Суuд, Фарuона, Чоч, Хоразм

Ша[ру манзил[ои давраи Кушониёни Суuд, Фарuона, Чоч нисбат ба ша[ру манзил[ои давраи Кушониёни Бохтари шимолb хеле камтар тадrиr шудаанд.

Калонтарин ша[ри он давра Самарrанд буд. Дар Суuд дигар манзил[ои хурдтар [ам вуxуд доштанд, ки аз xумлаи он[о дизаки Тали Барзуро²⁰³ номбар кардан мумкин.

Дар но[ияи Фарuонаву Истаравшан, rарибии Бегобод димнаи Мунчоrтеппа, де[ае дар xои rалъаи Ленинобод, дар rарибии Ашт, Шeробшат, Xинтеппа ва u. манзил[о [астанд. Маданияти моддии манзил[ои Фарuона хусусияти ба худ хос дошт. Дар худи дохили Фарuона [ам фарrият[ои калон ба назар мерасад.

Дар но[ияи маxрои мобайни Сирдарё дар хоки вилояти Фарuона ва атрофи он маданияте ривоx меёбад, ки аз номи манзили Rавунчb ва саuонаи Xуно маданияти Rавунчию Xуно ном гирифтааст. Табаrа[ои поёнии манзили Rавунчb ба аср[ои II–I пеш аз милод мансубанд ва он то миёна[ои [азорсолаи I пеш аз милод вуxуд дошт. Димна[ои Мингариr, Олимбойтеппа, Ке[иттеппа, Оrтеппа ва Шавушrумтеппа²⁰⁴ ва u. ба [амин давра тааллуr доранд.

Дар Хоразм [ам ша[ру манзил[ои бисёре буд. Аз [ама муфассалтар ша[ре тадrиr шудааст, ки [оло Тупроrrалъа ном гирифтааст. Тар[и ша[р росткунxа буда, атрофи он (500х350 м) аз хишти хом деворе дорад, ки дар он тиркашу бурx[о будаанд. Аз мобайни ша[р кeчаи танге мегузашту дар ду тарафи он ма[алла[ои калон xойгир буданд.

Бинои асосии ша[р rасри мe[ташами себурxае буд, ки он rарорго[и оли шо[они Хоразм [исоб мешуд. Ин rалъаи фат[нопазир, ки ба баландии 25 м rад афрохта буд, намуди босалобате дошт. Миёнxои rаср майдони фарохе (80х80 м) буд. Хона[о дуошёна буданд. Якчанд толор[ои калон, аз xумла, толори азиме - «Толори шо[он» (вусъаташ 280 м²) ёфт шудаанд.

Таг-таги девори «Толори шо[он» rатор-rатор суфача[о сохта, он[оро бо деворча[ои паст аз [ам xудо кардаанд. Дар ин суфача[о муxассама[ое гузошта шудаанд, ки шо[у малика ва аъёну ашрофи Хоразм ва инчунин худо[оро тасвир менамоянд. Дар девор ва даруни тоrча[о сурат[ои бени[оят дилкаш кашида шудаанд. Дигар хонаву толор[ои rаср [ам бо муxассамаву [айкалча[о ва бо наrшу нигор зинат ёфтаанд. Аз бино[ои хоxагb [амон бино[оеро ном бурдан лозим, ки гeё як навъ «reрхонае» буданд. Инчунин боrимонда[ои архив²⁰⁵ ба даст омадаанд.

5. Иrтисодиёти осиёи миёна дар давраи кушониён Хоxагии rишлоr. Обёрb

Тадrиrи муфассали археологии майдон[ои фарох нишон меди[ад, ки дар он давра тамоми но[ия[ои асосии Осиёи Миёна барои зироат истифода мешуданд. Дар води[о бо киштукор (асосан киштукори обb) ва чорводорb машuул буданд. Алалхусус, ирригатсия ни[оят ривоx ёфта буд. Дар Хоразм, дар водии Зарафшон ва дар дигар xой[о канал[ои бисёре кофта шудаанд. Канал[ои rадимии давраи Кушониён дар хоки Тоxикистон [ам, масалан, дар водии Вахш ёфт шуданд. Барои обёрb на фаrат оби дарё, балки оби чашма[о низ, ки дар он давра, бешак, хеле бисёр буданд, истифода мешуданд. Масалан, дар шимоли водии Вахш замин[о асосан аз канали дарёи Вахш об мехeрданд, вале якчанд манзил[о, масалан, димнаи {алrаxари rарибии посёлкаи Уялb аз дарё хеле боло xой гирифта буд, ки [озир ба замин[ои он xо фаrат бо насос об мебароранд. Дар давраи Кушониён тамоми замин[ои ин манзил[о аз оби чашма[ои кe[b шодоб буданд. Дар айни [ол, чунон ки дар водии Ёвон маъмул буд, дар ин xо [ам лалмикорb мекарданд. Лалмикорb дар но[ия[ои доманаи кe[[о ва дар кe[истон низ расм буд. Дар давраи Кушониён саросари водии Зарафшони боло то Мастчо[и [озира аз худ шуда буд²⁰⁶.

Маълум, ки техникаи зироат бени[оят содда буд. Фаrат дар обёрb пешравии калон ба назар мерасад. {ангоми [африёти Тали Барзу позаи о[анин ёфт шуд²⁰⁷.

Аз асри I милодb осиё маъмул шудан гирифт. Rадимтарин дастос[о аз саuонае дар кe[и Rаромазор ба дасти мо расидаанд. Аввал осиё хеле хурд буд, баъд калон шудан гирифт ва андозаи он[о, алалхусус, дар аср[ои III–IV хеле калон шуда рафт.

Маъхаз[ои хаттb ва бозёфт[ои археологb ша[одат меди[анд, ки дар давраи Кушониён зироаткорони Осиёи Миёна тамоми анвои зироати дар аср[ои миёна [ам маъмулро – зироати uалла, техникb, ангуру мева ва алафу хошок кишт мекарданд ва парвариш менамуданд. Ни[оят зиёд будани анвои зироат xолиби диrrат аст. Масалан, дар аср[ои III–IV милодb дар Хоразм [ам навъи махсуси шаробb ва [ам хeрокии ангур рeёнда мешуд. Ба туфайли селексияи халrb, ки аз авлод ба авлод идома дошт, навъ[ои сер[осили зироат пайдо шуданд, ки ба шароити ма[ал хеле мувофиrу муносиб буданд. Бесабаб нест, ки халr[ои кишвар[ои ба Осиёи Миёна [амсоя бисёр анвои зироатро ма[з аз мардуми Осиёи Миёна ёд гирифтанд (масалан, хитои[о кишти юнучrа ва парвариши чормаuзро аз халr[ои Осиёи Миёна ёд гирифтаанд).

Дар води[ои байникe[b, масалан, дар водии Фарuона барин xой[о чорводории яйловb равнаr дошт ва ин гуна чорводорон [аёти нимкeчманчигb ба сар мебурданд. Чорвои хушзоти Фарuона, алалхусус, асп[ои Фарuона мисли пешина боиси [асади [амсоягон буду дар хориxи Фарuона бисёр ба фурeш мерафт.