Не[зати Маздак

Дар [удуди аср[ои V–VI дар Эрони Кайrубодшо[ (сол[ои 488–531) бар зидди муносибат[ои феодалb, ки нав ташаккул меёфт, баромад[ои тавонои оммаи халr ба вуreъ омад.¹⁷² Ба ин не[зат шахсе сардорb мекард, ки дар таърих бо номи Маздак¹⁷³ маш[ур аст. Мисли тамоми дигар не[зат[ои халrии он давра эътирози а[ли xамоат зидди зулму истибдод ба худ шакли диниро гирифт. Асосгузори ин не[зати динb Зардушт ибни Хурроb ном шахсе буд. Баъзе[о санаи [аёти eро ба охири асри III ва аввали асри IV нисбат меди[анд, вале санаи ба [аrиrат наздиктари санаи [аёти вай бояд нимаи дувуми асри V бошад. Аз номи ин одам таълимоти динb [ам ба худ номи «зардуштакан»-ро гирифт. Маздак шогирд ва пайрави ин одам буд.¹⁷⁴

Маздак ташвиr мекард, ки [ама одамон [уrуrи баробар доранд ва нобаробариро бар[ам додан лозим, замину сарвати бой[оро кашида гирифтан даркор. Ба rавли Табарb, ки ба тарxумаи солнома[ои давра[ои забони миёнаи форсb такя мекунад, Маздак ва пайравони вай тарuиб мекардаанд, ки худо «неъмати оламро барои [амин офарид, ки мардум онро байни худ аз рeи инсоф таrсим кунанд, вале мардум дар ин кор ноинсофb карданд». Пайравони Маздак мегeянд, ки он[о моли дороро кашида мегиранду ба нодор меди[анд, зеро агар касеро бештар зану пулу мол бошад, ин чунин маъно надорад, ки фаrат вай ба [амаи он чиз[о [аr дорад.¹⁷⁵ Ё худ, чи тавре муаррихи араб менависад, Маздак таълим медод, ки «Молу мулки бой[оро кашида гирифта, ба камбаuалон додан даркор, то ин ки молу мулки он[о баробар шавад».¹⁷⁶

Одамкушb ва [атто куштани чорво, ба аrидаи маздакиён, гуно[и азим аст. Мувофиrи таълимоти Маздак, фаrат дар ро[и uалабаи некb ва дар муборизаи зидди бадb одамкушb ва хунрезb раво аст. Талаби одилона таrсим кардани неъмат[ои моддb ва талаби бар[ам додани нобаробарb мусоидат намуд, ки таълимоти Маздак, пеш аз [ама, дар байни зироаткорони xамоат па[н шавад.

Фирдавсии бузург дар «Шо[нома» аз номи Маздак гуфтааст:

{амегуфт: [ар к-e тавонгар бувад,

Ти[идаст бо e баробар бувад.

Набояд, ки бошад касе барфузуд,

Тавонгар бувад тору дарвеш пуд.

Xа[он рост бояд, ки бошад ба чиз,

Фузунb [аром асту нохуб низ.¹⁷⁷

Тарuиби Маздак муваффаrияти азим пайдо кард. Ба rавли Табарb, мардуми авом аз ин фурсат истифода карда, ба Маздак ва пайравонаш [амро[ шуд ва бо он[о ва[дат намуд. Ба rавли Берунb, «мардуми мутааддид пайрави e шуданд»¹⁷⁸.

Не[зати маздакиён дар пойтахти Эрон боиси он шуд, ки изди[оми гушнагон анбор[ои uаллаи ашрофу бой[оро тороx карданд. Дар як муддати кeто[ шeриш саросари мамлакатро фаро гирифт. Маздак молу мулки бой[оро кашида мегирифту дар байни камбаuалон таrсим мекард. Бисёр заминдорони калони Эрон кушта шуданд; бисёрии он[о ба мамлакат[ои [амсоя гурехтанд.

Кайrубодшо[ аз xони худ тарсида ва бо ро[и суст кардани мавrеи [окимони ма[аллb ва намояндагони калонтарини аъёну ашроф [окимияти марказиро пурrувват карданb шуда, худро пайрави таълимоти Маздак эълон намуд. Сабаби ин кирдори Кайrубодшо[ро муаррихон [ар хел шар[ меди[анд. А.Гутшмид ва Т.Нёлдеке дар асоси ишорати бевоситаи муаррихони асри миёна чунин аrидаро пеш ни[оданд: Кайrубодшо[ барои [амин зидди не[зати маздакиён набаромад, ки умед дошт, онро ба ро[и барояш фоиданок равона мекунад, яъне дар муборизаи зидди аъёну ашроф ва рe[ониён, ки бо он[о якxоя буданд, воситае пайдо кунанд.¹⁷⁹ Аксарияти олимони имрeза чунин аrида доранд.¹⁸⁰ Аммо А.Кристенсен баръакс, чунин мешуморад, ки Кайrубодшо[ аз та[и дил ба маздакиён [амро[ шуда, пайрави собитrадами он[о гардид. Ба фикри аксари олимони советb гапи А. Кристенсен дуруст не. Сабаби ин кирдори Кайrубодшо[ uаразу тамаъи сиёсb буд, на [усни таваxxe[ нисбат ба маздакиён ва на хайрхо[b нисбат ба маздакиён ва на хайрхо[b нисбат ба халr.¹⁸¹

Аъёну ашроф Кайrубодро аз тахт фуроварда, ба зиндон андохтанд (соли 496) ва ба тахт бародари eро шинонданд, ки маrсаду мароми аъёну ашрофро ба амал барорад. Вале ба Кайrубод муяссар шуд, ки аз зиндон гурезад ва зимнан аз зиндон гурехта, рост ба назди [айтолиён рафт, зеро подшо[и [айтолиён почои Кайrубодшо[ буд. Rайrубод ба назди почояш рафта, хо[ари eро ба занb гирифт. Яшу Стилат ин воrеаро чунин ба rалам додааст: «Кайrубодшо[ домоди подшо[ шуда, хеле rомат афрохту [ар рeз ба зорию тавалло даромад, ки ба вай лашкар ди[ад, то ки рафта аъёну ашрофро аз дами теu гузаронад ва боз со[иби мамлакати худ шавад. Ва падарарeсаш лашкари сершуморе ба вай дод ва Кайrубодшо[ бо ин лашкар ба сар[ади Эрон расида буд, ки бародараш инро шунида гурехт ва Кайrубодшо[ ба мурод расид ва ашрофро rир кард».¹⁸² Хуллас, соли 499 Кайrубодшо[и I бо ёрии лашкари [айтолиён боз xулус мекунад ва ба [амон rисми аъёну ашроф, ки зидди вай буданд, xазои сахт меди[ад.

Баъди бо ёрии [айтолиён боз ба тахт нишастани Кайrубодшо[ муносибати вай ба маздакиён тадриxан дигар шудан гирифт, вай аввал ни[онb, баъд рeйрост пайравони Маздакро чунон таъrиб кардан гирифт, ки гeё он[о душмани rаттоли вай бошанд. Дар сол[ои 528 ва 529 Кайrубодшо[ бо ро[и фиребу rаллобb аввал Маздак, баъд ро[барони не[затро ба rатл расонд. Дар саросари мамлакат куштори ва[шиёнаи маздакиён сар шуд.

Му[имтарин сабаби шикасти маздакия [амин, ки он зидди муносибат[ои феодалb буд, ки дар [амон давра зинаи лозимаи тараrrиёт [исоб мешуд, аммо шиори маздакиён, ки барrарор намудани баробарии xамоатиро талаб мекард, дар [амон шароит бозгашт ба rафо буд, бозгашт ба он шакл[ои сохти xамоативу авлодb буд, ки кай[о аз дарун гандида, [аrrи вуxудро гум карда буд.

Вале шeриши Маздак ба таври объективона хусусияти прогрессивb дошт, зеро халrро ба муборизаи зидди зулму истисмор бархезонд. Таълимоти Маздак ба табаrа[ои нодори xамъият таъсири бузург расонд ва саросари Осиёи Миёна, ки дар ин xо [ам ташаккули муносибат[ои феодалb оuоз ёфта буд, па[н шуд.

Аз шикасти не[зати Маздак дере нагузашта, писари Кайrубодшо[ Хисрави Анeшервон (сол[ои 531-579), ки душмани ашаддии Маздаку маздакиён буд, дар Эрон чанд исло[от гузаронду бо [амин муносибат[ои феодалиро хеле муста[кам кард.

Боби дувум

ХАЛR{ОИ ОСИЁИ МИЁНА ДАР АСРИ VI – ИБТИДОИ АСРИ VIII

1. ВОRЕА{ОИ АСОСИИ ТАЪРИХИ СИЁСB. МУБОРИЗАИ СИНФB

Хоrонии турк ва нуфузи [окимияти он дар Осиёи Миёна

Дар асри VI хеле дур аз [удуди Осиёи Миёна дар Олтой зери унвони «Хоrонии турк» (сол[ои 551-744) итти[оди давлатие пайдо шуд, ки дар таърихи Осиёи Миёна роли му[им бозид. Турк[о дар сарчашма[о бо ном[ои гуногун маълуманд, вале бояд гуфт, ки ин ном[о ба [амдигар хеле айният доранд. Хитои[о он[оро «тутсзюе» мегуфтаанд (гумон меравад, ки талаффузи rадимии он tiuet kiwat буд ва ин худи [амон тюркют мебошад, ки он номи турк[о дар забони жож[ои муuулзабон аст. Мувофиrи катиба[о худи турк[о худро тюрк мегуфтанд, суuдиёну форс[о он[оро «турк» меномиданд. Роxеъ ба этимологияи ин калима олимони гуногун аrида[ои гуногун доранд⁷².

{окими турк[о Бумон аввал теле ном rабилаеро мутеъ сохта, rувват гирифту баъд зидди итти[оди rабила[ои жож[о, ки то ин дам бар турк[о [укмронb мекарданд, ба xанг даромад ва дар Муuулистону Олтой давлати пурrувват таъсис дод. Вусъати минбаъдаи ин давлат дар давраи яке аз валиа[д[ои Бумонхоrон Мe[он (сол[ои 553-572) хеле авx гирифт. Ба лашкаре, ки сeи uарб ра[сипор гардид, бародари Мe[он Истам сарварb мекард. Соли 555 вай ба «Дарёи uарбb» расид (э[тимол, ба[ри Арал бошад). Катибаи калони Кeлтегин хабар меди[ад, ки «он[о (яъне, Мe[ону Истам – Б.U.) халrи худро то таги Темурrапиr маскун намуданд»⁷³. Темурrапиr («Дарвозаи о[анин») номи асримиёнагии убурго[и кe[иест, ки аз Суuд ба Тахористон мебурду худаш дар кe[[ои Бойсун воrеъ буд. Даста[ои пешгарди лашкари турк[о ба сар[ади Эрон мерасанд, дар uарб то худи ба[ри Сиё[ рафта, Босфори Rиммериро ишuол мекунанд. Империяи бени[оят калони кeчманчиён пайдо мешавад, ки аз худи Корея то со[ил[ои ба[ри Сиё[ масо[ати азимеро фаро мегирифт. Хитой амалан вассали турк[о шуд ва [ар сол товони ни[оят калон медоду бо [амин xонашро халос мекард. Дар назди ин «фавrулдавлат»-и турк[о дигар ду давлати калонтарини он давра - Эрон ва Византия ба [арос меомаданд.

Вале итти[од насиби ин давлати бузурги турк[о нашуд. Xанг[ои байни[амдигарb авx гирифтанд ва дар ибтидои асри VII (сол[ои 600–603) хоrонb ба ду rисм – ба Хоrонии шарrии турк[о ва ба Хоrонии uарбии турк[о таrсим шуд (Осиёи Миёна дар [айъати Хоrонии uарбии турк[о монд). Сол[ои 630–682 Хоrонии шарrии турк[о тамоман аз rувват рафт ва амалан дигар вуxуд [ам надошт. Дар охири асри VII дар муборизаи зидди Хитой Хоrонии дувуми шарrии турк[о таъсис ёфта, зуд rувват мегирад. Ин давлат, алалхусус, дар а[ди Моxо ё худ Rапаганхоrон (сол[ои 691–716) хеле пурrувват мешавад. Боз ливои турк[о дар таги девори rалъаи Пекин ба xавлон меояд ва боз лашкари Rапаганхоrон [уxумкунон аз дарёи Хуанхэ мегузарад. Турк[о дар саросари шимоли Хитой [укмронb мекарданд, да[[о, сад[о [азор сокинони онро мекуштанд ё ба дашт[о гирифта мебурданд, сарвати беандозае uорат мекарданд. Рe ба uарб ба Осиёи Миёна [ам тохтутози худро оuоз менамуданд.

Дар охири асри VII ва миёнаи асри VIII араб[о но[ия[ои асосии Осиёи Миёнаро ишuол намуда, [укмронии сиёсии турк[оро дар ин кишвар аз байн бардоштанд.