4. Дигар но{ия{ои осиёи миёна Уструшан

Дар маъхаз[ои хитоb ин но[ия Сао (Саои шарrb), ё худ Су-дуй-ша-на (Suо-tuâi-şа-nâ)³⁶⁵ номида шудааст. Маълумоти маъхаз[о дар бораи ин но[ия ни[оят кам аст. «Тан-шу» хабар меди[ад, ки rарорго[и малик дар ёнаи шимолии кe[и Боси (ё Поси) мебошад (э[тимол, rаторкe[и Туркистон бошад.– Б.U.). Ин ма[ал дар rадим ба ша[ри Арши, яъне Фарuона тобеъ буд. Ши (Тошканд) ва Кан (Самарrанд) аз ин но[ия дар масофаи баробар воrеъ буданд. Тухоло (Тахористон) андак дуртар дониста мешуд. Йе-ча ном ша[ре низ буд, ки он uори сарбастае дошт ва ба ин uор соле ду бор rурбонb медоданд. Мардум ба да[они uор омада, рeбарeи он меистанд ва дуде, ки аз он зада мебаромад, одами аз [ама наздик истодаро мекушт.

Дар сол[ои 618–626 дар Су-дуй-ша-на малики xавоне [укмронb мекард. {амро[и Кан (Самарrанд) ин малик ба Хитой [айъати сафорат фиристодааст.³⁶⁶ Ба аrидаи Э. Шаванн, ша[ри Су-ду [ам аз они [амин но[ия буд.

Сюан-сзан ин но[ияро Сутулисена номидааст ва хабар меди[ад, ки андозаи гирдогирди он 1400 ё 1500 ли мебошад (нисбат ба но[ияи Чоч 1,5 баробар калонтар ва нисбат ба но[ияи Самарrанд андак камтар.–Б.U.) Сар[адди шарrии но[ия дарёи калонест (номи хитоии Сирдарё оварда шудааст, вале дар ин маврид Сюан-сзан uалат рафтааст, яъне Сирдарё сар[адди шимолии Уструшан аст, на сар[адди шарrии он). Хeрду хeрок ва расму одати мардум айнан [амонест, ки дар Чоч аст. Аз он даврае, ки дар Сутулисена подшо[ [аст, но[ия ба турк[о тобеъ мебошад. Дар тарафи шимолу uарбии но[ия биёбони бекароне [аст, ки на об дораду на алаф.³⁶⁷

Ба [амин тариr, [удуде, ки ин но[ия дар аср[ои VI–VIII дошт, аниr маълум аст ва маркази он [авзаи Eротеппаю Ша[ристон буд. Дар xануб но[ияи болооби Зарафшонро дар бар мегирифт ва, аз афти кор, то ба ёна[ои шимолии rаторкe[и {исор тeл мекашид. Дар шимол [удуди но[ия Сирдарё буд, дар шарr бошад, сар[адди но[ия мулк[ои Хуxанд [исоб мешуд (тахминан), дар шимолу uарб бошад, мулк[ои Самарrанд (ба маънои васеи Самарrанд) [удуди но[ия дониста мешуд. Дар бораи номи но[ия [аминро гуфтан лозим, ки транскрипсияи хитоии он аз талаффузи аслии он хеле дур аст. {атто географ[ои асримиёнагии арабу форс [ам номи но[ияро [ар яке ба тарзи худ навиштаанд ва ин [олат боиси [амин шуд, ки даъво[ои беасосу нодуруст ба миён омад ва баъзе олимони [озиразамон иддао карданд, ки «Усрушан навиштан дурусттар мебошад.³⁶⁸ Вале ин гуна олимон ба назар намегирифтанд, ки [ам дар навишти хитоии ном [арфи «т» [аст ва дар талаффузи имрeзаи тоxикb [ам но[ия «Истравшан» («Истаравшан») аст, яъне «т» дорад.

Ни[оят [уxxат[ои Rалъаи Муu [ам rатъиян исбот карданд, ки дар ибтидои аср[ои миёна вилоят Уструшана³⁶⁹ ном дошт, вале сонитар [арфи «т» соrит гардид. [окимони Уструшана со[иби унвони «афшин» буданд.³⁷⁰

Дар майдони Уструшана [африёти зиёде гузаронда шуд. Rарорго[и афшин[ои Уструшана андак дуртар аз посёлкаи [озираи Ша[ристон воrеъ буд. Дар ин xо, дар со[или uарбии сойи Ша[ристон, дар xои баланд димнаи Rалъаи Rа[rа[а xой дорад, ки девор[ои он наuз боrb мондаанд. Вусъати димна 5 га аст. Димна аз ду rисм иборат мебошад – дар тарафи uарб 8–10 м болотар аз майдони димна теппаи арк rад афрохтааст.

Аз арк rасри афшин[ои Уструшан ёфт шуд. Аз xумлаи хона[ои rаср толори ни[оят азим (вусъаташ 230м²) маrоми махсус дорад, Ин толор се rабат ва айвончае дорад, ки дар он тахт меистод. Дар шафати он толор боз як толори rабул [аст, ки он хурдтар мебошад, вале вусъати [амин толори «хурд» [ам 95м² аст. Дар ин xо инчунин ибодатхона[о, хона[ои хоб, ошхона, нонвойхона, reрхона ва u. xойгир шудаанд. Так-таки девор[ои толор ва долон суфа[ои дароз сохта шудаанд ва дар да[лез[о, рeбарeи дари даромад, суфа[о барxаста пеш баромадаанд ва як навъ «эстрада»-ро ба вуxуд овардаанд. Барои ниго[ доштани озуrа дар фарши хона хум[ои бисёре шинонда шудаанд, ки зарфияти умумии он[о rариб 10м³ мебошад. Девори толор[о ва долон[о саросар бо наrшу нигори назаррабо ва лав[а[ои чeбии кандакоришуда пeшида шуда буданд.

Rаср муддати дароз вуxуд дошт ва ни[оят тeъмаи оташ гардид. Ба касофати сeхтор аксари ороиши он нобуд шуд, вале [амон rисми ночизе, ки то ба рeз[ои мо расидааст, аз санъати баланди Уструшани давра[ои rадим ша[одат меди[ад.

Дар rисми поёнии долоне, ки кeндаланг тамоми иншоотро бурида гузаштааст, силсилаи расм[ои аxоиб ба назар мерасад. Дар тарафи чапи расм марде тасвир шудааст, ки дар болои кати rолинфарш нишастааст. Андак дуртар аз ин мард расми як зану як мард менамояд, ки кeдакеро дудаста дошта истодаанд. Дар па[лeи он[о боз расми як мард [асту дар rафои вай як чизи «дарёмонанд» кашида шудааст ва дар рeи он як махлуrи мо[ибашара тасвир ёфтааст. Баъди ин чанд одам хира менамоянд, ки ба тарафи чап, ба тарафи «дарё» рафта истодаанд. Ин rисми расм хеле зарар дидааст ва rариб базeр менамояд. Ни[оят, баъди ин одамон расми модагурги калоне [аст, ки сарашро ба рост гардонда, ба rафояш менигарад ва ду кeдак синаи модагургро макида истодаанд.

Н.Н.Неъматов аввал пайдоиши ин расмро андак рeякb шар[ додааст ва гумон кардааст, ки расми мазкур ба ин xо дар аср[ои V–VII эраи мо аз со[ил[ои ба[ри Миёназамин омадааст, вале гуфтан даркор, инчунин rайд кардааст, ки дар Осиёи Миёна «барои азхудкунии анъана[ои асотирии насронияи Uарб заминаи муайяни динb вуxуд дошт»³⁷¹.

Дар нашри русии китоб мо таъкид карда будем, ки халr[ои гуногуни Осиёи Миёна ва Марказb ривоят[ое доранд, ки ба ривояти маш[ури этрусскуримb хеле монанд аст. Сабаби дар Осиёи Миёна вуxуд доштани ин расмро бояд дар [амин донист, ки ривояти модагургро макида ба воя расидани шо[зода (ё шо[зодагон) дар Шарr дар давра[ои ни[оят rадим пайдо шуда буд.³⁷² Н.Н.Неъматов дар асар[ои минбаъдааш аrидаи худаш ва аrидаи моро дар ин бобат хеле инкишоф дода, фикри худро хеле мукаммал намуд,³⁷³ вале гуфтан даркор, ки оид ба якчанд нукта[ои му[им [оло [ам аrидаи вай ба[снок мебошад.

Дар толори хурд пора[ои расм[ое гирд омадаанд, ки аз унсур[ои ало[идаи тамоми композитсия маълумот меди[анд. Масалан, чунин аст расми се савори дартоз, ки дар бар либоси xангb доранд ва ба тарафи чап рафта истодаанд. Дар таги суми асп[о мурдаи душман тасвир ёфтааст. Инчунин расм[ои якчанд оли[аву худо[о ба назар мерасанд, масалан, расми худои чордаста, расми оли[аи [оладор, ки дар болои шери лаxомзада нишастааст, боз як расми дев менамояд, ки дандон[ояшро гиз карда истодааст. Боз як расми оли[аи чордастаи шерсавор [аст, ки ба тарафи вай xанговаре савори ароба давида истодааст ва ба ароба асп[ои болдор reш карда шудаанд. Худи xанговарон низ [ама бол доштаанд. Бисёр дигар расм[ое низ ба даст омадаанд, ки дар он[о манзара[ои му[ориба[о ва зисту зиндагонии мардум (масалан, расми духтари уднавоз) инъикос гардидаанд. Расм[о баuоят аниrу даrиr, равшану возе[ ва бо ма[орати комил кашида шудаанд. [ама расм[о бисёррангаанд, тобиши ранг[о ни[оят гeё буда, бештар ранги кабуд ва зарду сурхча истифода шудаанд.³⁷⁴

Н.Н.Неъматов менависад, ки аз хароба[ои rаср rариб 200 пора[ои чeб[ои кандакорb ёфт шуданд. Аз xумла «...якчанд [айкалча[ои одамону парандагон ва вараrаву лав[а[ои зиёде дастрас гардидаанд, ки со[иби манзара[ои мукаммалсюжет буда, дар он[о расми одамон, [айвонот, парандагон, ко[инон тасвир шудаанд. Инчунин араrаи аxоиби таги равоr ёфт шуд, ки дар он расми одамон сабт гардидааст. Боз як пештоr (тимпан) ба даст омад, ки [амто надорад.

Дар вусъати ин пештоr ривояти rадимиэронии муборизаи бадию некb инъикос шудааст, ки дар он образ[ои шо[зода Фаридун, Коваи о[ангар ва шо[ За[[оки одамхeри мордаркитф таxассум ёфтааст.³⁷⁵ Ин пештоr ва умуман, тамоми осори санъати ша[ристон барои тадrиrи маданияти бадеb, асотир ва зисту зиндагонии Осиёи Миёнаи аввал[ои аср[ои миёна а[амияти ни[оят калон дорад.

Андаке дуртар аз димнаи номбурда теппаи дигар [аст, ки онро rалъаи Ка[rа[аи II мегeянд. Тар[и ин rалъа тамоман дигар аст. Майдончаи (210х230 м) [амвори чоркунxа гирдогирд девор дорад. Дар яке аз гeша[ои майдонча теппае [аст. Маълум шуд, ки дар таги ин теппа хароба[ои бинои сеошёнаи rасрмонанд ни[он будааст. Дар ин xо [ам бисёр толор[ои ташрифот ва хона[ои истиrоматb ёфт шудаанд. Шифти хона[о хиштини гунбазb ва муrаррарии болорпeши сутундор мебошанд. Бинои ёфтшуда rасри исте[комдор буда, девор[ояш пур аз наrшунигор ва болору шифту сутун[ояш кандакорb шудаанд.³⁷⁶

Дигар ёдгории Ша[ристон - Чил[уxра, ки дар rарибии андароби Кулrутан ва сойи Ша[ристон воrеъ аст, чунон хуб боrb мондааст, ки кас дар [айрат мемонад. Ин бинои дуошёнаи rасрмонанд мебошад. Иморат таърихи дурударози мураккаб дорад ва бор[о аз дигар сохта шудааст. Вале сарфи назар аз ин хона[ои ошёнаи якум ва rисми хона[ои ошёнаи дувум чунон хуб боrb мондаанд, ки дар бораи сохти аслию аввалаи иморат ба мо маълумоти пурра меди[ад.³⁷⁷ Rасри Eртаreрuон, ки дар rарибии Чил[уxра воrеъ аст, низ xолиби диrrат мебошад.

Мо расму сурат[о ва чeб[ои кандакории иморат[ои Уструшанро дар боло зикр карда будем. Ин расму сурат[о дар айни [ол ёдгории маданияти бадеb мебошанд, он[о инчунин маъхазе мебошад, ки дар асоси он дар бораи идеологияи уструшани[о, аз xумла дар бораи дини уструшани[о тасаввуроте [осил кардан мумкин аст. Мувофиrи баъзе мадракоти мавxуда, масалан, аз рeи мурофиаи xинояти {айдар ном афшин (асри IХ), ки гуно[аш пин[онb парастидани дини ниёгони rадимааш будааст, ба чунин хулоса омадан мумкин, ки дар Уструшан равияи осиёимиёнагии зардуштия xараён доштааст³⁷⁸ ва ин равияи зардуштия аз зардуштияи суuдb фарrи казоие надошт. Масалан, маълумоте [аст, ки маросими дар оссуарий дафн кардан маъмул буд.

Забони уструшани[о яке аз ла[xа[ои забони суuдb мебошад. Дар Чил[уxра [уxxат[ое ёфт шуданд, ки бо ранги сиё[ дар тахтача[о сабт гардидаанд. Яке аз ин [уxxат[о пурра ба дасти мо расидааст ва онро В.А.Лившитc хондааст. Ин [уxxат [ам мисли [уxxат[ои суuдb мебошад. Мазмуни он чунин аст: «Бипурсидам, ман Чийус, дар 39-ум рeзи [сар карда] аз рeзи ватb [рeзи 22-юми мо[и суuдb] мо[и ваuониx [мо[и 8-уми соли суuдb] хар[оро. Фарнарч овард он[оро барои ман аз [де[аи] Атрипазмак [ва 30 тан] байни он[о якто [ам бадаш набуд». Дар rафои тахтача чунин ибора [аст: «Нависанда Гушнаспич бо супориши Фарнарч». Услуби хат ба услуби хати [уxxат[ои Rалъаи Муu хеле монанд аст.³⁷⁹

Xолиби диrrат аст, ки чунон ки дар Суuд мебинем, дар Уструшан [ам котибони касбb будаанд ва акнун мо номи яке аз он котибонро медонем. Аз дигар тараф, номи одамон хоси номи зардуштиён аст

Дар бораи равнаrу ривоxи косибb, зироат ва u. низ маълумот ба даст омадааст. {амаи ин материал[о ша[одат меди[анд, ки дар ибтидои аср[ои миёна Уструшан маданияти баланде дошт ва бисёр падида[ои ин маданият ба маданияти Суuд хеле наздик ва баъзан айнан ба он монанд буд.

Фарuона

Дар маъхаз[ои хориxb Фарuона дар аср[ои VI-VII Фейхан, Бохан, Паханна номида шудааст. Дар асоси ин транскрипсия ва номи суuдии Фарuона гуфтан мумкин аст, ки дар rадим Фарuона Фар[о]uона ё Фраuона талаффуз карда мешуд.³⁸⁰

Мувофиrи хабари Сюан-сзан, Фарuона аз чор тараф бо кe[[о и[ота шудааст.³⁸¹ Ин гап далели [амин, ки дар асри VII Фарuона гуфта водии Фарuонаро дар назар доштанд. Сюан-сзан боз менависад, ки замини Фарuона пурфайзу сер[осили пуроб асту аз гулу мева саршор мебошад. Аспу гов[ои Фарuона шe[рати зиёд доранд.³⁸² Хой Чао ба ин гап[о боз илова мекунад, ки дар Фарuона аспу хачиру гeсфанд [аст. Пахта мекоранд, либосро аз пeст (яъне аз чарм ё пашм.– Б.U.) ва пахта медeзанд.³⁸³

Силсилаи олии Фарuона дар муддати чандин аср гусиста нашудааст.³⁸⁴ Фаrат таrрибан соли 630 но[ияи Фарuона ягон да[ сол бе подшо[ буд. Мувофиrи хабари маъхаз[о, [окимони зeртар ни[оят тавоно шуда мерафтанд ва он[о ба [амдигар итоат надоштанд.³⁸⁵

Rариби[ои соли 720 дар Фарuона подшо[и муrтадире [укм меронд, ки маъхаз[ои арабb eро Алутар гуфтаанд.³⁸⁶

{окимони Фарuона унвони ма[аллb доштанд, ки он «ихшид» ё «ихшад» буд. Андаке сонитар, дар соли 726 дар Фарuона ду ихшид буд: ихшиди мулк-[ояш дар xануби дарё буда ба араб[о ва ихшиди мулк[ояш дар шимоли дарё буда ба турк[о итоат мекард.³⁸⁷ Соли 739 дар Фарuона Арслон Тархон ном турк [укмронb мекард.³⁸⁸ Дар он давра[о пойтахти Фарuона, мувофиrи баъзе маъхаз[о, ша[ри Косон ва, аз рeи як rатор дигар маъхаз[о, Ахсикат буд.³⁸⁹

Тавсифу тафсири воrеа[ои давраи истилои араб далолат менамояд, ки Фарuона сарзамини тавоное буд ва дар [аёти сиёсии Осиёи Миёна маrоми му[им дошт. Яке аз сабаб[ои ин иrтидори [арбb он буд, ки ба пойго[и муста[ками иrтисодb такя мекард. Дар боло rайд карда будем, ки хоxагии rишлоr, [ам зироат ва [ам чорводорb хеле равнаrу ривоx дошт. Ма[орати косибони Фарuона [ам ба дараxаи баланд расида буд. {амин xи[ат [ам хеле а[амият дошт, ки савдои хориxb басо вусъат ёфта буд ва ба мамлакат[ои [амсоя асп[ои хушзот, доруворb, рангубор, маснуоти шишагии нилранг ва u. ба фурeш мерафт.³⁹⁰

Хароба[ои Косон дар канори Косонсой воrеъ буд, ки аз ду rисм - аз ша[р ва аз rалъа иборат аст. Тар[и ша[р ба шакли трапетсия буда, андозаи тараф[ои он 160, 180 ва 80 м мебошад. Девори ша[р морпечи шикаста аст ва дар гeша[о бурx[ои муста[кам дорад. Арк дар xанубу uарби ша[р xой гирифтааст. Иrтидори мудофиаи ша[рро боз девори иловагие меафзуд, ки 15м дарунтар аз девори асосb сохта шуда буд ва паси дарвозаи ша[рро банд мекард. Rалъа андаке дуртар аз ша[р дар баландие меистод (умуман, намуди ин xой Rалъаи Rа[rа[аи I ва II-и Ша[ристонро ба хотир меоварад). Rалъа ин девори uафсу муста[каме мебошад, ки майдончаи вусъаташ 90х70 м бударо гирдогирд печонида гирифтааст. Девори мазкурро боз шаш бурxи дигар муста[-камтар кардаанд. Аз ин майдонча то дарвозаи ша[р ду rатор девор будааст, ки аз афти кор, ро[и байни ша[ру rалъаро му[офизат мекард ва [ардуро ба [ам мепайваст. Тeли умумии атрофи [амаи ин хароба[о ба 2 км мерасад. Соли 1948 дар ин xо А.Н. Бернштам каме [африёт карда буд. Маълум шуд, ки ин маскан [анeз дар давраи Кушониён низ вуxуд доштааст. Дар болои ана [амин маскан ва [амин масканро ба асос гирифта, дар ибтидои аср[ои миёна Косон rомат афрохт ва иморат[ои сершумору rалъаи муста[ками худро барпо намуд.³⁹¹

Дар ибтидои аср[ои миёна дигар ша[ри марказии Фарuона ша[ри Rува буд, ки дар он xо археолог[ои Eзбекистон [африёт мебаранд.³⁹²

Маркази но[ияи Исфара – rарорго[и [оким Rалъаи Боло буд. Rалъаи Боло дар со[или дарёи Исфара, 4 км xанубтари райони [озираи Исфара xой дорад. Баландии rалъа 11–12 м андозааш 16Х65 м. {ангоми [африёти rалъа, ки ба он Е.А.Давидович ро[барb мекард, маълум шуд, ки дар аср[ои VI–VII, дар ваrти бардоштани та[курсии баланди rалъа, дар таги ин та[курсb девор[ои кадом як бинои rадимтаре монда будааст. Дар аср[ои VI–VIII ин rалъа дар болои та[курсии баланде меистоду девор[ои uафси rалъа пур аз тиркаш[о буд. Ин rалъа бурx[ои муrаррарb, ки хоси санъати меъмории rалъа мебошад, надошт, вале ба xои ин тар[и беруни девори rалъа зинапоя[ои махсус дошту имкон медод, ки аз ду па[лу [ам душман тирборон карда шавад. Даруни rалъа иборат аз [авличаест, ки дар шимоли он воrеъ буд, дар xануби rалъа чанд хона[ои истиrоматb ва хоxагb барпо шуда буд. Девор[о бо похсаи муrаррарb ва хишти чорrирраи хоми андозааш 52х26х10 м бардошта шудаанд, девор[ои бинои rадимтари таги та[курсии rалъа [ам аз чунин масоле[ сохта шудаанд. Девор[о [ама андова буда, ранги девор[ои дарун сиё[ аст ва девор[ои берун наrши хиштb доранд. Хона[ои чоркунxа бо саrф[ои шарафадори гунбазшакл пeшида шудаанд.

Uайр аз Rалъаи Боло, ки дар водb сохта шудааст, дар райони Исфара диз[о, яъне rалъа[ои кe[b низ буданд, ки дар рeи мунчакe[[ои мусатта[ сохта мешуданд. Масалан, чунин аст Rалъаи Кофир, ки дар со[или чапи рeди Исфара xой дорад. Дар ин мавзеъ як тарафи мунчакe[ рост то ба 50–60 м ба лаби дарё мефарояд. Аз ин тараф ба rалъа баромадан [еx имкон надорад. Аз дигар тараф[о [ам ба rалъа наздик шудан душвор аст. Дар болои ин мунчакe[ дар майдончае (80х60 м) боrимондаи девори rалъа ёфт шуд, ки замоне вуxуд доштааст. Тар[и девори ин rалъа печдарпечи каxукилеб буда, мувофиrан ба шакли сат[и болои мунчакe[ сохта шудааст ва девор се бурx доштааст. Ин rалъаи себурxа rалъаи дастнорасе буд. Ин гуна rалъача[о дар rарибии де[а[ои Сурх, Ворух ва uайра низ сохта шуда буданд. Он[о гeё сипаре буданд, ки даромадго[и водии Исфараро му[офизат карда, дар пеши ро[и душман садди рахнанопазире мегардиданд. Дар айни [ол, худи [амон rалъа[о такяго[и муста[ками феодал[ои ма[аллb буданд ва он[о имкон медоданд, ки ба таrсими об со[ибb кунанд.³⁹³

Rалъа[ои кe[b ва rалъа[ои дигар, ки дар водb сохта шуда буданд, дар он давра[о дар райони Ашт [ам вуxуд доштанд. Дар xануби Фарuона, дар водии дарёи Хоxабоrирuон (райони Лайлаки РСС Rирuизистон) хароба[ои [авлии калони rадимии [окиме ёфт шуд. Ба туфайли [африёте, ки Г.А.Брикина дар ин xо гузаронд, иморат[ои зиёде падид омад, ки дар байни он[о бино[ои хо-xагb (масалан, анборе, ки дар он 16 хум будааст) ва хона[ои истиrоматb [ас-танд. Дар ибодатхонаи [авлb, ки девор[ояш пури наrшунигор мебошад, чанд суфача ба назар расид. Дар яке аз суфача[о бут[ои гаxии одамсимое истодаанд, ки бо услуби махсус сохта шудаанд. Дар худи [амин xо се бухурдон ёфт шуд. Г.А. Брикина фаразияе пешни[од кард, ки дар ин ибодатхона ба арво[и ниёгон ибодат мекарданд ва, ба фикри мо, ин аrидаи вай аз [аrиrат дур нест.³⁹⁴

Дар водии Фарuона дар rатори а[олии тубxоb а[олии кeчманчb ва нимкeчманчb [ам бисёр буд. Дар rаторкe[и Rурама, дар [амон rисми он, ки кe[и Rаромазор ном дорад (шимоли вилояти Ленинобод), чанд осори маросими дафн ёфт шуд, ки он[о ма[з ба [амин а[олии кeчманчию нимкeчманчb тааллуr дорад. Дар ин но[ия аз посёлкаи Rуруrсой сар карда, то худи Ашт ва Понuоз бисёр гeр[ое ёфт шуданд, ки сангпeш мебошанд ва мардуми тубxоb он гeр[оро «rурама» ё «муuхона» меноманд.

Ба туфайли тадrиrоти археологb маълум шуд, ки ин гeр[о, дар [аrиrат, саuонаи калоне доштаанду ба он саuона наrби махсус канда шудааст. Дар ин саuона як ё якчанд устухони одамb ва асбобу ашёи маросими дафн - косаву та-баr, яроrу асли[а, зебу зинат ва u. [астанд. Дар яке аз саuона[о [атто ас-перо гeр кардаанд. Як рикобе [ам ёфт шуд, ки ма[сули косибони Осиёи Мар-казb мебошаду баъд дар аср[ои V–VI дар Осиёи Миёна маъмул гардидааст.³⁹⁵

Баъзе аз гeр[о, аз xумла, баъзе муuхона[о, э[тимол, бо туркон алоrаманд бошад, бе[уда нест, ки дар як ангуштарини биринxие, ки дар яке аз муuхона[о ёфт шудааст, [атто ба назар мерасад, ки аз чор [арфи рунии туркии rадимb иборат мебошад ва номи со[иби ангуштаринро ифода мекунад.³⁹⁶

Дар Фарuона ал[ол бисёр ёдгории хаттии рунии миёнаи туркb ба даст омадааст.³⁹⁷ Шумораи ин гуна бозёфт[о рeз аз рeз зиёд шуда истодааст. Он[о инчунин дар rисми тоxикистонии Фарuона, аниrтараш, дар кe[[ои Rаромазор ва дар водии Исфара ёфт шудаанд. Ёдгории хати рунb, гeр[ои туркb ва мадракоти маъхаз[ои хаттb ша[одат меди[анд, ки дар аввал[ои аср[ои миёна туркон на фаrат дар таърихи сиёсb, балки дар таърихи этникии Фарuона [ам таъсире доштанд.

Ин нукта ба но[ияи [амсояи Фарuона – ба Чоч ва, алалхусус, ба {афтруд [ам пурра дахл дорад. Вале, мутаассифона, мо имкон надорем, ки дар таърихи ин но[ия[о, [амчунин дар таърихи Хоразму Туркманистони xанубb ва ёдгори[ои аxоиби он xой[о таваrrуф намоем.

Чанд маълумоту мадракот [аст, ки rисми асосии а[олии Фарuонаи rадим аслан мардуми шарrиэронb буданд, инчунин забони махсуси фарuонагb вуxуд дошт, ки ба гурe[и забон[ои шарrиэронb мансуб буд.³⁹⁸