{Айкалтарошb, кандакории чeб ва дигар намуд[ои санъат

Баъзе асар[ои санъати [айкалтарошb дар осори гуногун дучор мешаванд. Дар Аxинатеппа як силсила муxассама[ои буддоb ба даст омад. Тамоми [айкал[ои буддоb аз лой буда, аз дарун rафасаи чeбин надоранд. Rисм[ои калони [айкал аз лой сохта шуда, xузъиёти он бо rолаб тайёр карда мешуд. Сари [айкал[ои андозаашон хурд ва миёна бо rолаб сохта, аз нeги по то фарrи сари [айкал[о ранг дода мешуд. Сарулибоси Буддоро сурх, дасту пояшро сафед ва мeяшро кабуд ё сиё[ мекарданд.

Калонтарин [айкали ин маxмeа [айкали Буддо дар [олати нирвана аст. Ин [аrиrатан як муxассамаи бени[оят бузург мебошад, вале он рост наистода, балки дар суфаи таги девор дароз кашидааст. Ҳайкал ба па[лeи рост хобидааст, дасти чапашро дароз карда, ба па[лe гузоштааст. Дасти росташ rат буда, дар таги сараш мебошад ва дасту сар дар болои болиштаки панxrисма rарор гирифтааст. Ба андозаи [айкал [амин далолат мекунад, ки дарозии кафи пои он 1,7–1,9 м мебошад. Худи [айкал аслан 12 м будааст. Рeи бадани Буддоро rат[ои либоси сурх пeшидааст, фаrат панxаи даст ва пой луч мондааст. Дар пои Буддо кафши сабуке будааст, ки онро бо тасма ба пой[о мебастаанд. Фаrат баъзе rисм[ои сар боrb мондааст. Мeйсари Буддо xолиби диrrат аст – [ар як тори онро мавxвор шона зада, хеле шинам хобонда мондаанд. Агар дар санъати буддоb [айкали Буддо тасвир шавад, он одатан дар [олати нирвана – якпа[лe гузошта мешуд ва дар ин сурат [айкалтарошони буддоb [атто [аракат намекарданд, ки хусусияти аъзои бадани каси хобидаро аниr таxассум намоянд. Ҳайкали мазкури Буддо [ам бо услуби мутлаrо шартb та[ия шудааст. На тасвири воизи ба зинаи [аr расида, балки офаридани рамзи азими сукунати ило[b – чунин буд вазифаи [айкалтарош. Тасаввур кардан душвор нест, ки ин [айкал 13 аср пеш чи таъсири азиме дошт ва буддоиёни мeътаrидро то чи андоза моту маб[ут мекард. Аз дигар [айкал[ои Буддо [айкал[оеро ном бурдан даркор, ки дар тоrча[о истодаанд. Он[о нисбат ба Буддои хуфта хеле хурд, вале аз rади одам 1,5 баробар калонтар мебошанд. Ин [айкал[ои Буддо дар [олати падмасана таxассум шудаанд. Дар болои сари [ар як [айкали Буддо аломати фаxри гирдаест, ки барxаста буда, ранг дода шудааст.

Инчунин бисёр [айкал[ое ёфт шуданд, ки 3/4 ва 1/2 андозаи rади одам буда, аз xи[ати бадеb аз [ама мукаммал мебошанд. Дар ин xо инчунин сари Буддо [аст, ки дар фарrаш махсус uуррb («ушниша») дорад. Аксари ин [айкал[о асари баландсифату олидараxаи санъат мебошанд. Тар[и мавзуну шинам ва таносуби мукаммалу [усни бенуrс – хусусияти асосии ин асар[о аст. Илова бар ин[о тасвири бодисатва[о ва дигар ашхос ба даст омадааст. Алалхусус rомати ким-чи гуна деват[о ни[оят дилрабо баромадааст. Xавони танлучи зебо, ки дар бар тан[о лeнгие дорад, хеле аxиб истодааст: синааш ба тарафе хамида, миёну пой[ояш ба сeи дигар хамида ва илова бар ин яке аз пой[ояш ба rафо партофта. Дар синаи наrшини xавон асбоби зиёди зинат. Баъзе [айкал[о пур аз кирдору рафтор ва илова бар ин баuоят мавзуну дилкашу нозук. Дар тасвири рe[ониён [айкалтарош аз [ама гуна банди урфу одат[ои динb озод буд ва ма[з дар [амин асар[о вай ба камоли эxодиёт расидаасту реализми [аrиrиро касб кардааст. Яке аз [айкал[о, ки сари пирамарди хаставу лакоти пешонаву пеши чашмонаш пур аз чину оxинг аст, мeйсафедони имрeзаи тоxикро ба хотир меоварад. Инчунин сари [айкале низ xолиби диrrат аст, ки салла дорад. Ҳайкал[ои Аxинатеппа бисёр дигар ашхосро низ таxассум менамоянд.

Ҳайкал[ои Аxинатеппа гарчанде ба дигар осори санъати буддоb (масалан, ба санъати осори буддоии Фундуrистони Афuонистон, ки инчунин ба аср[ои VIII нисбат дорад) шабо[ат дошта бошад [ам, ба [ар [ол, санъати ба худ хос ва бесобиrа аст.

Дар ин санъат чанд анъана фаро[ам омадааст - [ам анъанаи гандхарии давра[ои сонии Ҳадда, [ам анъанаи санъати гупт[ои Ҳиндустон ва u. ва [амаи он[о бо анъанаи тавонои санъати ба худ хоси ма[аллии бохтару тахорb омезиш ёфтааст.¹⁹⁸

Девори бисёр хона[ои Аxинатеппа гаxкорb буда, тоrчаву равоr[оро оро додааст.

Ҳайкал[ои Rалъаи Кофарни[он [ам хеле мароrангез мебошанд. Бе[тарини он[о аз xи[ати нафосат, [атто аз [айкал[ои Аxинатеппа болотар меистанд. Яке аз хусусият[ои ин [айкал[о [амин, ки он[о полихромb, яъне рангоранг мебошанд.

Дар Балаликтеппа ва дар Xумалактеппа (вилояти Сурхондарё) чeб[ои кандакорb боrb мондаанд. Алалхусус, дар Xумалактеппа ин хел чeб[о бисёр. Дар ин xо болор[ои чортарош [астанд, ки наrши ба ислимb монанде доранд ва ё худ доиранаrш канда шудаанд, инчунин лав[а[ои калони чeбини наrшин [астанд ва наrши он[о иборат аз доира[ои калони гирдашон хол-хол буда, дар мобайни доира гулбарг[ои зебое тасвир шудаанд. Uайр аз ин rисм[ои араrаи аxоибе ёфт шуд, ки онро як навъи махсуси наrш ба равоr[ои xудогона таrсим кардааст ва дар мобайни [ар як равоrи пурнаrши гулбарг сурати аз миён болои одам тасвир ёфтааст.¹⁹⁹

Дар rисми тоxикистонии Тахористони шимолb чeби кандакоришуда аз Rалъаи Кофарни[он ба даст омад. Аз ин xо зиёда аз панxо[ пора[ои лав[а[ои кандакоришудаи чeбин ва rисм[ои чeбини иморат ёфт шуданд. Му[имтарини он пора[о лав[аи чeбини кандакории думетра аст. Дар ин лав[а ду товус тасвир шудааст, ки рe ба [амдигар дум[ои худро бо шукe[и тамом xилва дода, рафта истодаанд ва дар минrори худ гул доранд. Наrши маъмули дигар лав[а[о расми пурпечутоби навдаи ток, расми хeша[ои ангур, барги ток ва печак[ои навдаи ток мебошад. Инчунин наrшае бисёр вомехeрад, ки rатори равоrча[оро мемонад. Наrши rисм[ои чeбини иморат аз занxира[ои гуногун иборат аст. Услуби кандакорb баuоят равшану гeё буда, бо ма[орати тамом анxом дода шудааст.

Дар Тахористон инчунин санъати раrс ва мусиrb ривоx ёфта буд. Дар Хатлон ва Rумод раrrоса[ои фаттоне буданд. Ҳокимони ин вилоят[о ба [окимони давлат[ои хориxа чун инъом раrrоса[оро мефиристоданд. Баъзе мусиrачиёни Осиёи Миёна, ки ба хориxи мамлакати худ бурда шуданд, ба а[ли дарбор маъrул нашуда бошанд [ам, дар байни халrи ом шe[рати азим ёфтанд. Масалан, чунин аст таърихи мусиrачиёни Rумод, ки ниёгони навозандагони имрeзаи Помир мебошад.²⁰⁰ Шикастапора[ои асбоб[ои мусиrb – косаи чeбини тор, дастаи uижжак ва uайра аз Балаликтеппа ёфт шуданд.²⁰¹

Дин

Мардуми Тахористон дар аср[ои V–VII чанд динро мепарастиданд. Дар партави маъхаз[ои таърихb ва мадракоти археологb аниr гуфтан мумкин, ки rисми асосии мардуми Тахористон, мисли давра[ои rадим зардуштb буданд. Вале падида[ои яrин ва шакл[ои парастиши ин дин rариб мутлаrо маълум нест. Бар хилофи Суuд, Чоч, Хоразм маросими дафн дар устадон[о дар ин кишвар расм набуд, гарчанде дар баъзе xой[о худи устадон[о ёфт шуданд (Данuара, Ҳисор).

Аз хеле па[н шудани оташпарастb чилими калони сафолие ша[одат меди[ад, ки аз Балаликтеппа ба даст омадааст. Чилим аз пояи офтобашакли пурнаrш ва аз сархона иборат аст. Ин хел чилим[о дар Хайрободтеппа²⁰² ва дар xануби Тоxикистон вомехeранд. Дар Кофирrалъаи Колхозобод оташдони муrаддас ёфт шуд.

Мавrеи дини буддоb басо муста[кам буд. Рости гап, {айтолиён дар аввал[о дини буддоиро намепарастиданд. «Аз афти кор [окимони гуногуни вилоят[ои xудогонаи {айтолиён нисбат ба дини буддоb муносибати [архела доштанд. Дар рафти xанг дар баъзе xой[о маъбади буддоиён хароб гардида, талаву тороx мешуданд. Вале, умуман гирем, тамоми маълумот[о далолат мекунанд, ки дар Осиёи Миёна дар давраи {айтолиён дини буддоb таъrиб карда намешуд ва баъзе [окимони [айтолb дини буддоиро дастгирb мекарданд».²⁰³ Дини буддоb ба турк[о пеш аз ба Осиёи Миёна омадани он[о таъсир дошт.²⁰⁴ Дар охири асри VI ва аввали асри VII баъзе [окимони uарбии турк[о ба дини буддоb эътиrод мебанданд ва [ам дар xануби Осиёи Миёна, [ам дар Афuонистону шимоли Ҳиндустон ба сохтмони ибодатго[[ои буддоb шурeъ менамоянд ва буддоиёнро тарафгирb мекунанд. Сайё[и асри VIII хабар меди[ад, ки дар Тахористон «шо[у аъёну фуrаро» бут мепарастанд. Худи [амин гап дар [аrrи Хатлон [ам гуфта шудааст. Дар асри VII дар пойтахти Тахористон ша[ри Балх сад[о дайр, дар Тирмиз rариб да[[о дайр, дар Шумон ду дайр, дар Rабодиён се дайр ва u. мавxуд буд. Дар [ар як дайр шумораи муайяни ро[ибон – аз 2 то 50 ро[иб буд. Дини буддоb ба Помир [ам сар даровард, масалан, дар Вахон дайру ро[ибон будаанд. Мувофиrи баъзе маълумот[о, баъзе дайр[о со[иби сарват[ои калон – со[иби замину молу мулк будаанд. Ҳафриёти Аxинатеппа ва Кофирrалъа ин ахбори маъхаз[ои хаттиро пурра тасдиr кард. Топонимика [ам баъзе ишорат[о додааст. Дар xануби Тоxикистон, дар поёноби дарёи Rизилсу Фархор ном маркази район [аст. Забоншиносон исбот карданд, ки номи Фархор аз калимаи санскритии «вихара», яъне «дайри буддоb» бармеояд.

Дар Зангтеппа -катиба[ои буддоии рeи пeсти дарахт ёфт шудаанд. Ин катиба[о бо хати марказиосиёгии бра[мb навишта шуда, забонаш санскрити омехта мебошад. Ин катиба чандин маxмeаи матн[ои буддоb буда, яке аз он[о «Виная» мебошад ва он rоидаву rонун[ои рафтору кирдори ро[ибону ро[иба[о ва дигар эътиrодмандони rаторист, ки пайрави дини буддоb шудаанд. Боrимонда[ои ин гуна дастнавис[о аз Кофирrалъа [ам ёфт шудааст.

Ҳамаи ин маълумот далолат мекунад, ки дар Тахористон дини буддоb хеле интишор дошт.²⁰⁵

Дигар дине, ки дар Осиёи Миёна ва аз xумла, дар Тахористон реша давонда буд, дини монавия мебошад. Дар ибтидои асри VIII rарорго[и пешвои ин маз[аб дар Тахористон буд. Соли 719 ба сифати сафири Чаuониён марде аз а[ли монавия фиристода шуд, ки унвонаш «дабири кабир» будааст. Монавия аз худи ибтидои дар Осиёи Миёна па[н шуданаш ба аъёну ашроф ва [окиму волиён такя менамуд ва сафир будани яке аз а[ли монавия далели равшани ин даъво мебошад.²⁰⁶

Ни[оят боз як дини дигар – дини насронb²⁰⁷, аниrтараш, тариrати нестории ин дин хеле па[н шуда буд. Мувофиrи маълумот[о, дар байни {айтолиён дини насронb маълум будааст, турк[ои тахорb ин динро мепарастидаанд ва аз Тахористон сафорате омада будааст, ки маrсад доштааст, тариrати несториро па[н кунад ва u.

Хуллас, дар асри VI ва ибтидои асри VIII дар Тахористон чандин дин баробар вуxуд дошту [ар яки он барои «банда» кардани мардум мубориза мебурд, ба [амдигар таъсир мерасонд ва аксар ваrт бо [амдигар омехта шуда мерафт.

3. СУUД ДАР АСР{ОИ VI-VII