувват гардид.

То[ириён (821–873)

Ниёгони То[ири[о ша[ри Фушанxи вилояти {иротро дар дасти худ ниго[ медоштанд. Сарсилсилаи ин хонадон [окими Фушанx То[ир ибни {усайн буд. Дар ваrти rоиммаrоми Хуросон будани Маъмун, ки баъдтар ба маснади хилофат расид, То[ир дар дарбори e нуфуз ва эътибори калон пайдо намуд. Соли 811, дар xанги байни ду бародар, яъне ворисони {орунаррашид– Амин ва Маъмун, дар талоши [окимият То[ир лашкари Маъмунро сардорb кард. E дар соли 813 Баuдодро забт намуда, барои ба тахти хилофат со[иб шудани Маъмун ба таври xиддb кeмак расонд. Пас аз чанд ваrт дар Баuдод сардори тамоми rувваи [арбии халифа буд ва баъд аз он, дар соли 821 [окими Хуросон таъйин гардид⁷⁵.

То[ир мамлакати Хуросон ва вилоят[ои Осиёи Миёнаро [амчун [укмрони мустаrил идора мекард. Вай дар соли 822 [атто фармон дод, ки дар хутбаи намози xумъа номи халифаро ёд накунанд. Ин бо Баuдод rатъи алоrа кардани eро ифода менамуд. Пас аз чанд рeзи ин воrеа То[ир вафот намуд. Нисбат ба ин марги нога[онии То[ир чунин фикре мавxуд аст, ки eро xосусони халифа за[р дода куштаанд.

Агарчанде То[ир майли тамоман ошкорои мустаrилшавb дошт, халифа Маъмун ба [окими Хуросон писари e Тал[аро (822-828) тасдиr намуд. Писари дигари То[ир – Абдулло[ (830-844) дар [еx сурат худро мутеи хилофат надониста, Хуросонро бо ихтиёри худ идора мекард. Дар замони e rарорго[и То[ириён ша[ри Нишопур гардид. Халифа Мeътасим (833-842) Абдулло[ро хеле бад медид, вале барои саркeбb ва мутеъ кардани e [еx як чора ва имконияте надошт. Кeшиши ба воситаи за[р [алок сохтани Абдулло[ [ам барор нагирифт.

То[ири[о барои ташкил кардани [укумати мутамаркази rавb ва ба тартиб андохтани умури зироат тадбир[ои rатъb пешбинb намуданд. Он[о та-риrи бе[тар истифода бурдани обро xорb карда, на[р ва канал[ои нав сох-танд. Мувофиrи супориши Абдулло[ маш[уртарин rонундон[ои мамлакат rоида ва мизони ба[рабарии обро дар кор[ои зироат та[ти мутолиа rарор дода, китобе дар ин бора таълиф намуданд, ки муддати дусад сол дар [алли мубо[иса ва моxарои со[аи об ва обёрb [амчун дастуруламал хидмат кард.

Номаи То[ир ибни {усайн ба писараш Абдулло[ ма[фуз мондааст⁷⁶. Дар он ба тариrи панду наси[ат масъала[ои давлатдорb, муносибат бо фуrаро, усул[ои андозгирb ва амсоли ин баён ёфтааст. То[ир ба писараш масли[ат меди[ад, ки андозро аз рeи адлу инсоф бигирад ва аз он на бой[о ва на наздиконашро озод накунад. Асли маънии ин «мувозибат» дар худи нома равшан ифода шудааст: «Бидон, ки сарват даромаде намеорад, агарчи фузун бошаду дар хазина бимонад, вале баръакс, мефизояд ва зиёдатар мегардад, ваrте ки ба зарурати фуrаро, барои адои [аrrи он[о ва аз ташвиш озод шуданашон сарф шавад; рафо[и [оли халr бо [амин восита таъмин мегардад, [окимонро ин зеб меди[ад, шукуфонии даврон аз [амин аст, шe[рат ва rудратро [амин мебахшад... Дар айни ваrт ту ба шарофати ин барои xамъоварии миrдори лозимаи андозаи замин имкон меёбb ва боигарии ту афзун мешавад ва ин тариrа ту rуввае пайдо мекунb, то барои худ reшун нига[ дорb ва ба мардум дасти саховати худро боз намуда, [амаро аз худ шод гардонb».⁷⁷ То[ир ин xо [амчун [имоякунандаи манфиати синфи худ баромад карда, дар айни замон чун шахсе, ки ба xуз хонахароб кардан ва аз иrтидори пардохти молиёт ма[рум намудан дигар нафъе надоштани зулму истисмори мардумро мефа[мид, ба назар менамояд. E ма[з аз рeи манфиат[ои синфи худ ба истисмори «оrилона» даъват мекунад. Абдулло[ [ам васият[ои падари худро то андозае дар амал татбиr намуд.

Абдулло[ инчунин кeшиш намуд он худсари[оеро, ки дар ма[ал[о заминдорони калон ва маъмурони давлат нисбат ба барзгарон раво медоштанд, то [адди имкон ма[дуд гардонад. E фармони махсус бароварда, а[воли барзгаронро rадре ба сомон овард. «Худо ризrи моро бо дасти он[о мерасонад,– гуфта мешуд дар фармони Абдулло[, – ба забони он[о моро табрик мекунад ва ранxонидани он[оро манъ кардааст».

Худ аз худ маълум аст, ки Абдулло[ як шахси [имоякунандаи манфиати барзгарон набуд; вай фаrат манфиати заминдорони калон ва бозургононро дар назар мегирифт. E «наранxонидани» зироаткунандагонро тан[о аз [амин сабаб талаб мекард, ки бидуни ин ба таври маъмулb дохил шудани молиёт ба хазинаи давлат мумкин набуд.

Вазъияти а[олb ва хусусан барзгарон дар замони То[ири[о низ хеле вазнин буд. Он[о аз тарафи заминдорони калон сахт истисмор шуда, дар [амин [ол маxбур буданд, ки ба давлат андоз[ои аз [ад зиёд биди[анд. Чунончи, дар соли 844 маблаuи молиёте, ки аз барзгарон ситонида шуда буд, 48 миллион дир[амро ташкил мекард. Шeриши барзгарони Систон rариб [еx rатъ намешуд.

То[ири[о барои маъмул гардидани дини ислом кeшиш карда, чунин ният доштанд, ки рe[ониёни исломро дар бобати сиёсати марказият додани давлат ба такяго[и худ мубаддал намоянд. Дар а[ди Тал[аи То[ирb дар Уструшан, ки оини зардуштb нисбатан бештар ма[фуз монда буд, низ дини ислом xорb карда шуд. Абдулло[и То[ирb дар соли 840 ба ташкили мурофиаи xиноятb бар афшини собиrи Уструшан {айдар, ки пас аз rабул кардани дини ислом яке аз сардорони [арбии халифа Мeътасим гардида буд, мусоидат намуд. Афшин {айдар дар ваrти му[окима ба он гуна[кор карда шуд, ки e барои пин[он доштани асли маrсади худ дини исломро rабул карда, дар амал барои шeриши Уструшан дар талаби истиrлол ва оини rадима тадорукот медид⁷⁸. {ангоми мурофиаи суд маълум гардид, ки уструшани[о фаrат дар зо[ир дини исломро rабул кардаанд, аммо дар амал ба пайравии оини rадимаи худ давом медодаанд.

Давлати То[ири[о ба миrдори зиёди амалдорони босавод э[тиёx дошт. Аз ин xост, ки Абдулло[ кeшиш мекард назар ба давраи гузашта дониш ва омeзишро бештар дастраси оммаи васеи а[олb гардонад. Абдулло[ низ монанди падари худ шоир буд. Бародарзодаи e Мансур, ки Марв, Омул ва Хоразмро идора мекард, бо асар[ои фалсафии худ шe[рат пайдо карда буд. Писари Абдулло[ То[ири II (844-862) саъй мекард, ки дар [ар бобат ба падараш таrлид намояд. Умуман, замони [укмронии Абдулло[ ва То[ирро метавон оuози э[ёи маданияти ма[аллb номид⁷⁹. Аммо ин протсесс хеле мураккаб ва ихтилофомез буд. Гап дар сари ин аст, ки худи намояндагони сулолаи То[ириён, хусусан Абдулло[ ибни То[ир, ба маданияти араб ва тамоми зу[уроти он ихлос доштани худро бо исрор таъкид мекарданд⁸⁰. Дар асри IХ ва ибтидои асри Х дар Эрон xамоат[ои зардуштb нашъат пайдо карда, ма[з дар [амин ваrт чунин асар[ои зардуштb, аз rабили «Бунда[ишн» ва «Денкарт», инчунин як rатор таълифоти uайридинb ба вуxуд меоянд⁸¹. То[ириён [амаи инро ба эътибор нагирифта наметавонистанд, хусусан, ки аз xи[ати сиёсат душмани асосиашон хилофати Аббосb буд ва худи он[о ба [амон вилоят[ое такя мекарданд, ки аксари а[олиашон эронизабон буданд. Ма[з аз [амин сабаб То[ириён ба шоирон, алалхусус, мeътаrидони шуубия иxозат медоданд, ки он[оро бо подшо[ону rа[рамонони Эрони пеш аз ислом rиёс карда, ситоиш намоянд. Дар дарбори То[ириён дар rатори забони арабb забони форсb [ам мустаъмал буд. Дар Марв китобхонае вуxуд дошт, ки асар[ои ба забони па[лавb навишташуда ниго[ дошта мешуд.⁸²

Бояд эътироф намуд, ки роли бузургро дар тараrrии маданияти ма[аллb на То[ири[о, балки Саффори[о бозиданд.