Rадимтарин тасвир[ои рeи санг

Тасвир[ои рeи санг, ки барои дарк намудани тафаккури башари rадим ва тасаввуроти нисбат ба му[ит пайдокардаи e кeмак мерасонанд, мавриди таваxxe[и му[аrrиrони таърихи бостон rарор гирифтаанд.

Дар бисёр но[ия[ои Осиёи Миёна [азорон тасвир[ои дар сахра[о кандашуда мавxуданд, ки маш[уртарини он[о тасвир[ои Саймалитош дар Фарuона¹⁰² ва Лангаркишт дар Помири uарбb мебошад¹⁰³. Дар Тоxикистон [ам чандин ма[алли ин rабил ёдгори[оро метавон ном бурд. Чунончи, дар rадди со[или Зарафшон ва шоха[ои он¹⁰⁴, дар силсилакe[и Rурама¹⁰⁵ ва дигар ма[ал[о миrдори зиёди тасвир[ои рeи санг пайдо гардидаанд. Дар Помир таrрибан 50 ма[алли чунин ёдгорb rайд шудааст¹⁰⁶. Аксари ин тасвир[ои рeи санг ба даврони таърих ва rисман ба замони скифу сармат[о тааллуr дорад. Аз тадrиrи он[о масъала[ои хеле xолибе ба миён меоянд, ки э[тимол, чанд насли донишмандон – археолог[о ва санъатшиносон ба [алли он[о машuул хо[анд шуд.

Вале аз [ама xолибтар rадимтарин тасвир[ои рeи сахра[о офаридаи одамони асри санг мебошад. Ин rабил тасвир[о [амагb фаrат дар якчанд нуrта[о дучор омадаанд. Он[о чи аз xи[ати мавзeъ ва чи аз xи[ати тарзи офариниши худ аз чунин осори [унарии давра[ои баъд фарr мекунанд. Яке аз фарr[ои му[ими тасвир[ои rадима ин аст, ки он[о бо ранг кашида шудаанд.

Тасвир[ои хеле диrrатангези Заравутсой (воrеъ дар Ўзбекистон) кай[ост, ки шe[рати xа[онb пайдо кардаанд. Дар байни ин тасвир[о хусусан са[наи шикори говони ва[шb, ки шикорчиён рeи худро бо або пeшидаанд, xолиби таваxxe[ мебошад. Дар натиxаи тадrиrоти сол[ои охир маълум гардид, ки ин сурат[о ба давра[ои неолиту энеолит тааллуr дошта, э[тимол, баъзе rабат[ои rадимтари он[о ба замони мезолит [ам рафта мерасида бошанд¹⁰⁷.

Чунин ба назар мерасад, ки rадимтарин тасвири рeи санг дар Осиёи Миёна сурат[ои маuораи Шахта мебошад, ки дар Помир кашф шудааст. Дар девори маuораи начандон калоне, ки дар баландии 4200м аз сат[и ба[р воrеъ гардидааст, сурат[ои ба ду ранг кашидашуда ма[фуз мондаанд. Тасвири одамони ба зери rаноти мурuон пано[бурда, гуроз[о ва хирс[о хеле хуб намоён аст. {айвон[о дар ла[заи захмb шудан аз тири шикорчиён тасвир шудаанд. Бино ба сабки нигориши ин сурат[о, rазоват кардан мумкин аст, ки он[о назар ба сурат[ои Заравутсой rадимтаранд ва метавонанд ба давра[ои аввали неолит ё худ мезолит нисбат ёбанд¹⁰⁸.

Сурат[ое, ки аз ду ма[алли дигари кe[истони Осиёи Миёна – дар на[ри Сариxас¹⁰⁹ ва Куртикисои наздики маuораи Шахта ёфт шудаанд, ба давра[ои баъдтар, ба а[ди охири неолит ё биринxb тааллуr доранд¹¹⁰.

3. Асри биринxb Гузариш ба сохти rавмии падарb

Асри биринxb му[имтарин давраи таърихи инсоният мебошад. Дар ин давра чи дар тараrrиёти rувва[ои исте[солкунанда ва чи дар сохти иxтимоии xамъият таuйироти xиддb ба вуreъ меояд: истихроx ва гудозиши маъдан ва сохтани асбоб[ои фулузb шурeъ гардида, олоти исте[солот такмил меёбад, дар киштукор обёрии сунъb xорb мешавад, rариб тамоми rабила[ои Осиёи Миёна ба хоxагии исте[солкунанда мегузаранд, тадриxан маскан[ои бузург ба вуxуд меоянд; ни[оят, дар охир[ои ин давра нобаробарии молумулкb ва иxтимоb авx гирифта, заминаи дар оянда ба xамъияти синфb гузаштанро фаро[ам меоварад.

Ибтидои асри биринxиро «энеолит» – «асри сангу мис» меноманд, зеро ма[з дар [амин ваrт, баробари [ифзи анвои зиёди олоти сангb, о[иста-о[иста асбоб ва маснуоти мисb [ам пайдо ва па[н мешаванд. Энеолит дар xануби Туркманистон [азора[ои IV–III пеш аз милодро дарбар гирифта, дар ма[ал[ои дигар то [азораи II пеш аз милод давом намудааст. Асри биринxb асосан аз охири [азораи III пеш аз милод оuоз ёфта, мавxудияти худро то rарн[ои IХ–VIII пеш аз милод ниго[ медорад.

Дар а[ди биринxb rабила[ои Осиёи Миёна ба дараxаи хеле баланди тараrrиёти маданияти моддb ва маънавb расида, дар байни тамаддуни ша[р[ои Шарrи Наздику Миёна ва {индустон, аз як тараф, ва rабила[ои Поволже, Rазоrистон, Сибир, Осиёи Марказb ва Хитой, аз тарафи дигар, [алrаи пайвандкунанда гардида буданд. Бо вуxуди ин, дар осори олимони uарб майли ошкоро кам карда нишон додани а[амияти тамаддуни rадими мардуми Осиёи Миёна ба назар мерасад. {атто дар чунин як асари xиддb монанди «Таърихи инсоният. Тараrrиёти маданият ва илм», ки ЮНЕСКО нашр кардааст, роxеъ ба маданияти а[ди биринxии xануби Туркманистон чунин сухан[о гуфта шудаанд: «Хусусияти умумии он нисбатан сода аст, ин маданияти xамъиятест, ки на дар ягон xараёнго[и прогресс, балки яrинан дар «халиxи кeчаке» умр ба сар бурдааст»¹¹¹. Та[rиrоти олимони советb ин гуна муло[иза[ои беасоси нигилистонаро комилан рад мекунанд. Мадрак[ои таърих гуво[b меди[анд, ки са[ми Осиёи Миёна дар маданияти асри биринxии шарr баuоят бузург аст, ба замми ин, rабила[ои эронизабону [индузабон ба кишвар[ои [амсояи {индустон, Афuонистон ва Эрон ма[з аз Осиёи Миёна омадаанд. Ононе, ки аз ин rабила[о дар Осиёи Миёна монданд, як андоза тафовут пайдо карда, минбаъд аз [амrавмони ба Эрон ва {индустон рафтаи худ xудо шуданд. Тараrrиёти минбаъдаи маданияти Осиёи Миёна ни[оятдараxа бартарb доштани анъана[ои давраи энеолитро нишон меди[ад.