Масъалаи пайдоиши йуxи[о

Xараёни воrеа дар Юнону Бохтар тамоман дигар буд. Барои фа[мидани он ва фа[мидани вазъияти умумии Осиёи Миёна ба воrеа[ое муроxиат кардан даркор, ки дар шимолу шарrи хоки Осиёи Миёна ба вуreъ омадаанд ва дар маъхаз[ои rадимии Хитой сабт шудаанд. {амсояи хунн[ое, ки дар хоки Муuулистон зиндагb мекарданд, йуxb ном халrе буд. Аллакай дар нимаи дувуми асри III пеш аз милод йуxи[о хеле rувват гирифтанд ва [окими хунн[о маxбур гардид, ки писари худро ба он[о гарав ди[ад⁷³. Вале баъд авзоъ дигар шуд. Шанюйи хунн[о Маодун (ё Модэ) xамъияти хунн[оро аз xи[ати [арбию маъмурb ба як тартиби муназзам дароварда, ин мардуми кeчманчиро ба rувваи раднопазире табдил дод.

Маодун ду бор ба Хитой [амла кард, император[ои Хан аз номи вай ба ларза меомаданд. Соли 176 пеш аз милод яке аз сарлашкарони хунн[о йуxи[оро шикаст дод⁷⁴. Писари Маодун–Шанюй Лаошан соли 174 пеш аз милод йуxи[оро торумор кард, [окими он[оро кушта, аз косахонаи сари вай барои худ xоми шароб сохт. Йуxи[ои торуморшуда ба тарафи uарб ба Туркистони шарrb ва Осиёи Миёна кeчиданд⁷⁵. Вале дар ин xо мардуме зиндагb мекарданд, ки хитои[о он[оро «усунb» мегуфтанд ва [амин усуни[о ба андозае худ зери таъсири хунн[о буданд. Аз афти кор, бо та[рики [амин хунн[о усуни[о ба xанги зидди йуxи[о бархостанд, вале шикаст хeрданд. Баъд йуxи[о сэ ном rабила[оеро торумор карданд, ки он[о рe ба xануб гурехтанд ва аз «rантара» (яъне аuба[ои Помири xануби шарrb) гузашта, ба Гибин (яъне rисми шимолу uарбии {индустон) расиданд. Дар навбати худ усуни[о rувват гирифта, йуxи[оро торумор карданд ва он[о низ маxбур шуданд рe ба тарафи Да[я – Бохтар гурезанд⁷⁶.

Олими Европаи uарбb Г.Халоун менависад, ки «санаи [ар ду сафари йуxи[оро аниr муайян кардан душвор аст». Олими Япония И.Кувабара тахмин мекунад, ки йуxи[о ба шимоли Осиёи Миёна дар миёнаи сол[ои 172-161 пеш аз милод омада, дар миёнаи сол[ои 139-129 пеш аз милод ба xануб, ба тарафи но[ияи Аму гузашта рафтаанд ва ин гап[ои e ба [аrиrат наздиктар мебошанд⁷⁷. Зимнан ба но[ияи Самарrанди [озира он[о дар миёнаи сол[ои 133-129 пеш аз милод расидаанд⁷⁸.

Йуxи[ое, ки ба Осиёи Миёна омаданд, да-йуxb, яъне «йуxи[ои кабир (калон)» ном доштанд. Йуxи[ои дар Туркистони шарrb маскунро «йуxи[ои саuир» мегуфтанд.

Дар маъхаз[ои атиrb ин воrеа[о тамоман ба тарзи дигар тавсиф шудаанд. Бисёр гап[оро он[о умуман намедонистанд, зеро воrеа[ои гeша[ои дурдасти Осиё барои он[о пeшида буд. Страбон (ХI, 8, 2) менависад: «Аз ин кeчманчиён махсусан он[ое маш[ур гардиданд, ки аз юнониён Бохтарро кашида гирифтанд, яъне аси[о, пасиан[о, тахори[о ва сакараул[о, ки аз но[ияи со[или дигари Яксарт кeчида омаданд ва макони он[о дар шафати сар-замини сакои[о ва инчунин хоки суuдиён xой дошт, ки дар дасти сакои[о буд». Дар муrаддимаи китоби ХLII-вуми Помпей Трог чунин иборае [аст: «Аси[о – шо[и тахори[о ва аxали сараук[о», дар китоби ХLI дигар иборае [аст, ки аз xумла, чунин гап[о дорад: «...Бохтар ва Суuдро сараук[о ва асиан[о ном rабила[ои скиф[о ишuол карданд».

Буду шуди маълумот [амин – дигар гап нест. Ягон хел йуxи[о, [атто номбар нашудаанд. Дар айни [ол, комилан равшан, ки [ам маъхаз[ои хитоb ва [ам сарчашма[ои uарбb аз худи [амон як воrеа[ое сухан меронанд, ки боиси заволи Юнону Бохтар шуданд. Инак, дусад сол инxониб, аз миёна[ои асри ХVIII, ин ду гурe[ маъхаз[оро ба якдигар «мувофиr» карданb мешаванд ва барои ин тамоми халrу rабила[ое, ки дар он маъхаз[о зикр шудаанд, байни худ ва бо дигар ном[ои этникb (ва географии) Осиёи Миёна муrоиса менамоянд. Аммо то ба [ол ягон аrидаи муайян нест.

Кай[о боз тахмин мекунанд, ки дар матни Страбон котибон хато кардаанд ва аслан «аси[о, пасиан[о...» не, балки «аси[о, ё пасиан[о» будааст, ки мувофиrи rоида[ои китобат чунин са[в аз э[тимол дур нест. Агар чунин бошад, ин ду номи [амон як халr аст. Халrе, ки Страбон «сакараул[о» номидааст, бешуб[а, айнан [амон «сараук[о»-и Помпей Трог мебошад. Бисёр забоншиносон ин ду номро муrоиса карда ва дигар маъхаз[оро истифода бурда, иддао мекунанд, ки номи дурусти он халr «сакараук[о» мебошад, ки аз калимаи он[о таxдиднамудаи «сакаравака» (яъне «сакои[ои тез[аракат»)⁷⁹ пайдо шудааст.

Инак гуфта[ои болоиро xамъбаст менамоем:

Страбон Помпей Трог

Аси[о Аси[о

Пасиан[о (асиан[о) Асиан[о

Та[ори[о Тахори[о

Сакараул[о (=сакараук[о) Сараук[о (=сакарук[о)

Акнун ба маъхаз[ои хитоb муроxиат мекунем. Дар он[о усуни[о, сэ ва да-йуxи[о номбар шудаанд. Этноними «усуни» дар забони миёнаи хитоb бояд *Uosuən ва дар забони rадимаи хитоb бояд *Oswən талаффуз мешуд. Аксар ваrт чунин аrида [ам из[ор мегардид, ки усуни ин ифодаи аси[о ба хитоb аст, масалан, А.Н.Бернштам⁸⁰ ин аrидаро rатъиян тарафдорb мекард. Дар ин xо uайр аз шабо[ати садоb мувофиrати маъхазb низ xой дорад –мувофиrи маъхази хитоb усуни[о йуxи[оро торумор карданд, мувофиrи Помпей Трог бошад, аси[о шо[они тахори[о сакараука[оро аз байн бурданд.

Вале асли масъала он rадар са[л нест. Маъхазшиноси номb И.Маркварт имконпазирии чунин шабо[атро сахт танrид карда буд.⁸¹ Г.Халоун [ам [аrrонb rайд мекунад, ки аз рeи маъхаз[ои хитоb усуни[о дар худи {афтруд ва Тиёншон мондаанд ва ягон ишорате нест, ки он[о ба xануби Осиёи Миёна [аракат кардаанд, [ол он ки аси[ои муаллифони rадим яrинан ба xануб кeчидаанд. Бинобар [амин вай муодилаи усуни[о = аси[оро «ба[снок»⁸² меномад. Бояд гуфт, ки ба аrидаи мутахассиси барxастаи лингвистикаи таърихии Хитой Э.Пуллейблэнк муодилаи усуни[о = аси[о (ё асиан[о) аз нуrтаи назари таърихии лингвистb [ам беасос аст⁸³. Хуллас, иддаои як будани усуни[ову аси[о (асиан[о), ки дар адабиёт, аз xумла, дар адабиёти махсус низ вомехeрад, тан[о тахминест, ки асоси казоb надорад.

Дар бобати сэ [аминро гуфтан даркор – дар даврае, ки аз он сухан меравад сэ бояд «сэк» талаффуз мешуд. Ал[ол [ама эътироф мекунанд, ки сэ [амон сакои[ои маъхаз[ои форсии rадим ва антиrb мебошанд.

Бармегардем ба сари rа[рамони асосии ин драмаи таърихb – ба сари йуxи[о. Дар бораи дар давра[ои rадим чb гуна талаффуз шудани ин ном дар байни синолог[о як фикри ягона нест. Пештар мегуфтанд, ки ин ном ngiŋt-tsie ё ngiwât-tia талаффуз карда мешуду барои хитои[о got-ti, gut-ti, geti барин ном[ои аxнабиро ифода менамуд⁸⁴. Ал[ол Пуллейблэнк исбот мекунад, ки ин тавзе[ нисбат ба давра[ои сонb дуруст аст ва дар он давра[ое, ки йуxи[о ба доираи назари маъхаз[ои хитоb афтиданд, номи хитоии он[о Ywati барин ягон номеро бояд инъикос мекард⁸⁵.

{амаи ин нозуки[ои забонb а[амияти калон дорад. Вобаста ба он ки номи «йуxb» дар rадим чb гуна талаффуз карда мешуд, он[оро ба ин ё он халrе, ки аз маъхаз[ои антиrb маълум мебошанд, нисбат меди[анд.

Аз нимаи аввали асри ХIХ чуннн тахмине [ам [аст, ки йуxи[о ин массагет[о мебошанд. Аз олимони советb С.П.Толстов яке аз пешгузорандагони ин тахмин аст.

С.П.Толстов чунин фарзияи О.Франкеро ба асос мегирифт, ки аз Осиёи Миёна ба шимолу шарr кeчидани як rисми массагет[о факти ба[снопазир мебошад, [ол он ки аслашро гирем, ин иддао ягон далели rатъb надорад. Чун дар он давра гeё аниr муrаррар шуда буд, ки «йуxи[ои кабир» бояд дар rадим «гват[ои (ё гат[ои) кабир» талаффуз мешуданд, С.П.Толстов номи «массагет[о»-ро «гет[ои кабир» таъбир намуд ва дар [амин асос даъво кард, ки йуxи[о худи [амон массагет[о мебошанд⁸⁶. Асоси ин даъво нукта[ои uалату беасос мебошанд. Бо вуxуди ин, С.П.Толстов ба миён омадани дигар хел таъбиру тафсирро бидуни муло[иза имконнопазир донистааст.

Дар «Таърихи халrи тоxик» аrидаи тарафдорони муодилаи йуxи[о=массагет[о муфассал зикр гардида, дар айни [ол, rайд карда мешавад, ки дар байни олимони советb, аз xумла, И.И.Умняков,⁸⁷ муrобилони ин аrида [ам [астанд. Дар омади гап гуфтан лозим, ки этимологияи дурусти калимаи «массагет[о» то ба [ол муайян нашудааст.

Пештар И.Маркварт, [озир Э.Пуллейблэнк чунин тафсирро ба [аrиrат наздик мешуморанд, ки талаффузи rадимии йуxи[о (Ywati) номи rабилаи яти[о мебошад, ки Птолемей (VI, 2) он[оро [амсояи тахори[о гуфтааст⁸⁸.

Номи тахори[оро бошад, баъзан бо номи сарзамини Даван алоrаманд мекунанд. Дар а[ди rадим ин ном ба хитоb бояд dá’iwan талаффуз карда мешуд, ки он, э[тимол, номи ма[аллии *Тахwar (тахор)-ро⁸⁹ ифода менамуд. Дар адабиёти таърихb чунин аrида маrоми муста[кам дорад, ки Даван Фарuона аст. Ягон асосе нест, ки ин аrида дигар карда шавад ва он [ама xидду xа[де, ки [ам пештар ва [ам [озир ба маrсади кашидани Даван (ба тарафи Помир, ба тарафи Туркистони Марказb) карда мешавад, мутлаrо эътибор надоранд.

Аз дигар тараф, [ам муаллифони аср[ои IV ва [ам муаллифони аср[ои минбаъда «йуxи[оро» мудом «тахор»⁹⁰ тарxума кардаанд, ки ин аrидаи иртибот доштани тахору йуxи[оро бори дигар таrвият меди[ад.

Дар ваrт[ои охир майли ба [амон гурe[[ои а[олии Туркистони шарrb нисбат додани йуxи[о (ва тахор[о) боз зeр шуда истодааст. Аз авлоди асримиёнагии он[о дастнавис[ое ба мо расидаанд, ки ба ду забон навишта шуда ва он забон[оро шартан «тахорb» номидаанд. Ин забон[о [индуаврупоb бошанд [ам, на ба забон[ои [индb шабо[ат доранд ва на ба забон[ои эронb. Аз му[аrrиrони советb Ю.Н.Рерих ва В.В.Иванов⁹¹ моили ин аrидаанд.

Олими Япония К.Еноки [амаи ин мушкилотро бо ро[и зерин бартараф карданb шудааст. Вай [аминро ба асос гирифтааст, ки маъхаз[ои антиrb ва хитоb худи [амон як воrеаро не, балки ду воrеаи пайдарпай – ду мар[алаи истилои Бохтарро инъикос кардаанд, яъне давра[ои аввали истилоро маъхаз[ои антиrb ва давра[ои минбаъдаи истилоро маъхаз[ои хитоb тасвир кардаанд. Дар ин сурат [оxат нест, ки йуxи[о ба ягон халrи дигар, ки дар маъхаз[ои антиrb зикр шудаанд, нисбат дода шаванд. К.Еноки мисли Г.Халоун таклиф мекунад, ки йуxи[о скиф шумурда шаванд. Вай тахмин мекунад, ки шомилони маданияти Пазирик дар сарзамини йуxи[о зиндагb мекарданд. «Ба аrидаи ман,– менависад К.Еноки,– йуxи[ои асри севуми то милод аз рeи манзил ва иrтидори худ ба турк[ои аср[ои шашу [афт хеле монанд мебошанд ва он [одисае, ки чун кeчи йуxи[о маълум аст, аслан кeчи ин ё он гурe[и халrе аз xое ба xое не, балки васеъ шудани [удуди шарrb ва шимолии давлати йуxи[о буд».⁹² Бояд гуфт, ки xи[ати лингвистии муодилаи йуxи[о=скиф[оро Э. Пуллейблэнк сахт танrид кардааст, дигар xи[ат[ои ин нукта [ам асоси муста[кам надоранд.

Умуман, дар панxо[ соли охир ба туфайли тадrиrоти лингвистии олимони мамлакат[ои гуногун, аз xумла олимони советb, [алли масъалаи йуxи[о такони зeре дид. Хеле маълумот ба даст омад. Бисёр тахмину назария[ои мутаrобил ба миён омаданд. Вале тамоми ин хабару маълумоту факту мушо[ида[о ал[ол дар як манзараи муайян наuунxида истодаанд. Аз афти кор, ин гуна манзараи муайян дар оянда ба вуxуд оварда мешавад.

Тамоми кор[ои дар ин бобат шударо аз назар гузаронда бояд гуфт, ки дар [алли ин масъала а[амияти мадрак[ои археологb беш аз пеш афзуда истодааст.

Дар бобати роли муносибат[ои мутаrобили хитои[ою хунн[ою йуxи[о дар заволи Юнону Бохтар С.П.Толстов из[ори аrида мекунад, ки «...Умуман, аз тарафи «барбари[о» истило шудани Бохтар ба сeи xануб, зидди душманони анъанавии худ [аракат кардани rабила[о, пеш аз [ама, [аракат кардани rабила[ои назди Арал аст»⁹³. Ба фикри мо [ам, ма[з [одиса[ое, ки дар ма[ал[ои дур аз Осиёи Миёна рeй додаанд, [аrиrатан, боиси он гардидаанд, ки ба но[ия[ои шимолии Осиёи Миёна урдуи мутааддиди кeчманчиён – йуxи[о зада даромаданд ва дар навбати худ дигар rабила[ову халr[ои кeчманчии Осиёи Миёнаро ба [аракат оварданд. {амин тариr, гeё реаксияи мусалсал ба амал омад. Вале реаксияи мазкур, метавонист фаrат ба [амин шарт ин rадар бо шиддат xараён ёбад, ки агар ташбе[и болоиро бори дигар кор фармоем – дар «деги» вазъият «массаи критикb» ба вуxуд омада буд.