5. Адабиёти тоxик дар ибтидои асри хх Фаъолияти адибони пешrадами тоxик

Дар ибтидои асри ХХ фаъолияти баъзе адибони пешrадами тоxик басо вусъат ёфт. {айрат, Са[бо, Асирb, Айнb ва баъзе дигарон аз xумлаи он адибон буданд. Шиносоb бо адабиёти рус ба эxодиёти он[о таъсири бузург расонд.

{айрат (1878–1902) шоири боистеъдод ва uазалсарои забардаст буд. Аммо шаклу мазмуни кe[наи назм ба {айрат тангb мекарданд ва e дар назм ро[[ои нав меxуст. Дар [аёти тираву тори аморати Бухоро вай нури умеде надида, рe[афтода шуд ва дар эxодиёташ [ам о[анг[ои яъсу [узну uаму андe[ хеле афзуд. Вале гуфтан даркор, ки {айрат шеър[ое низ дорад, ки дар он[о о[анг[ои иxтимоb равшан ба назар мерасанд ва шоир дар ин шеър[ояш халrро ба маърифат даъват намуда, дар ро[и бе[будии мардум xа[д карданро сифати олии инсон мешуморад. Са[бо худаш амалдори олимартаба буд, унвони тerсабо дошт. Аммо авомфиребию [арисию xо[илии дарбориён ва амалдорони амир ба ин шоири поквиxдон маъrул нашуд. Са[бо аз дарбор рафт. Ашъори вай асосан лирикb бошад [ам, вале [аxви сахт [ам бисёр ба назар мерасад. Соли 1918 Са[бо бо фармони амир барои иштирок дар не[зати озодихо[ии халr ба rатл расонида шуд.

Тошхexа Асирb (1864–1915) дар Хуxанд зиндагонb мекард. Бо косибb камбаuалона рeз мегузаронд, касбаш сангиосиётарошb буд. Асирb шоири инсондeст буд ва мегуфт, ки вазифаи адабиёт тавсифи аrлу дониш аст. Асирb дар ашъораш бою мулло[ои риёкорро сахт танrид карда, он[оро «худозадагони ро[и дин» меномад ва дар xои дигар мегeяд: «{ама хумории майхонаи шароратанд, чb мe[тасиб, чb мударрис, чb rозию, чb раис».¹⁰⁹ Дар як шеъраш Асирb менависад:

О[, аз ин xинси наxосаттинатони зe[дкеш,

Xуз ба оби теu натвонb мута[[ар доштан.

Анкабутонанд [ангоме, ки гиранд эътикоф,

Сайди мазлуме uараз дар зери чодар доштан.

Суфпeшонанд, аммо дар uами дебои Рум,

Аз куло[ ин xо [авои зеби rайсар доштан.

Xумла тарророни ро[и дину имони туанд.

Чашм бар [амёни симу кисаи зар доштан.

Аз сару кори намозу рeзаи эшон мапурс!

Хешро дар зери бори охират дар доштан.¹¹⁰

Асирb тарuиботчии фаъоли илму дониш буд ва аrидае дошт, ки бо ро[и маърифат халrро аз xа[олат ва таассуби динb ра[о додан мумкин аст. Вай имони комил дошт, ки мактаб[ои дунявb, илму маданият мардумро хушбахт карда метавонанд. Масалан, вай дар як шеъраш мегeяд:

Шуморо шояд акнун xа[д кардан,

Uами исло[и кори хеш хeрдан,

Макотиб[ои нав эxод кардан,

Ра[и дарси наве иршод кардан,

Rироатхона[о барпо намудан,

Маrоми масли[ат иншо намудан,

Ба авлоди азиз миннат ни[одан,

Ба нури дидагон фан ёд додан,

Сару кори дигар бояд гирифтан

Ба ро[и тоза бояд пеш рафтан,

Сари худ дар [ама сeрох хастан,

Зи [ар дар ро[и истиrбол xустан.¹¹¹

Садриддин Айнb (1878–1954) [ам аз адибони тараrrипарвари он давра буд, ки соли 1909 аввалин китоби дарсии дунявb «Та[зиб-ус-сибён»-ро таълиф кард. Дар [амон сол[о Айнb бисёр шеър[ое навишта буд, ки ба масъала[ои му[имми иxтимоb бахшида шудаанд.

Тамоми адибони мазкур дар эxодиёти худ хусусият[ои мусбати маорифпарварии А[мади Донишро ма[фуз дошта, бо ро[и маърифат ба халr хизмат мекарданд, аморатро зери танrид мегирифтанд ва бо Россия алоrаву робита карданро ташвиr менамуданд. Вале бояд rайд кунем, ки он[о фаъолияти маорифпарварии худро бо вазифаю талаботи револютсия, ки рeз аз рeз вусъат меёфт, мутобиr карда натавонистанд, ба [амин сабаб, аrидаи он[о ва, умуман, фаъолияти он[о ба андозае ма[дуд ва либералb буд. Зиёда аз ин баъзе аз ин адибон пайрави идеологияи xадидизм шуданд. Тадриxан, адибони равшанфикр ва дилсофу поквиxдон ба андозаи ривоxи револютсия боварb [осил карданд, ки ба кeчаи xадидb даромада хато рафтаанд. Он[о бо мурури замон фа[миданд, ки фаrат партияи коммунистb rудрат дорад ба халr озодии [аrиrb ва маърифат оварад. Ба rавли устод Айнb, партия eро ва e барин бисёр зиёиёни поквиxдони xeяндаро «аз ботлоrи xадидизм берун кашид». Ин rабил одамони ботинан тараrrипарвар xадидиро rатъиян тарк карда, ба мавrеи бинокори сотсиализм, ба мавrеи маърифати коммунистии халr rарор мегирифтанд.