5. Сохти иxтимоию иrтисодb. Ташаккули муносибат{ои феодалb

Маъхаз[ои хаттb дар бораи сохти иxтимоию иrтисодии давра[ои аввали асримиёнагии Осиёи Миёна он rадар маълумоти воrеb намеди[анд, ки сохти иxтимоию иrтисодии аср[ои V–VIII Осиёи Миёнаро, алалхусус, рафти инкишофи онро муфассал тадrиr кардан мумкин бошад. То ба rариби[о муаррихон маxбур буданд, ки тан[о ба маълумоти ни[оят кам, ба маълумоти, бе муболиuа, ночизи маъхаз[ои арабию форсии давра[ои сонитар rаноат кунанд.

{атто дар xилди II-юми муфассалу макаммали «Таърихи халrи тоxик» (М., 1964), ки ба ин масъала бахшида шудааст, дар rисми маъхаз[ои хаттb фаrат таъвили маълумот[ои маъхаз[ои арабию форсb ба назар мерасад.

Мо дар ин боб муфассал таваrrуф намекунем, балки ба он маълумоте рe меоварем, ки ба [амон давра[о тааллуr дошта, дар [уxxат[ои суuдии Rалъаи Муu ва дигар [уxxат[ои суuдизабон, аз xумла, дар [уxxат[ои хоразмb зикр гардидаанд.

Дар яке аз [уxxат[ои Rалъаи Муu, ки дар бораи воrеа[ои Кeча наrл мекунад, тамоми xамъият, яъне халr (n'β, n'βw) аз се табаrа - ашроф ("ztk'r), тоxирон (γw' kry) ва «коркунон» (k'ryk'r), яъне зироаткорон ва косибон иборат аст. Uайр аз ин чанд тоифаи uуломон мавxуд буд. И.Гершевич ва В.А.Лившитс дар асоси та[лили истило[оти [уxxат[ои Rалъаи Муu тахмин мекунанд, ки дар Суuди асри VII ва ибтидои асри VIII чанд тоифа uуломон ва бандагон вуxуд доштанд – масалан, uуломони муrаррарb (βntk ё σyh), uуломони гаравb (nр'k), асирони uуломшуда (wn”k') ва ни[оят, «ба васигb додашудагон» (γγpσ) буданд. Зимнан со[ибхона [аr дошт узви хонаводаи худро ба uуломb ди[ад.³⁹⁹ Дар катиба[ои рeи оссуарий[ои Тerrалъа (Хоразм) истило[и [унаник (uулом) ба назар мерасад.⁴⁰⁰ Дар маъхаз[ои арабии давраи истилои Осиёи Миёна рeирост ишорат [аст, ки дар Суuди ибтидои асри VIII uуломон бисёр буданд.⁴⁰¹

Вале ба [ар [ол на uуломон, балки тоифа[ои гуногуни коркунони ша[ру де[от rувваи асосии исте[солкунанда буданд. Де[rононе, ки барои иxрои коре сафарбар карда мешуданд, дар [уxxат[о mrtγmkt («мардум») номида шудаанд. Uайр аз ин 'rkr'kt номи тоифае ба назар мерасад, ки бо исботи забоншиносон маънои «маxбуран коркунанда»-ро дорад. Инчунин mr'z ном тоифае низ вуxуд дошт ва он коркунонеро дар бар мегирифт, ки барои музде кор мекарданд.⁴⁰² Хокпошон ба ду тоифа – ба тоифаи кштичкорон (kšt ckr'k ва кашоварзон (kšwrzy mrty, ks wrz'k) таrсим мешуданд ва ба аrидаи И.Гершевич он[о «зироаткор» буданд (он[оро вай farmer ва Plughman гуфтааст). Де[rонони зироаткор кадивар ном доштанд. Xамоати де[от (шояд агнатb бошанд?) маrоми му[имро со[иб буд ва дар [уxxат[о бо унвони n'β зикр шудаанд (ин истило[от, инчунин ба маънои «мардум» ва «кишвар» [ам меояд).

Де[rонон ба xумлаи синфи [укмрон озод[о дохил мешуданд.⁴⁰³ Дар ибтидои аср[ои миёна (ва rисман дар давра[ои мутараrrии аср[ои миёна) де[rон заминдори калоне буд, ки ба як вилояти калон (масалан, ба Бухоро ё Чоч барин вилоят[о), ба як но[ия ё худ ба як ма[аллае [укмронb мекард. Дар маъхаз[о он[о «де[rонони акбар» ё худ тан[о «де[rон» номида шудаанд. Доираи [укми ин rабил де[rонон, алалхусус барои [амин [ам хеле васеъ буд, ки он[о дар ихтиёри худ даста[ои сершумори [арбb доштанд ва аъзои ин даста[оро чаrир[о (ё шаrир[о) меномиданд. Сюан-сзан дар бораи Самарrанд сухан ронда менависад: «Лашкари он[о тавоно аст ва аскари он аз чжэ-гэ (чаrир[о) иборат мебошад. Феъли чжэ-гэ ни[оят тезутунд ва худи он[о нотарсу xасуранд.

Ба аrидаи он[о, ре[лат ба он дунё бозгашт ба хонаи худ аст. Агар [амла кунанд, чизе садди ро[и он[о шуда наметавонад». Дигар маъхаз Ан (яъне Бухоро)-ро тасвир карда, менависад, ки чжэ-гэ «мардуми uаюру xасур» мебошанд»⁴⁰⁴.

Дар маъхаз[ои арабию форсb [ам чаrир[о бисёр номбар шудаанд. {амаи ин мадракотро xамъбаст намуда,⁴⁰⁵ ба хулосае омадан мумкин, ки [окимон ва де[rонон даста[ои сершумори [арбb доштанд, он[о аз xумлаи тоифа[ои озоди мардум ташкил мешуданд ва он[оро чаrир меномиданд. Чаrир[о [арбиёни касбb буданд ва ма[з он[о маркази лашкар [исоб мешуданд. Шумори чаrир[ои баъзе [окимон аз [азор[о беш буд.

{ам аз [уxxат[ои Rалъаи Муu ва [ам аз маъхаз[ои арабb чунин бармеояд, ки дар байни синфи [укмрон дараxоти мураккаби тобеият вуxуд дошт. Баландтарин нуrтаи ин дараxот ихшид буд. {анeз дар «Мактуб[ои rадимии суuдb» (ибтидои асри IV) ихшиди де[аи Тамархуш зикр шудааст, ки де[а дар водии Исфара xой дорад ва дар аср[ои IХ-Х [ам маълум буд. Дар [уxxат[ои Rалъаи Муu истило[и «ихшид» бо идеограммаи MLK’ (яъне «малик») ифода ёфтааст. Муаррихони арабу форсизабони аср[ои миёна ин истило[ро [амчун «шо[и шо[он» маънидод мекарданд ва ба ин асос [ам доштанд, маънои аслии он дар ибтидои аср[ои миёна дар Осиёи Миёна ба истило[и «[окими олb» мусовb буд.

Мувофиrи маълумоти Наршахb, мо воrиф шудем, ки де[rон[о либоси махсус ва камари заррин доштанд (ва ин маълумоти Наршахиро материал[ои иконографии на фаrат Суuд, балки Тахористон [ам пурра тасдиr менамоянд). Наршахb ривоят мекунад, ки маликаи Бухоро дар арафаи истилои араб[о дар тахт менишаст (аниrтараш аз номи писараш подшо[b мекард), одатан [ар рeз аз арки Бухоро баромада, болои тахт менишасту машuули [алли масъала[ои давлатb мешуд, фармону супориш[о медод, аз xумла мукофоту муxозот низ дар e[даи вай буд. {ар рeз дусад де[rонони навxавон ба саломи вай меомаданд ва ба ду тараф rатор шуда, то uуруби офтоб меистоданду баъд ба де[а[ои худ бармегаштанд.

Рeзи дигар ба xои он[о боз дусад де[rони дигар [озир мешуданд. {амаи ин маросим ба сифати хизмат буд ва зимнан ба [ар гурe[ соле чор бор навбат мерасид.⁴⁰⁶

Ба туфайли [уxxат[ои Rалъаи Муu мо дар бораи тартиби маъмурии Суuд тасаввуре [осил мекунем.

Ба [айъати маъмурияти марказии мулк[ои калони Осиёи Миёна тудун ном яке аз мансаб[ои олитарин, ки, э[тимол, сардори маъмурияти гражданb буд ва инчунин тархон дохил мешуд. Боз як мансаби олb n' ztγryw, n' ztγr' yw («наздикон», «ёрдамчb») буд. Маrоми δp' yrpt - дапирпат (яъне «саркотиб», «сардори дабирон») низ хеле баланд буд. Коргузори хоxагии дарбор – фрамандор ба дахлу харxи ма[сулоти зироат, маснуоти косибон ва масоле[и xанг мутасаддb буд, вай фармон мебаровард, ки фалон чиз фалон rадар ба фалон кас дода шавад, молу ашёро ба рeихат мегирифт ва харxи онро rайд мекард. Маrоми вай низ ни[оят баланд буд, дар ихтиёри худ коркунони бисёре дошт (аниrтараш вакилони махсус дошт), eро мисли худи малик иззату [урмат мекарданд ва ба вай «со[иб, малик, пуштибони аъзам, фрамандар» гeён муроxиат мекарданд. Uайр аз ин мансаб[о со[ибони мансаби «мири соrb», «мири шифо», «мири охур» ва «мири чорбоu» вазифа[ои махсусро иxро мекарданд. Инчунин мансаби xаллод [ам буд ([уxxати А-5). Дар [уxxати В-4 бо истило[и 'wrnyk'm амалдоре зикр шудааст, ки аз афти кор, ким-чb хел вазифаи политсияро баxо меовард. Инчунин амлокдорон [ам буданд. Идораи лашкар низ вазифаи му[им дониста мешуд. Дар [уxxат[ои Rалъаи Муu «сарлашкар» (š'ykn) зикр гардидааст.

Дар баробари маъмурияти марказb маъмурияти ма[аллb [ам вуxуд дошт. Маъмурияти ма[аллb сардорони де[а ва замин[ои атрофи он (ба истило[ он[оро «де[худо» гуфтаанд), «арбобони де[а», «арспона» ва «со[иб»-ро дар бар мегирифт.⁴⁰⁷

Вазифаи асосии тамоми ин системаи маъмурb аз а[ли ме[нат кашида гирифтани хироxу андозу закот буд. Ин «идораи иxбор» мисли соати равuанхeрда бекамукост амал мекард. Тамоми дахлу харxу наrлу [амли молиёт хеле аниrу даrиr ба [исоб гирифта шуда, дар [уxxат[ои сершумори дахлу харx rайд мегардид, аз тамоми [уxxат[о нусха гирифта мешуд (аксар ваrт ду нусха бардошта мешуд), зери он имзо гузошта, ба [ар яки он мe[р мемонданд.

Муассиса[ое низ буданд, ки вазифаи идоракуниро ба xо меоварданд. Маъхаз[о хабар меди[анд, ки «намуди xазоро мувофиrи низомномае муrаррар мекунанд, ки дар маъбад ниго[ дошта мешавад».⁴⁰⁸

Дар нико[хате, ки аз Rалъаи Муu ба даст омад, навишта шудааст, ки он дар «ма[кама» анxом ёфтааст ва номи «сардори» ма[кама низ зикр шудааст, ки, э[тимол, шахси рe[онb буд.⁴⁰⁹

Синф[ои мазлум бени[оят rашшоrу бенаво ва аъёну ашроф ба дараxаи гeшношунид бой буданд. Мисоли равшани ин даъво сарвати бухорхудотест, ки дар [икояи Наршахb оварда шудааст. Ин бухорхудот, ки баъди не[зати Абрeй ба ватанаш баргаштааст, со[иби он rадар молу мулк будааст, ки [исоби онро касе намедонистааст.

Дар ин бора боз як мисол овардан мумкин - Мо[иён ном суuдb аз Диваштич «се осиёбу ан[ори он, бинову санг[ои онро» ба иxора гирифтааст. Иxорагир ба xои [аrrи иxора соле бояд 460 кафча, яъне зиёда аз 3,5 тонна орд медод.⁴¹⁰

Мадракоти археологb (ки як rисми он[о дар боб[ои пешина зикр гардиданд) дар бораи таrсимоти амиrи иxтимоb ва молумулкb равшан ша[одат меди[анд. Мо мебинем, ки дар ша[р дар па[луи кулба[ои фаrиронаи бенавоён иморат[ои бошукe[у пурдабдабаи аъёну ашроф ва rаср[ои [ангомадори [окимон сохта мешуданд.

Ҳаёти серупур, сарвати бекарони бой[о дар ёдгори[ои санъат [ам инъикос шудааст. Дар расму сурат[о тасвир шудааст, ки аъёну ашроф чb гуна кайфу сафо мекунанду дар болои кату кeрпача[ои мулоим якпа[лу ёзида, зиёфат мехeранд ва агар базм ба дилашон занад, аз xой мехезанду ба [амдигар дар гeштину шамшерзанb мусобиrа мекунанд. Ва дар ин расму сурат[о дар rафо, ноаёну назарногир хизматгорони сарупобара[наи зору [аrир тасвир карда шудаанд.

Тадrиrи во[аи Бургутrалъаи Хоразм, ки С.П.Толстов ва [амкоронаш Е.Е.Неразик, Б.В.Андрианов⁴¹¹ анxом додаанд, барои тавсифи [аёти де[оти он давра[о материали пурrимати фаровон дод.

Ба туфайли шароити мусоиди ма[аллb ёдгори[ои во[аи Бургутrалъа то ба рeз[ои мо дар [олати хуб омада расидаанд ва зимнан на ёдгори[ои ало-[ида хуб боrb мондаанд, балки тамоми системаи истиrоматb ва иншооти об-ёрb кам вайрон шудаанд. Во[а ба шакли тасмаи дарози камбар дар ду тарафи канали асосb тeл кашидааст (дарозиаш rариб 40км, бараш таrрибан 4-5км).

Дар [ар 200-300м якто [авлии исте[комдор xой дорад, ки дар во[аи Бургутrалъа дар аввал[ои аср[ои миёна намуди асосии манзилго[и де[от ба шумор мерафт. Дар ин гуна [авли[о хона[ои муста[каму калони девор[ояшон uафс сохта мешуд, ки он[о баъзан гирдогирди [авлиро фаро мегирифтанд. Uайр аз ин rалъа[ои муста[кам низ буданд. Тамоми манзилго[[о ба 8-13 гурe[ таrсим мешуданд ва зимнан дар [ар гурe[ як rалъае буд, ки ба тамоми дигар манзил[ои гурe[и худ [укмронb мекард. Андозаи [авли[о ни[оят гуногун буд ва фаrат 1/3 rисми он[оро калон гуфтан мумкин буд, дигар [авли[ои боrимонда вусъати казоb надоштанд. Дар баъзе ма[ал[о муrаррар карда шуд, ки дар [ар гурe[ андозаи майдони кишт [ар хел мебошад ва ин [олат бевосита набошад [ам, далолат мекунад, ки дар xамоати де[от таrсимоти молумулкb (ва иxтимоb) вуxуд дошт. Xолиби диrrат аст, ки бисёр rалъа[о ма[з дар [амин давра сохта шудаанд. Дар атрофи Бургутrалъа, ки калонтарин rалъа [исоб мешуд, [атто ша[рчае ба вуxуд омад, ки яке аз марказ[ои косибони во[а буд.

Тамаркузи [авли[о ба гурe[[ои ало[ида, махсусан дар маркази во[а босуръат xараён дошт. Дар аср[ои VII-VIII rалъа[о ва дар атрофу наздикии он[о [авли[о пайдо шуданд ва марказ[ои пештараи во[а рe ба таназзул ни[оданд.

С.П.Толстов фикре из[ор намуд, ки топографияи во[аи Бургутrалъа ташаккули муносибат[ои феодалиро инъикос мекунад. Ин аrида[оро тадrиrот[ои минбаъдаи археологии Е.Е.Неразик тасдиr ва аниr намуданд. Аз афти кор, дар территорияи во[а якчанд xамоат[ои калони де[от вуxуд дошт, ки 7-8 [азор касро дар бар мегирифт.

Дар [авли[о гурe[[ои агнатие зиндагb мекарданд, ки шумораи он[о гуногун буд ва ин гурe[[о оила[ои калоне мебошанд, ки молумулки умумb доштанд ва [ам дар [аёти xамъиятb коллективи ягонаро ташкил медоданд ва uайр аз ин оила[ои калон, инчунин оила[ои хурд [ам буданд, ки аз афти кор, маrоми намоён надоштанд.

Бинобар баъзе мадракот дар дигар ма[ал[ои Осиёи Миёна [ам вазъият чунин буд. Rалъа[о, ки rарорго[и де[rонон ба [исоб мерафтанд, дар сари иншоот[ои обёрb сохта мешуданд ва ин кор ба де[rон имкон медод, ки ба таrсими об со[ибb кунад - дар шароити Осиёи Миёна бошад, со[иби об будан [амин маъноро дошт, ки ихтиёри [аёту мамоти а[ли де[от дар дасти касе буд, ки ба таrсими об со[ибb мекард.

Дар адабиёти таърихии мо дар сол[ои 40-50-ум чунин аrидаи С.П.Толстов маъмул буд, ки дар аввал[ои аср[ои миёна [аёти ша[р таназзул дошт. Вале ал[ол ин аrида ба маълумоту мадракоти навтарин тамоман хилоф аст. Ҳатто он маълумоти мунтахабу мухтасаре, ки дар ин китоб оварда шуд, ша[одат меди[ад, ки ша[р[о ва [аёт дар он[о хеле равнаrу ривоx доштанд. Ша[р[о маркази косибию тиxорат, маркази маданияти баланд буданд (ваrти [африёти Панxакент ин нукта хеле равшан падид омад). Ба де[оти он давра[о сохтмони rалъа[ое хос буданд, ки баъзан дар наздикии ша[р[о бунёд карда мешуданд. Дар ин rалъа[о, ша[ристон[о, арк[о аъёну ашрофон - бой[ое зиндагb мекарданд, ки дар маъхаз[ои хаттb зикр гардидаанд. Сохти ша[р ва бисёр будани rалъа[о, хусусияти санъат ва анъана[ои «тарзи зиндагии ба[одурона», дар ихтиёри аъёну ашрофи калон мавxуд будани даста[ои [арбb, парокандагии сиёсb ва аломат[ои васаллитет далолат менамоянд, ки дар [аёти иxтимоb ва иrтисодии он давра[о дигаргуни[ои ни[оят амиr ба амал меомаданд. Xои форматсияи uуломдориро дигар форматсия – форматсияи феодалb мегирифт.

Дар аср[ои V-VIII бисёр хусусият[ои феодализм [анeз дар шакли ибтидоb, дар шакли хоми номуайян зо[ир мегардиданд, дар бораи аксари он хусусият[о дар дасти мо маълумоти бевосита [ам нест, вале сарфи назар аз [амаи ин мо[ияти масъала возе[у равшан аст, яъне дар аср[ои V-VIII но[ия[ои а[олиашон муrимии Осиёи Миёна ба ро[и тараrrиёти феодалb rадам ни[ода буданд.

Дар шароити таърихии он давра пайдоиши xамъияти феодалb воrеаи му[ими прогрессивb буд. Дар Осиёи Миёна ([амчунин дар дигар мамлакат[о [ам) пайдо шудани феодализм фаrат ба туфайли хеле пеш рафтани rувва[ои исте[солкунанда имконпазир гардид, ки тараrrиёти rувва[ои исте[солкунанда дигар ба доираи форматсияи uуломдорb мувофиrат намекард. Форматсияи феодалие, ки дар Осиёи Миёна ба вуxуд омад, боиси он гардид, ки дар [аёти xамъиятb бисёр дигаргуни[ои му[им ба амал пайваст. Аллакай дар давра[ои аввали феодализми Осиёи Миёна сарчашма[ои му[ими пешрафти таърихb - ша[р[ои феодалb пайдо шуда, рe ба тараrrb ни[оданд, гарчанде маrоми де[от [оло [ам хеле баланд буд.

{амаи ин тараrrиёт дар шароити муборизаи шадиди синфb ва шeриш[ои мазлумон ба амал меомад (масалан, не[зати Абрeйро ба хотир оваред). Ф.Энгелс дар бораи давлат навишта буд: «Маrсади асосии ин ташкилот [амеша иборат аз он буд, ки бо ёрии rувваи мусалла[ ба аксарияти за[маткашон зулми иrтисодb кардани аrаллияти хеле боимтиёзро таъмин намояд».⁴¹² Ин тавсифи аниrу даrиr ба Осиёи Миёнаи ибтидои аср[ои миёна [ам пурра дахл дорад.

Фасли чорум

ОСИЁИ МИЁНА ДАР ДАВРАИ ТАРАRRИЁТ ВА УСТУВОРШАВИИ СОХТИ ФЕОДАЛB

Боби якум

ХАЛR{ОИ ОСИЁИ МИЁНА ДАР {АЙЪАТИ ХИЛОФАТИ АРАБ

1. АЗ ПО АФТИДАНИ ДАВЛАТИ СОСОНИЁН

Арабистон дар арафаи ислом

Дар асар[ои таърихшиносb аксар ваrт аrибмондагии араб[о дар арафаи пайдоиши ислом таъкид мешавад. Ин аrида яктарафа ва нодуруст аст. Соли 1853 Ф.Энгелс навишта буд: «Дар xое, ки араб[о зиндагии муrимb ба сар мебурданд, яъне дар rисмати xануби uарбb,– зо[иран, он[о мисли мисриён, ошуриён ва uайра[о мардуми мутамаддин буданд, ки иншооти меъмории он[о аз ин ша[одат меди[ад»⁷². Материал[ои эпиграфb ва археологии аз он ваrт ин xониб дарёфтшуда⁷³ [аrrонияти гуфта[ои Ф.Энгелсро комилан тасдиr менамоянд: тоифа[ои xануби араб воrеан [ам дар замон[ои rадим давлат[ои муrтадир, маданияти баланд ва ба худ хосе ба вуxуд оварда будаанд.

Дараxаи тараrrиёти иxтимоию иrтисодии rисмат[ои гуногуни Ара-бистон ба таври куллb фарr мекард. Агар дар сарзамини Яман ва баъзе дигар вилоят[ои ин кишвар дар нимаи дувуми асри VI ва ибтидои асри VII зироаткорb ва зиндагии ша[рb равнаr ёфта бошад, дашту са[ро[ои па[новари он макони сукунати кeчманчиёни бадавb ба шумор мерафт, ки уштур сарвати асосии он[оро ташкил мекард. {арчанд ташкилоти тоифавии авлодb дар байни араб[о хеле rавb буд, муносибат[ои феодалb ба зу[ур омада, дар xараёни тараrrиёти таърих аз rабила[ои пароканда ва иттифоrи rабила[о давлати ягона таъсис ёфт. Дар оuози асри VII системаи нави динb бо номи ислом пайдо гардид.

Барои та[лили сабаб ва шароити таърихии пайдоиши дини ислом ва бо як суръати фавrулодда аз тарафи араб[о тасарруф шудани кишвар[ои зиёде, пеш аз [ама, таркиби синфии xамъияти он замон ва пешрави[ои дар [аёти [амон xамъият ба амал омадаро аз назар гузаронидан зарур аст. {амон амри воrеb, ки дини ислом дар давраи таъсиси xамъияти синфии араб[о ба вуxуд омадааст, [еx як xои шуб[а надорад. Масъалаи муайян кардани хусусияти xамъияти нави синфb ва тарзи исте[солоте, ки дар араб[о ва кишвар[ои забткардаи он[о мавrеи бартариро ишuол мекард, [амчунин омeхтани протсесси синтези мураккаби иxтимоие, ки дар он давра ба амал меомад, басо мушкилтар аст. {алли ин масъала[о, хусусан, аз он xи[ат му[им аст, ки он[о на фаrат яке аз му[имтарин давра[ои таърихи халr[ои шарrро равшан менамоянд, балки дар навбати аввал ба талаботи uоявии кадомин синф[о мувофиr будани дини исломро низ аён месозанд. {алли масъалаи охирb барои та[лили марксистии xи[ати мафкуравии мар[ила[ои аввали ислом бояд замина фаро[ам оварад.

Хеле кам будани манбаъ[ое, ки доир ба сохти иxтимоии Арабистони шимолии пеш аз ислом (дини ислом дар [амин xо ба вуxуд омадааст) маълумот меди[анд, хусусан таърихнигории асримиёнагb, ки диrrати худро фаrат ба баёни воrеа[ои сулолавb ва «муrаддас» равона сохта, [амеша [одиса[ои воrеиро бо афсона ва мавзeъ[ои мухталифи фолклорb омехта наrл менамояд, аз [амон сабаб[ое мебошанд, ки [алли масъала[ои дар боло номбаршударо ни[оятдараxа мураккаб гардонидаанд. Исломшиносии буржуазb далелу мадрака[ои зиёде доир ба он давра xамъ намуда, роxеъ ба сабаб[ои пайдоиши ислом бисёр фарзия[ои идеалистb ба миён овард, аммо аз xи[ати методологb дар та[лили реша[ои иxтимоии ислом тамоман оxизу нотавон монд.

Дар илми таърихшиносии советb доир ба тавсифи ин xамъияти синфb ду нуrтаи назар мавxуд аст. Бар тибrи нуrтаи назари аввал, дар xануби Арабистон xамъияти uуломдорb ба [ар [олат дар асри VI вуxуд дошта, дар охири асри VI ва аввали асри VII дар Арабистони шимолb, дар {иxоз, Макка ва Мадина, ки дар ро[и асосии корвонгард воrеъ гардида буданд, ташаккули тартиботи uуломдорb ба вуreъ меояд. Дар Арабистони дарунb, ки бадави[о, кeчманчиёни чорводор сукунат доштанд, низ вайроншавии сохти xамоати падаршо[b шурeъ мегардад, вале он хеле суст ба амал меояд. Ба [ар [ол дар байни бадави[о [ам, аз як тараф, сарватмандон – со[ибони рама[ои калон ва баъзан замин, миrдори зиёди асирони uулом, аксар ваrт бо ро[и корвонb тиxораткунанда ва, аз тарафи дигар, камбаuалон пайдо мешаванд, ки дар [аrrи он[о шоири тоисломии араб аш-Шанфара гуфта буд: «(Марди бенаво) рeзро дар як пано[го[ ва шабро дар пано[го[и дигар мегузаронад, [амеша тан[ост ва савора дар дeши хатар аст».⁷⁴ Ин камбаuалон [ар чb бошад [ам, [анeз озод буданд.

Бо вуxуди ин, дар шимоли Арабистон тартиботи uуломдорb то дараxаи форматсияи [укмрон сабзида нарасид, чунки дар айни бe[рони бавуxуд-овардаи давраи гузариш ба xамъияти синфb ислом пайдо шуд ва Му[аммад зу[ур намуд. Му[аммад сарлашкари мо[ире буд, дар бораи uазовот (xанги муrаддас) [укми ислом rабул гардид, халифа[ои Му[аммад ро[и халосиро аз бe[рон дар xанг[ои истилокорона медиданд. Инак, тeда[ои араб [амчун «сарбозони ислом» ба сарзамин[ое, ки сохти феодалb босуръат ро[ меёфт ва ё кай[о барrарор гардида буд, фурe рехтанд. Лекин дар кишвар[ои забткардаи араб[о тартиботи uуломдорb [ам тамоман бар[ам нахeрда буд, бинобар ин сохти uуломдорb дар араб[о муддати дуру дароз ма[фуз монд ва [атто дар натиxаи ба даст овардани асирони зиёд дубора rувват гирифт. Умуман, муносибати феодалb дар хилофат баъди футe[оти бузург дар охир[ои асри VII ташаккул ёфт, uуломдорb бошад, [амчун тарзи кe[наи зиндагb боз ваrти зиёде мавxудияти худро ниго[ дошт.

Мувофиrи ин нуrтаи назар, ислом аввал дар заминаи xамъияти ташак-кулёфтаи uуломдорb ба вуxуд омад ва тан[о баъди футу[от [амчун дини xамъияти феодалb rарор гирифт. Ин нуrтаи назарро Е.А.Беляев, инчунин А.Ю.Якубовский, С.П.Толстов, И.П.Петрушевский ба миён овардаанд.

Тибrи нуrтаи назари дувум, [анeз пеш аз пайдоиши ислом, [ам дар xануб ва [ам дар шимоли Арабистон, на ин ки муносибат[ои uуломдорb, балки феодалb ташаккул ёфта, то асри VII, яъне то футу[оти бузург мавrеи [укмронb пайдо карда буд. Ба ин тариrа, ислом аз аввалин rадам[ои пайдоиши худ дини табаrа[ои болонишини xамъияти навбунёди феодалb ба шумор мерафт. Ин нуrтаи назарро Н.В.Пигулевская, А.Г.Лундин, Н.А. Смирнов ва Л.И.Нодирадзе пешни[од кардаанд. Пайравони ин нуrтаи назар диrrатро ба чоряккорb, ки дар [амон шароити таърихb аз му[имтарин зу[уроти муносибат[ои феодалb буд, xалб менамоянд.

Ин ду нуrтаи назар нисбат ба вазъияти Арабистони асри VII ва шароити иxтимоии пайдоиши ислом [оло фаrат фарзияи ноrис ва шартb буда, [алли [амаxонибаи ин масъала кори оянда аст.⁷⁵

Вале, [еx xои шуб[а нест, ки xамъияти хилофати охири асри VII дар сурати ма[фуз мондани тартиботи uуломдорb, ба дараxаи хеле зиёд феодалb гардида буд ва истилои Осиёи Миёна, шарrи Хуросон ва Мовароунна[р аз тарафи ашрофи [арбии феодалb, ки унсур[ои тарзи зиндагии бодиянишинро [ам давом медод, ба амал оварда мешуд. Муносибат[ои хоси ин rабил xамъият ба муносибат[ои xамъияти феодалишудаи муrимb наrши худро мегузошт ва ба ин васила протсесси феодалишавиро таuйир ва суръат медод.