Дигар но[ия[ои Осиёи Миёна

Яке аз му[имтарин но[ия[ои зироатии Осиёи Миёна – Фарuона мувофиrи маълумоти маъхаз[ои охири асри II пеш аз милод дар давраи пешина ва дар давраи Юнону Бохтар со[иби иrтисодиёти мутараrrие буд. Рости гап, мо фаrат дар асоси маълумоти охири асри II пеш аз милод чунин иддао карда метавонем, зеро осори асри III–II пеш аз милод ал[ол аз хоки Фарuона ёфт нашудааст.

Масъалаи дар [айъати давлати Юнону Бохтар будан ё набудани Фарuона [ам масъалаи ба[снок аст. Дар асоси фаrат як rайди Страбон (ХI, 11, 1) бисёр му[аrrиrон иддао доранд, ки Фарuона як rисми давлати Юнону Бохтар буд. Вале ин иддао далели мeътабар надорад¹²³.

Дар Фарuона танга[ои Евтидем, Деметрий ва сиккаи таrлидии Гелиокл ёфт шудаанд. Вале мумкин аст ин танга[о ва [ам тангаи юнону бохтарb, ки дар Насои Порт ёфт шудааст, дар натиxаи муомилоти савдо ба он xой[о афтода бошад.

Хоразм, ки аз истилои аxнабиён камтар аз [ама зарар дида буд, дар асри II пеш аз милод давлати со[ибихтиёри тавоно [исоб мешуд. Маъхаз[ои хаттb дар ин бора маълумоте надодаанд, вале ин иддаоро осоре, ки экспедитсияи Хоразм кашф кардааст, бешак, ба исбот мерасонад. Баъзе аз ин кашфиётро аз назар мегузаронем.

Xонбосrалъа росткунxаи баробарпа[луест, ки дар атрофаш ду rабат девори муста[кам дорад. Даромадго[и rалъа, ки ба мудофиаи он махсус а[амият медоданд, ба шакли долони морпечи панxгардиша сохта шуда, ба замми ин девор[ои он тиркаш[ои иловагb дошт. Азбаски девори rалъа бурx надошт, тиркаш[ои гeша[ои девор бодбезаквор xойгир шуда, uайр аз ин тоrча[ои нимдоирае низ буданд, ки [ар яке се тиркаш дошта, имкон медоданд, ки таги девори rалъа тирборон карда шавад. Тиркаш[о ни[оят чуrур буда, uайр аз ин нова [ам доранд, то ки тир кушодан осонтар шавад. Ана [амин нова[о деворро чунин вонамуд мекунанд, ки гeё сат[и он саросар нимсутун дошта бошад.

Шумораи калони тиркаш[о касро ба аrидае меорад, ки ба мудофиаи rалъа тамоми а[олии он сафарбар карда мешуд. Тамоми сохти rалъабандb аз наrшаи ягонае далолат мекунад, ки маrсади он мудофиаи во[а аз [уxуми кeчманчиён буд.

Ба ду таrсим будани ша[р xолиби диrrат аст. Кeчаи калоне, ки ша[рро ба ду таrсим мекунад, бо «Оташкада» – маркази парастиши оташи xовид инти[о меёбад, ки он рeбарeи дарвозаи rалъа xой гирифтааст. Дар [ар ду тарафи кeча иморат[ои бузург сохта шудаанд, ки аз хона[ои сершумори андозаашон rариб якхела иборат аст¹²⁴.

Яке аз иншоот[ои xолиби диrrати Хоразм Reйrирилганrалъа мебошад. Бар хилофи rалъа[ои муrаррарии чоркунxа ё росткунxа Reйrирилганrалъа манори ало[идаест, ки uафсии он 42 м буда, бо девори тар[аш доирашакли бурxдор и[ота шудааст (rутри [алrаи берунии девор 87,5 м). Манори марказb дуошёна буда, ду бор аз нав сохта шудааст. Дохили rалъа бо мурури замон пур аз иморат шуда будааст.

Дар натиxаи [африёт ашёи гуногун, аз xумла, хум[ои бисёр ёфт шуданд. Дар рeи зарф[ои пачаr (баклаг) наrши мунаббатшудаи баландсанъати грифон[о, аспаки[о, занон ва u. тасвир шудааст. {айкалча[ои сершумори сафолию гаxb бут[ои хоразмиро таxассум менамоянд, инчунин сурат[ои тасвири рeзгор [ам ба назар мерасанд. Баъзе [айкалча[о ни[оят реалистона мебошанд. Чанд катиба [ам ёфт шуд, ки ба аср[ои III–II пеш аз милод тааллуr дошта, бо хати оромb навишта шудааст. Дар яке аз он номе зикр шудааст, ки асосаш «аспа» мебошад ва мазмунан савораро ифода мекунад.

Дар Reйrирилганrалъа пора[ои да[[о устадон[о (оссуарий[о) ва бисёр ниrоб[ои мотамb ба даст омаданд. Дар гирду атрофи rалъа [ам бисёр устадон[о ёфт шудаанд. Он[о rуттии чоркунxаи гилb мебошанд ва дар сарпeши худ [айкали одамиро доранд (баъзан андозаи ин [айкал баробари rади одам аст)¹²⁵.

Ба rавли му[аrrиrони Reйrирилганrалъа, «бинои марказb гeё саuонае буда, аниrтараш, бо rоидаи мурдасeзb алоrа дошт. Ин «бинои мурдагон» якxоя бо xасади ягон ашроф ё [оким ё худ подшо[и Хоразм сeзонда шудааст. Хокистари xасад ва шояд хокистари он[оеро, ки ба дунёи охират мушоият мекарданд, аз хонаи сeхта бардошта, ба устадон андохта мондаанд. Баъд тамоми ин иморат маъбади калоне шуда, дар айни [ол ба маркази парастиши xирм[ои осмонb ва мушо[идаи астрономb табдил ёфт».¹²⁶

Ин нукта хеле аxиб ва ба[сталаб аст, вале шуб[ае нест, ки Reйrирилганrалъа осори барxастаи маданияти Осиёи Миёна мебошад.

Rабила[ои кeчманчb ва ниммуrимb дар минтаrаи васеи дашт, доманакe[[о ва марuзор[ои кe[истон сокин буданд. Дар но[ия[ои назди Арал ва байни дарё[ои Аму ва Сир ин rабила[о дар зери таъсири маданияти Хоразм монданд. Ва ма[з дар ин xо ба [аёти муrимb гузаштанд, ашрофи кeчманчиён мулк[ои исте[комb доштанд. Rабила[ои кeчманчии сакои[о дар но[ия[ои со[или рости Сир, ки дар xараёни мобайни он воrеъ буданд, дар дашт[ои xануби Rазоrистон, шимоли Rирuизистон, дар канора[ои водии Фарuона, rисман дар но[ия[ои дохилии Фарuона ва дар Помири шарrb маскун мешуданд. Он[о бо но[ия[ои аслии муrиминишин робита[ои муста[ками иrтисодb, сиёсb ва маданb доштанд, дар айни [ол, он[о як rисми он ба[ри беканори rабила[ои кeчманчb буданд, ки аз Муuулистон то дашт[ои xануби Рус мавx мезад.

Мо фаrат тар[и умумии таърихи аср[ои III–II пеш аз милоди Осиёи Миёнаро медонем ва он акнун як шакли муайян гирифта буд. Гап на тан[о дар он аст, ки [одиса[ои он давра чун лав[а[ои xудо-xудо ва гусистаи як кинои азбайнрафта дар пеши назари мо xилвагар мешаванду зимнан иртиботи сабабии воrеа[о, чун rоида, комилан номаълум аст. Таърихи сиёсии Юнону Бохтар то ба [ол барои мо торик ва мав[ум мебошад. Пеш бисёр кeшиш карда мешуд, ки ном[ои аз танга[о маълуми [окимони Юнону Бохтар «ба навъ[о» таrсим карда шавад. Шарrшиноси рус В.В.Григорйев расо 100 сол пеш ин кeшиш[оро танrид карда, бо алам навишта буд, ки «бо ин найрангбози[о илми таърих як rадам [ам пеш намеравад»¹²⁷. Дар ин сад соли охир шумораи танга[ои ёфтшудаи Юнону Бохтарb хеле афзуд. Шар[у тавзе[оти нави таърихи Юнону Бохтар пайдо шуд, ки нисбат ба шар[у тавзе[оти сиккашиносони нимаи аввали асри ХIХ хеле xасурона буд. Вале ин xасорат, алалхусус xасорати В.В.Тарн, ба ягон факти аниr муrарраршуда асос наёфтааст, балки асоси ин xасорат [амин, ки В.В.Тарн бе [еx далел байни ашхоси таърихb робитаву ришта[ои хешу аrрабоb кашида, аз рeи расми танга[о он[оро ба [ам наздик мекунад ва маъхаз[оро бени[оят озодона тавсиф менамояд. Uояти субъективизми В.Тарн боиси он гардид, ки вай манзараи аз [аrиrат дури таърихи Юнону Бохтарро ба вуxуд овард. Мо [аргиз ният надорем, ки а[амияти асари ин муаррихи барxастаи англисро паст кунем. Ин асар аз мушо[ида ва материал[ои пурrимат моломол аст.

Мо фаrат [аминро гуфтанb, ки [адде [асту аз он [ад гузаштани таърихшинос мумкин нест, зеро агар вай аз ин [ад гузарад, на ин ки таърихшинос, балки rиссапардоз мешавад. В.В.Тарн ма[з ба [амин а[вол афтодааст.

Дар айни [ол ба туфайли кашфиёти археолог[о ва нумизмат[о тавсифи иrтисодb ва мадании Юнону Бохтар як шакли ба таври лозима конкрет ва муайяне гирифтааст.

Боз дар як масъала таваrrуф кардан лозим меояд. Дар адабиёти uарб рол ва а[амияти маданияти эллину юнонb дар инкишофи Осиёи Миёна бе[ад болобардор карда мешавад. Баъзе олимон иддао мекунанд, ки кулли инкишофи иxтимоию иrтисодии Осиёи Миёна дар давраи баъди истилои юнону маrдунb фаrат натиxаи таъсири юнониён аст ва ша[р[о, аз xумла, исте[ком[о фаrат баъди омадани юнониён сохта шудаанд ва u. ва [оказо.

Дар асар[ои олимони советb, аз xумла, дар асари муаллифи ин сатр[о, ки пеш чоп шудаанд, ин аrида сахт танrид шудааст. Сабабгории узвии протсесс[ои дохилии иxтимоию иrтисодb – ин аст он rувваи асосие, ки инкишофи xамъияти Осиёи Миёнаро муайян мекард. Кашфиёт[ои археологb дар айни [ол муrаррар намуданд, ки бохтари[о, хоразми[о, суuдиён ва дигар халr[ои Осиёи Миёна маданияти ба худ хос доштанд.

Вале баъзе[о аrида[ои беасоси буржуазиро [аrrонb танrид карда истода, ба ифрот ро[ меди[анду а[амият ва самараи робитаи иxтимоию иrтисодb ва мадании байни олами юнону эллинb ва Осиёи Миёнаро дуруст акс наменамоянд, дар Осиёи Миёна мавxуд будани бошишго[[ои калони юнониро рад мекунанд.

Юнониён ба Осиёи Миёна [амчун истилогар омаданд, вале баъд[о юнониён на тан[о дар [айъати даста[ои [арбb монданд. Дар байни юнониёне, ки дар Осиёи Миёна, Афuонистон ва шимоли {индустон зиндагb мекарданд, косибу савдогар, артисту [айкалтарош, духтуру машшоr ва u. мавxуд буданд. Ба муносибати робитаи зич бо олами эллинb инкишофи сохти uуломдорb як такони зeре гирифт. Ша[р[о аз таъсири ша[ру бошишго[[ои юнониён, ки дар Осиёи Миёна барпо шуда буданд, берун монда наметавонистанд.

Таъсири юнониён ба маданияти ма[аллb, [ам маданияти маънавию [ам моддb, аз ин [ам зeртар буд. Фаrат як мисол меорем: хати юнонb баъди истилои Искандари Маrдунb дар муддати [азор сол дар Бохтар навъи асосии хат буд. Дар санъати меъморb, [айкалтарошb, заргарb ва u. таъсири тарафайни маданияти эллинb ва ма[аллb ба назар мерасид. Самараи ин таъсири мута-rобила дар аср[ои минбаъда [ам равнаrу ривоx ёфтанд. Вале бар хилофи даъ-вои бисёр му[аrrиrони uарб, дар ин ва[дат маданияти Осиёи Миёна аъзои ко-мил[уrуr ва [атто аъзои асосии пешбаранда буд. Забони юнониён, ки дар rатори а[олии ма[аллb зиндагb мекарданд, батадриx бо забони мардуми та[-xоии мамлакат омехта мешуд. Маданияти он[о низ со[иби хусусияти синкретb мегардид. Муовизаи байналхалrии мол, кeчи мардум дар натиxаи савдо, xанг, му[оxират ва u. боиси он гардид, ки бе[тарин комёби[ои маданияти маънавb ва моддии Осиёи Миёна дар uарб васеъ интишор ёфт. Бинобар [амин маданияти эллинb зодаи бисёр халr[о: эллин[о, мардуми Шарrи Наздику Миёна, халr[ои Осиёи Миёна ва {индустон мебошад.

Боз як масъала: В.В.Тарн мегeяд, ки Юнону Бохтар rисми олами эллинb, яке аз давлат[ои эллинb мебошад¹²⁸. А.К.Нарайн ин аrидаро танrид карда, тамоми таърихи Юнону Бохтарро таърихи «[инду юнонb» меномаду мегeяд: «Таърихи Юнону Бохтар як rисми таърихи {индустон аст, на давлат[ои эллинb. Эллин[о омаданд, диданд, вале {индустон он[оро тасхир намуд»¹²⁹.

{ар ду аrида [ам аз [аrиrат дур аст. Албатта, таърихи Юнону Бохтарро берун аз доираи таърихи Селевкиён омeхтан мумкин нест. Албатта, набояд шуб[а кард, ки нимаи дувуми таърихи Юнону Бохтар бо {индустон иртибот дорад. Вале сарчашмаи таърихи давлати Юнону Бохтар дар Осиёи Миёна аст, он дар [амин xо пайдо шуд, дар [амин xо (дар Афuонистон [ам) rувват гирифт. Ма[з ширкати унсур[ои бохтарию эллинb он rувваеро ба миён оварданд, ки {индустонро тасхир намуд. Пас, Юнону Бохтар, пеш аз [ама, Осиёи Миёна ва Афuонистон аст, инчунин {индустон ва олами эллинb.

Боби чорум

ОСИЁИ МИЁНА ДАР ДАВРАИ КУШОНИЁН

1. ПОРТ, ЮНОНУ БОХТАР ВА КEЧМАНЧИЁН. ИБТИДОИ ТАЪРИХИ ЙУXИ{О

Кeчманчиён ва Порт

Соли 138/7 ба тахти Порт Фар[оди II нишаст. Худи Фар[од [анeз хурд буд ва давлатро модараш идора мекард. Амнияти мамлакат талаб мекард, ки подшо[ дар шарr бошад. Вале кор якбора ранги дигар гирифт – ба порт[о Селевкиён боз [уxум карданд. Кори лашкари Селевкиён омад карду rисм[ои асосии но[ия[ои uарбии Порт, аз xумла, Бобулистонро тасхир намуданд, вале тантанаи Селевкиён тeл накашид. А[олии ша[р[о аз uорату истисмори бера[монаи душман ба дод омада, шeриш бардоштанду ба гарнизони Селевкиён дарафтоданд. Фар[од душманро торумор кард, подшо[и Селевкиён [алок шуд (ё худашро кушт), духтари eро Фар[од ба [арами худ овард. Ин охирин кeшиши Селевкиён буд барои баргардонидани но[ия[ои шарrb, ки замоне ба он[о тааллуr доштанд. Лашкари порт[о боз ба Бобулистон дохил шуда, барои юриш ба Сурия тайёриро сар карданд⁷².

Аз паси ин комёби[ои гуворо ба сари подшо[они Порт рeз[ои сахт омаданд. Дар ин бора Юстин батафсил ривоят мекунад (ХLII, 1, 1-3): «...Дар [амин ваrт исёни скиф[о (rабила[ои кeчманчии Осиёи Миёна – сакои[оро Юстин чунин меномад) eро (яъне Фар[оди II-ро.– Б.U.) маxбур кард, ки барои [имояи давлати худ аз ро[аш баргардад. Гап дар ин ки скиф[о дар ивази музди муайян бояд ба порт[о ёрb расонда, зидди подшо[и Сурия - Антиох меxангиданд, вале фаrат баъди тамом шудани xанг расида омаданд. Он[оро сахт таъна заданд, ки ваrти даркорb ёрb нарасонданд ва муздеро, ки бояд он[о мегирифтанд, надоданд. Скиф[о ни[оят дар uазаб шуданд, ки ин rадар ро[ро бе[уда тай намуданд ва талаб карданд, ки ё музди он[оро ди[анд ё бар зидди ягон душмани дигар фиристанд. Вале Фар[оди II талаби он[оро [авобаландона рад кард ва скиф[о xавоби радро барои худ та[rир дониста, ба uорати мулки Порт сар карданд. Бинобар [амин Фар[од ба xанги зидди он[о баромад...».

Амалиёт[ои xангb (дар соли 130 пеш аз милод) чунин сурат гирифт (Юстин, ХLII, 1, 4-5): «...Фар[од ба xанг [амон лашкари юнониёнро бурд, ки дар му[орибаи зидди Антиох асир гирифта буд ва то ба [ол нисбат ба он[о [авобаландона ва бера[мона муомила мекард... Бинобар ин ваrте юнониён диданд, ки сафи порт[о андак суст шуд, зуд ба тарафи душман гузаштанд ва кине, ки барои асирии худ кай[о дар дил мепарвариданд, ба амал бароварданду [ам лашкари порт[о ва [ам худи Фар[одро аз дами теu гузаронда, uарrи хун сохтанд».

Ба тахт амаки подшо[и пештара - Ардавони II нишаст. «Скиф[о» бошанд, Портро батамом uорат карда, ба дашт[ои худ баргаштанд (Юстин, ХLII, 2, 1). Порти замоне uаюру сарбаланд маxбур шуд, ки ба он[о боx ди[ад (Иоанни Антиохb, порчаи 66). Вале Ардавон як бор кeшид, ки аз ин тобеият ра[о ёбад. Вай зидди яке аз rабила[о, ки Юстин он[оро тахорb меномад, ба xанг баромад, вале аз дасташ тир хeрду дере нагузашта мурд.

Ин воrеа таrрибан соли 123 пеш аз милод ба вуreъ омад. Ба тахти Порт писари Ардавон - Ме[рдоди II нишаста, унвони Кабирро гирифт. Фаrат дар а[ди вай ба порт[о муяссар шуд, ки пеши ро[и rабила[ои сакоиро гиранд ва [атто ([амааш набошад [ам) но[ия[ои скиф[о ишuолкардаро баргардонанд. Юстин мегeяд (ХLII, 1,5): «Вай чанд бор зидди скиф[о бомуваффаrият му[ориба кард ва rасоси он озореро гирифт, ки ба аxдоди вай расонда буданд». Дар а[ди Ме[рдоди II (123-87 пеш аз милод) Порт чунон тавоно шуд, ки пеш аз ин [еx ваrт ба чунин дараxаи иrтидор нарасида буд.