Фе{рист{о тавсифи сарчашма{о

Мадрак[ои археологb барои та[rиrи таърихи сохти xамоаи ибтидоb дар Осиёи Миёна (бо баназаргирии маълумот оид ба но[ия[ои муштарак) сарчашмаи асосb ба шумор мераванд. Барои аниr кардани му[ити атроф маълумоти палеографb ва геологb мадад мерасонад. Баъзе унсур[ои маданияти маънавии одамони а[ди rадим дар фолклор, этнография ва забони халr[о боrb мондаанд. Гирдоварb ва истифодаи маxмeи маълумот[о, ба[аммуrоисакунии он[о имконият меди[анд бо таърихи rадим ошно гардида, тар[и умумии инкишофи xамоа[ои rадимтарини одамон дар [удуди Осиёи Миёна муайян карда шаванд. Хусусан аз он сабаб, ки [оло исте[солоти моддb бештар та[rиr шуда, масъала[ои иxтимоb ва идеология ба таври бояду шояд мавриди тадrиr rарор нагирифтаанд. Чуноне ки К.Маркс навишта буд, «чи тавре ки боrимонда[ои устухон[о барои тадrиrи намуд[ои [айвон[ои [африётb а[амият дошта бошанд, боrимонда[ои восита[ои ме[нат, [ам барои та[rиrи форматсия[ои бар[амхeрдаи xамъиятию иrтисодb [амон rадар а[амият доранд.»¹¹²

Му[аrrиrони таърихи Осиёи Миёна [ангоми тадrиrи давраи парокандашавии сохти xамоаи ибтидоb бидуни манбаъ[ои дар боло зикргардида дар ихтиёри худ боз маълумот[ои rисм[ои rадимтарини осори [индb – «Веда[о» ва форсии «Авесто»-ро доранд.

{ангоми та[rиrи а[ди rадимтарин миrдори сарчашма[о хеле меафзояд.¹¹³ Хусусан маъхаз[ои гуногунмазмун зиёданд. «Авесто» манбаи му[им ба шумор рафта, дар фасл[ои xудогонаи он роxеъ ба тарзи зиндагb, маданият ва идеологияи халr[ои эронинажод, аз xумла (э[тимол, пеш аз [ама) халr[ои rадими Осиёи Миёна маълумот меди[анд. Бисёр воrеа[ои сиёсb ва [аёти мадании халr[ои Осиёи Миёна дар катиба[ои шо[они [ахоманишb, ки рeи санг, асбоб[ои филизb ба забони rадимии форсb ё дигар забон[о сабт шудаанд, акс гардидаанд. Дар катиба[о ва навиштаxоти расмии сулола[ои минбаъдаи эронb – Сосониён низ доир ба таърихи Осиёи Миёна мадрак[о мавxуданд. Барои таърихи давлати Кушониён катиба[ои бохтарии аз Сурхкeтал (Афuонистон) ёфташуда хеле му[им аст; навиштаxоти ба забон[ои миёнаи [индии аз {индустон, Афuонистон ва Осиёи Миёна бадастомада низ ба а[амияти калон молик аст.

Дар таълифоти муаллифони юнонb ва римb оид ба таърихи сиёсb ва этникb, иrтисодию иxтимоb, маданb ва географияи таърихии Осиёи Миёна дар а[ди rадим материал[о хеле фаровонанд. Муаллифони баъзе асар[ое, ки то ба замони мо расидаанд, дар Осиёи Миёна набуданд, вале аз rайд[о ва хотироти [амватанони худ, – [арбиён, тоxирон ва сайё[оне, ки дар давра[ои гуногун ба ин кишвар сафар карда буданд, инчунин [уxxат[ои расмb ва uайрирасмb истифода бурдаанд. Албатта, муаллифони rадим бевосита аз сарчашма[о истифода набурдаанд. Бинобар ин, дар асар[ои он[о баъзе ноаниrb ё та[рифи воrеа[о дида мешаванд. Таrлид намудан ба анъана[ои таърихнависии юнонию римb баъзан боиси нодуруст инъикос намудан ё ба[о додан ба воrеаю [одиса[о мегардид. Rатъи назар аз ин сарчашма[ои юнонию римb яке аз манбаъ[ои му[имми хатb ба шумор мераванд ва аксар маълумоти гирдовардаи он[о rимати калони илмиро дороянд. Бинобар ин, аз асар[ои {еродот (а. V то м.), Ктесий (а. IV то м.), Ксенофонт (а. V то м.), Полибий (а. II то м.), Помпеи Трог (а. 1 то м., баъзе порча[ои асари e дар осори Юстин муаллифи а. II ё III милодb боrb мондааст), муаррихони охир[ои а. I то м. – а. II милодb– Квинт Курсий Руф, Плутарх, Страбон, Арриан, инчунин асар[ои муаллифони минбаъда – Аммиан Марселлин, Прокопии Кесарb васеъ истифода бурда шудааст.

Баъзе маълумот[ои оид ба таърихи Осиёи Миёна дар сарчашма[ои хитоb (аз чоряки охири а. II сар карда), ки баъди ба ин кишвар сафар кардани сафири хитоb Чжан-Сян боrb мондаанд, мавxуданд. Ин[о мадрак[ое мебошанд, ки дар солнома[ои сулола[ои хитоb, хотироти сафир[о, пиллиграмма[о боrb мондаанд, яктарафа, субъективb буда, дар он[о идеологияи сулолаи «хан» ва бузургдавлатb мавrеи калон дорад.

Барои та[rиrи давра[ои ало[идаи таърихи rадими Осиёи Миёна, хусусан [амон замоне, ки як rисми ин кишвар ва {индустон дар [айъати як давлат буданд, сарчашма[ои гуногуни [индb, аз xумла катиба[о а[амияти калон пайдо мекунанд.

Дар солнома[ои сурёнии а. VI (хусусан асари Иешу Стилит), осори муаррихони аср[ои IV–V арман (Егише Варданет, Фавст Бузанд, Моисей Хоренский ва диг.), асар[ои ба забони форсии миёна– па[лавb таълиф гардида оид ба таърихи rадим ва ибтидои аср[ои миёнаи Осиёи Миёна маълумоти зиёд мавxуд аст. Таърихи а[ди rадим ва аср[ои миёнаи Осиёи Миёна, дар асар[ои ба забони арабию форсb таълифшуда инъикос ёфтаанд (асари Табарb ва тарxумаи тоxикии он аз тарафи Балъамb, асари Берунb ва диг.). Аз ин xи[ат «Шо[нома»-и безаволи Абулrосим Фирдавсb rобили rайд аст.

Тавсифи вазъияти Осиёи Миёна дар арафа ва давраи ба [айъати хилофати араб дохил шудани он дар адабиёти арабию форсb мавxуд аст. Аз катиба[ои рунии rадимии туркb низ материал[ои му[им пайдо кардан мумкин аст. Се архиви дорои [уxxат[ои ма[аллb кашф карда шудаанд: дар Нисо – портb (а. I то м.), дар Тупроrrалъа–хоразмb (а. III м.), дар rалъаи Муu – суuдb (а. VII м.). Инчунин миrдори зиёди катиба[ои дар рeи маснуоти гуногун ва осори санъат сабтшуда ба даст омаданд. А[амияти чунин маъхаз[ои ма[аллb ни[оят калон аст.

Умуман, манбаъ[ои хаттb доир ба таърихи rадим ва ибтидои аср[ои миёнаи Осиёи Миёна парокандаанд. Дар rисми асар[ои хеле дур аз Осиёи Миёна таълифгардида баъзе воrеа[ои таърихb нодуруст тасвир ё маънидод карда шудаанд. Давра[ои то rарн[ои милодb ва бисёр протсесс[ои му[имтарини таърихb ва таърихию маданb хеле кам ё тамоман инъикос нагаштаанд. Баъзе мадрак[оро аз материал[ои этнография, фолклор, забоншиносb, аз xумла этно- ва топонимика, ономастика пайдо намудан мумкин аст; барои [алли масъала[ои этногенез материал[ои палеонтропологb роли калон мебозанд. Вале мар[ала[ои инкишофи таърихи rадим ва аср[ои миёнаи Тоxикистонро тан[о дар якxоягии тадrиrи манбаъ[ои хаттb бо материал[ои нумизматикию археологb муайян кардан мумкин аст. Мадрак[ои нумизматикие, ки дар тeли якуним аср дар асар[ои олимони рус, советb, инчунин хориxb нашр гардидаанд, якxоя бо манбаъ[ои хаттb баъзе давра[ои сохти таърихи сиёсиро муайян менамоянд. Он[о барои муайян кардани таърихи маданият, аз xумла, санъат ва идеология, аниr намудани алоrа[ои тиxоратb ёрии калон мерасонанд. Бисёр ваrт сиккашиносb ягона манбаест, ки ин ё он воrеаро равшан мегардонад. Захира[ои манбаъ[ои археологb оид ба Осиёи Миёнаи а[ди rадим ва ибтидои аср[ои миёна хеле зиёданд. Масъала[ои асосии таърихи rадим дар асоси та[rиrи ин материал муайян карда мешаванд, ки вай на фаrат барои масъала[ои таърихи маданият (муайян намудани чи[ат[ои таърихи маданияти моддию маънавb, алоrа[ои вай), балки барои аниr кардани тараrrиёти rувва[ои исте[солкунанда, географияи таърихb, алоrа[ои иrтисодb, этногенез хеле му[им аст.

Давраи ба [айъати хилофати араб дохил гардидани Осиёи Миёна дар асар[ои муаррихони арабизабон тасвир шудааст.¹¹⁴ Дар ин xо пеш аз [ама асари компилятивии ба таърихи умумиxа[онb оиди Табарb (ваф. 923) «Таърих-ар-русул ва ал-мулук», асари хеле му[ими таърихии Балозурb (ваф. с 892) «Китоб футe[ ул-булдон» (дар он роxеъ ба юриш[ои [арбии араб[о маълумот [аст), таълифоти Ибни Асир (ваф. с. 1231), таърихи умумиxа[онии Яъrубb (ваф. с. 897) ва uайраро номбар кардан зарур аст. Инчунин дар осори хитоию туркии rадим низ мадрак[о мавxуданд.

Материал[ои тозае, ки [оло ба даст омадаанд, архиви аз rалъаи Муu ёфтшудааст, ки он [уxxат[ои расмии ихшид[ои суuдb, муносибати [окимони Осиёи Миёна ва араб[о ва мадрак[ои археологиро дар бар магирад.

Таърихи давлат[ои Осиёи Миёна дар аср[ои IХ–ХIII дар манбаъ[ои гуногуни хаттb [аматарафа инъикос шудааст. Бидуни асар[ои умумии тоxикb, инчунин осори гуногуни ба забон[ои арабb ва форсb таълифёфтаро номбар кардан зарур аст: асари Гардезb, ки с. 1050 таълиф гардидааст; асар[ои ба ягон сулолаю [оким оид ва ё ёддошт[о, ба монанди таълифоти Бай[аrb (ваф. с. 1077); таърихи вилоят[о ва ша[р[о (аз он[о «Таърихи Бухоро»-и Наршахb му[имтар аст); луuат[ои тарxимаи[олию xуuрофb (Самъонb, ваф. 1167; Ёrут, ваф. с. 1229), rомус[о (му[имтарини он[о аз они Юсуфи Хоразмb, ох. а. Х), маxмeи хуxxат[ои расмb ва со[аи [уrуr.

Дар таълифоти xуuрофb, маълумотномаи маъмурию xуuрофb, тавсифи саё[ат[о дорои маълумоти хеле бой мебошанд. Яке аз аввалин муаллифоне, ки тавсифи географии но[ия[ои гуногунро боrb гузоштааст, Ибни Хурдодбе[ (асараш с. 846/47 таълиф ёфта, с. 885/86 бори дувум та[рир шудааст) буд. Муаррих Яъкубb xуuрофидон [ам буд. Таrрибан с. 903 асари ба xуuрофия оиди Ибни Фаrе[ таълиф шуд. Дар сол[ои минбаъда xуuрофидон[о Ибни Русто (такр. с 943), Ибни Фазлон (сол[ои 921–922 ба Осиёи Миёна омада буд), Rудама (таrр, с. 928), Масъудb (с-[ои 947–950), Истахрb (такр. с. 941), Ибни Хавrал ва Муrаддасb (нимаи дувуми а. Х) асар[ои xуuрофии худро эxод карданд. Вале асар[ои ба забони тоxикb таълифгардида [ам буданд. Асари муаллифи гумном «{удуд-ул-олам» (с. 982–83), «Xа[оннома»-и Ба[ром (ибтидои асри ХIII) аз rабили чунин асар[оянд. Асар[ои мансуби дигар жанр[о [ам манбаъ[ои му[ими таърихb мебошанд. «Сиёсатнома»-[уxxати сиёсb, пандномаи охири асри ХI, ибтидои асри ХII, «Ча[ор маrола»-и Низомии Арeзии Самарrандb (соли нимаи асри ХII таълиф шудааст) «Xавомеъ-ул-[икоёт ва лавомеъ-ур-ривоёт»-и Авфb (таrр с. 1228 навишта шудааст), асар[ои дигари илмию адабии ба забон[ои тоxикb, арабb, туркb таълифёфта ба [амин гурe[и манбаъ[о дохил мешаванд. Rайд намудан зарур аст, ки аз xи[ати [удуд, хронология ва мавзeъ ин маъхаз[о як хел нестанд. Масалан, таърихи давлат[ои То[ириён, Сомониён ва Uазнавиён хеле муфассал тасвир шудааст, аммо доир ба таърихи Rарохониён маълумот хеле кам аст. Ё худ дар бораи иrтисодиёти аср[ои IХ–Х (хусусан оид ба обёрb, хоxагии rишлоr, савдо, топографияи ша[р[о, сарват[ои зеризаминb ва истихроxи он[о, андоз[о) маълумот[о зиёданд, вале структураи ташкили [унармандb, [аёти ша[риён, муносибат[ои иxтимоb дар асрхои IХ– ХII дар маъхаз[о xои намоёнро ишuол накардаанд.

Бинобар ин, дигар намуд[ои манбаъ[о, хусусан мадрак[ои нумизматикb ва археологb а[амияти аввалиндараxа пайдо мекунанд.

Таърихи Осиёи Миёнаро истило кардани муuул[о дар асар[ои се [амзамони он воrеа[о Ибни Асир, Xувайнb ва Насавb [аматарафа тасвир шудаанд. Тасвири пурраи воrеа[ои вобастаи ин замон дар «Таърихи xа[онкушой»-и Xувайнb (с. 1260 таълиф шудааст) дода шудааст. Ин таълифот боз аз он xи[ат му[им аст, ки дар он таърихи Хоразмшо[иён низ инъикос ёфтааст. Xувайнb аз манбаъ[ои гуногун, аз xумла муuулb истифода кардааст. Дар таълифоти e баъзан идеализатсияи [окимони муuул ба назар мерасанд. Умуман, ин асар барои ин давра сарчашмаи асосb мебошад. Асар[ои таърихии Рашидуддин [ам хеле му[иманд. Таълифоти энсиклопедияи таърихии e «Xомеъ-ут-таворих» сол[ои 1310–1311 ба охир расид. Таrрибан дар [амин давра Вассоф асари ба таърихи муuул[о оиди худро эxод кард. Каме дертар асар[ои xуuрофию таърихии {амдулло[и Rазвинb ба миён омаданд. Якчанд дигар асар[о, хусусан таълифоти Xамол Rаршb (ибтидои асри ХVI), маъхаз[ои муuулb, арманb ва uайраро номбар кардан зарур аст. Сайё[они аз Хитой (Чан-чун), Европаи uарбb (Марко Поло ва диг.), мамлакат[ои мусулмонb ба Осиёи Миёна сафаркарда хотироти худро боrb гузоштаанд, ки дар он[о маълумоти конкретb оид ба ин кишвар мавxуданд. {уxxат[ои ба ваrфи маrбара ва хонаrо[и Сайфуддини Бохарзb (1326–1333) оид хеле му[иманд. Xаб[а[ои иxтимоию иrтисодии таърихи худи Осиёи Миёна дар маъхаз[о мукаммал тасвир нагаштаанд. Бинобар ин, [иссаи та[rиrоти нумизматикb барои муайян кардани [одисаю воrеа[о ва xараён[ои дар маъхаз[о акснаёфта хеле калон аст. Баръакс мадрак[ои археологb доир ба ин замон камтаранд.

Дар а[ди Темур ва Темуриён асар[ои зиёди таърихb ба миён омаданд, ки аксари кулли он[о ба забони тоxикb, rисман ба забони арабb ва туркии rадим таълиф шудаанд. Асоситаринашон ин[оянд: «Рeзноман uазавоти {индустон»-и Uиёсуддин Алb; «Зафарнома»-и Низомуддини Шомb (с. 1404 [ангоми дар [аёт будани Темур таълиф шудааст); асари [амноми Шарафуддини Яздb (с. 1424–25 таълиф гардидааст); таълифоти xуuрофию таърихии {офизи Абрe (с-[ои 1417–1425 тартиб дода шудаанд); асари таърихии Абдурраззоrи Самарrандb (соли 1470 ба охир расондааст); асари таърихии Мирхонд (охири а. ХV) ва набераи e Хондамир (с. 1524 ба охир расондааст). Аз асар[ои регионалb хусусан таълифоти Исфизорb оид ба таърихи {ирот ва вилояти он а[амияти калон дорад, ки дар он оид ба иrтисодиёт хеле материал[о фаровонанд. Асар[ои хусусият[ои тарxумаи[олb доштае, ки тарзи зиндагb ва [аёти маънавии Осиёи Миёнаро инъикос кардаанд, хеле зиёданд. «Бадоеъ-ул-ваrоеъ»-и Восифb, «Бобурнома»-и За[ируддини Бобур аз rабили чунин асар[оянд. Ма[зарот ё [уxxат[ои rозигии [амон давра боrb монданд, ки а[амияти бузурги сарчашмавb доранд. Маълумот[ои му[им ва муфид дар rайд[о ва хотира[ои сайё[он, хусусан дар асари Рюи Гонзалес де Клавихо, ки ба дарбори Темур омада буд, боrb мондаанд.

Нумизматикаи ин давра пурра кор карда нашудааст, [арчанд ки баъзе масъала[ои дар манбаъ[ои хаттb акснаёфта та[rиr гардиданд (масалан, исло[оти пулии Улуuбек). Аз маданияти моддb ёдгори[ои меъморb бештар мавриди та[rиr rарор гирифтаанд. Барои омeзиши таърихи аср[ои ХVI– ХVIII сарчашма[ои наrлb хеле зиёданд. Ин[о солнома[ои таърихии ба забон[ои тоxикию eзбекb таълифёфта мебошанд. Баъзе [уxxат[ои таърихb дар давра[ои гузашта [ам буданд, вале тан[о дар аср[ои ХVI–ХVIII миrдори он[о хеле афзуд: [азор[о [уxxат[ои гуногунмазмуни аз но[ия[ои гуногуни Осиёи Миёна бадастомада, архив[о ва u. Ин [уxxат[о доир ба таърихи иrтисодию иxтимоb материал[ои беба[о доранд.

Аз миёнаи а. ХVI сар карда муносибат[ои иrтисодию дипломатии Россия бо хони[ои Осиёи Миёна инкишоф ёфтанд. Дар [уxxат[ои идора[ои давлатb ва Вазорати кор[ои хориxb, rайд[ои боxхона[о ва ведомост[о, [исобот[ои сафирони рус, тоxирон, асирони [арбb доир ба со[а[ои мухталифи [аёти мардуми Осиёи Миёна маълумот[ои гуногун мавxуданд.

Rисми зиёди сарчашма[ои гуногуни наrлии аср[ои ХVII–ХVIII бо супориши шо[ону [окимон тартиб дода шуда буданд. Масалан, бо супориши Нодирму[аммади Аштархонb соли 1634 Му[аммад ибни Валb асари «Ба[р-ул-асрор фи-маноrиб-ул-ахбор»-ро тартиб дод. Ба uайр аз ин, таърихи сулолаи Аштархониён дар асари Му[аммадюсуфи Муншb «Таърихи Муrимхонb» акс ёфтааст.

Таърихи ибтидои асри ХVIII дар асари Мирму[аммад Амини Бухорb «Убайдуллонома» тасвир шудааст. Ин асар давоми «Таърихи Муrимхонb» ба шумор меравад. Давоми бевоситаи «Убайдуллонома» «Таърихи Абулфайзхон»-и Абдурра[мони Толеъ мебошад. Ин асар воrеаю [одиса[ои чорда[ соли аввали [укмронии Абулфайзхонро (1711–1747) дар бар мегирад. Дар он xанг[ои феодалb, байнихудb, харxу марxи дарборb ва пароканда гардидани [окимияти марказb, ки хоxагии баъзе вилоят[оро хароб карда, мамлакатро заиф гардонда буданд, муфассал тасвир гардидаанд. Дар охири асри ХVIII сарчашмаи наrлb асари маш[ури «Тe[фаи хонb» ба табъ расид, ки дар он воrеа[ои байни сол[ои 1722– 1782 дар Осиёи Миёна баамаломада тасвир шудааст. Асар аз ду rисм иборат аст. Rисми якум воrеа[ои сол[ои 1721–1758-ро дар бар гирифта, ба rалами Му[аммадвафои Карминагb тааллуr дорад. Rисми дувум воrеа[ои сол[ои 1758– 82-ро тасвир кардааст, ки онро Олимбек навиштааст. Дар асар xанг[ои феодалb, хусусан муборизаи амирони манuит бо [окимони {исор, Eротеппа, Хуxанд, Xиззах, Кeлоб ва uайра инъикос гардидаанд.

Барои та[rиrи таърихи нимаи дувуми асри ХVIII ва ибтидои асри ХIХ-и халrи тоxик асари маш[ури Му[аммад Яъrуб «Гулшан-ул мулук» ба а[амияти калон молик аст. Асар боз аз он xи[ат пурrимат аст, ки муаллифаш ба табаrаи дорои Манuития тааллуr дошта, шо[иди бисёр воrеа[о буд ва он[оро аниr тасвир кардааст.

Дар мукотиба[ои дипломатии байни хон[ои Осиёи Миёна ва подшо[они рус, rайд[ои тоxирони осиёимиёнагb ва сафирон роxеъ ба таърихи нимаи дувуми асри ХVIII-и Осиёи Миёна маълумот[ои xолиби диrrат мавxуданд. Аз ин xи[ат [исоботи сафирони рус, ба монанди И. Д. Хохлов, бародарон Пазухин[о, Флорио Беневени, материал[ои тоxир Н. Григорйев rимати калон доранд. Он[о дар бораи сохти давлатb, вазъияти хоxагии rишлоr ва исте[солоти [унармандb, инчунин савдои хориxии хон[ои Осиёи Миёна маълумоти муфассал меди[анд. Хотира[ои Ф.Ефремов дар бораи саё[ати нe[солаи e ва хизмат карданаш дар сафи reшуни хон[ои Осиёи Миёна а[амияти калонро дорост.

Барои та[rиrи таърихи Бухорои охири асри ХVIII маълумоти М. Бекчурин, С.Бурнашев, rайд[ои Мирзошамси Бухорb ва тавзе[оти В.В.Григорйев ба ин rайд[о аз а[амият холb нестанд. Барои та[rиrи таърихи Бухоро ва хонии Хerанд дар нимаи якуми асри ХIХ «Таворихи авоил ва авохир»-и Муинb, «Таърихи амир {айдар»-и мулло Ибодулло[ ва мулло Му[аммад, «Фат[нома»-и Бухорb, «Зафарномаи Хисравb»-и муаллифи гумном, «Шо[номаи Умархон», «Таърихи му[оxирон»-и шоира Дилшод, «Мунтахаб-ут-таворих»-и Му[аммад {акимхон, асари назмии шоир Фазлии Намангонb ва дигарон ёрии калон мерасонанд.

Таърихи асри ХIХ, хусусан нимаи дувуми он дар «Таърихи Шо[рухb»-и Муллониёз Му[аммад, «Зафарномаи Худоёрхон»-и Абдуuафур, «Таворихи манзума»-и Имом Алии Rундузb хеле хуб инъикос гардидааст. Маорифпарвари маш[ури халrи тоxик А[мади Дониш (1827–1897) дар осори худ, хусусан дар асари таърихии «Рисола ё мухтасаре аз таърихи салтанати хонадони Манuития» аrибмонb ва бепарвоии [окимони аморати Бухороро мо[ирона тасвир кардааст. Асари Мирзоазими Сомb «Тe[фаи шо[b» ба масъала[ои иxтимоии аморат бахшида шудааст.

Баъзе маълумот[о роxеъ ба таърихи асри ХIХ тоxикон, арафа ва давраи револютсияи якуми буржуазию демократии рус дар архив[ои ша[р[ои Душанбе, Тошканд, Москва, Ленинград ва дигар ша[р[о ма[фузанд. Сайё[они рус ва му[аrrиrони асри ХIХ ва ибтидои асри ХХ (Н. В. Хаников, В. П. Наливкин, А.Л.Кун, А.Д.Гребенкин ва дигарон) дар бораи таърихи халr[ои Осиёи Миёна маълумоти пурrимат меди[анд. Дар асар[ои му[акrиrони тореволютсионb баробари идеализатсия кардани баъзе [одиса[о маълумот[ои xолиби диrrати характери иrтисодидошта мавxуданд.

Дар боби охирини китоби дувум илова ба сарчашма[о асар[ои муаррихони советb низ истифода шудаанд, ки дар он[о доир ба таърихи Тоxикистон дар арафа ва давраи револютсияи феврали 1917 маълумоти му[им [аст.

Хулоса, та[лили мухтасар ва [атто тан[о номбаркунии сарчашма[о имконият меди[анд тасаввурот пайдо кунем, ки барои та[rиrи таърихи тоxикон дар а[ди rадимтарин, rадим, аср[ои миёна ва давраи нав манбаъ[ои гуногуну бой мавxуд буданд. Сарчашма[ои фаровони наrлb барои бе[тар та[rиr гардидани таърихи сиёсb, инчунин таърихи адабиёт¹¹⁵ ва илм мадад мерасонанд. Дар назар доштан зарур аст, ки баъзе асар[ои таърихшиносии замони феодалии Осиёи Миёна – панегирикb, uаразнок буда, муаллифони он[о ба тасвири вазъияти оммаи халr, [аёти иrтисодию иxтимоb мароr зо[ир накардаанд. Бинобар ин, та[rиr ва муrоисаи даrиrи маxмeи сарчашма[о, хусусан манбаъ[ое, ки дар он[о доир ба таърихи [аёти иrтисодию иxтимоb маълумот[о мавxуданд, зарур аст. Илова ба ин, материал[ои нумизматикb ва археологb бояд васеъ истифода бурда шавад. Дигар намуд[ои манбаъ[ои хаттиро бо ба[исобгирии мавrеи синфии муаллифон ва мураттибони он[о аз xи[ати танrидb омeхтан зарур аст. Муаррихи марксист илова ба та[лили расмии сарчашма[о он[оро аз мавrеи синфb та[rиr мекунад.

Манбаъ[ои хаттb асосан аз рeи нашр[ои интиrодии матн[о истифода шуданд: юнонию румb аз рeи серияи «The loeb Classical Library» бо ба[исобгирии нашр[ои русb ва тарxума[о истифода шуд; асар[ои xуuрофидон[ои араб – аз рeи серияи «Bibliotheca geographorum arabicorum»¹¹⁶ ва нашр[ои ало[идаи минбаъда: бисёр асар[ои асримиёнагb аз рeи силсилаосори Гибб.

Дар баъзе маврид[о мо тарxума[ои русb ва забон[ои Европои uарбии асар[ои муаллифони шарrро истифода кардем. Дар [олати набудани нашр[ои интиrодии сарчашма[ои асримиёнагb баъзе дастнавис[о ва нашр[ои факсимилb истифода бурда шуданд.¹¹⁷