Безасабова-прэдыкатыўныя словы

Парадак разбору. 1. Разрад паводле паходжання (вытворнае ці невытворнае). 2. Лексіка-семантычны разрад. 3. Форма ступені параўнання (калі ёсць). 4. Форма ацэнкі і меры (калі ёсць). 5. Сінтаксічная функцыя.

Узор. На дварэ было веьмі холадна (І. Мележ).

Холадна — вытворнае, абазначае стан прыроды, уваходзіць у склад выказніка.

Літаратура

1. Сучасная беларуская літаратурная мова : Марфалогія / Н. В. Гаўрош [і інш.] ; пад аг. рэд. М. С. Яўневіча. — Мінск : Выд. У. М. Скакун, 1997. — 288 с.

2. Сучасная беларуская мова : вучэб. дапаможнік / Л. М. Грыгор’ева [і інш.] ; пад агул. рэд. Л. М. Грыгор’евай. — Мінск : Выш. шк., 2010. — 662 с.

3. Сямешка, Л. І. Курс беларускай мовы / Л. І. Сямешка, І. Р. Шкраба, З. І. Ба-дзевіч. — Мінск: Універсітэцкае. — 1996. — 654 с.

4. Шкраба, I. Р. Сучасная беларуская мова : Марфалогія / I. Р. Шкраба. — Мінск: Сэр-Вит, 2007.

— 304 с.

Тэма 10.12 Прыназоўнік (2 г.)

Пытанні:

1. Ужыванне прыназоўнікаў з рознымі склонамі.

2. Асноўныя значэнні прыназоўнікаў (прасторавае, часавае, прычыннае, аб’ектнае).

Гласарый:

Прыназоўнік — службовая часціна мовы, якая ускладняе значэнне ўскосных склонаў і выражае адноісны паміж назоўнікамі (займеннікамі, лічэбнікамі) і іншымі словамі ў словазлучэнні ці сказе.

Прыназоўнікі ва ўжыванні замацаваліся за пэўнымі склонамі: некаторыя з іх спалучаюцца з адным склонам, некаторыя — з двума ці трыма склонамі.

Вучэбна-практычныя матэрыялы

Заданне 1. Запішыце тэкст. Падкрэсліце прыназоўнікава-іменныя спалучэнні і тыя словы, пры якіх яны стаяць. Вызначце, з якімі склонамі ўжыты прыназоўнікі і якія значэнні выражаюцца ў прыназоўнікавых канструкцыях.

Заснуць у гэту ноч не прыйшлося.

У вагоне было цесна і душна. Увесь час Лабановіч стаяў у калідорчыку перад адчыненым акном. Дружна грукацелі колы. Іх грук зліваўся часамі ў нейкія дзіўныя спевы, і варта было толькі падабраць словы, каб колы зараз жа выстукалі і матыў да іх… Адно і тое, адно і тое. Ну проста як бы насміхаліся! Толькі тады, калі поезд падыходзіў да раз’езда або да станцыі, яны змянілі свой рытм і казалі ўжо нешта зусім іншае.

Палессе засталося дзесь ззаду. Іншая краіна, іншыя малюнкі. Месцамі рассцілаліся прасторныя даліны рэчак, вырысоўваліся ў сваіх высокіх беражках. Над далінамі ўзнімаліся роўненька акругленыя схілы, аздобленыя зеленню маладой ярыны. На маладых аксамітных усходах палёў, на прыдарожнай траве, сакавіта-жыццёвай, на лісці кустоў, нібы боыльянты, буйніліся багатыя росы. Выступалі цёмна-сінія сцены высокіх лясоў, прыгожа раскіданых па бясконцых прасторах зямлі.

Заданне 2. Падкрэсліце прыназоўнікі, якія могуць ужывацца з некалькімі склонамі. Назавіце гэтыя склоны.

1.  Справа была даўно па абедзве ў троху святы дзень, калі ўсе людзі вясёлы і збіраюцца на гульні (М. Гарэцкі). 2. Сівабароды стары ў сівым армяку, у лапцях, з торбай, стаяў ля пераезду, паклаўшы рукі на доўгі кій і праводзячы цягнік невідушчымі вачыма (Т. Хадкевіч). 3.  Жолуд падае з дуба, правальваецца да самай зямлі праз гнілы пласт лісцвянага насцілу (К. Чорны) 4. Пяць коп саломы нажалі замест жыта ды коп па дзесяць саломы замест аўса з ячменем (Ц. Гартны). 5. Перад намі ў сонцы, ў зорах будучыня наша (Я. Купала). 6. З прыступак ганка, спусціўся раённы заатэхнік з пакункам пад локцем, загарэлы, без шапкі, з палавымі ад сонца валасамі (Я. Скрыган). 7. Мы пяём пад шопат хваль пра далёкі край Трансвааль (М.Танк). 8. Пытаўся я ў людзей, брат, сёння наконт зямлі каля Заблоння (Я.Колас). 9. Ад вясны да позняй восені цвітуць за агароджаю настуркі, рамонкі і ружы (Т. Хадкевіч). 10. Мы перабеглі цераз дарогу, і Закрэўскі яшчэ раз стрэліў наўздагон тым двум (К. Чорны). 11. Апраналася панна Ядвіга паводле апошняй моды з Вільні (З. Бядуля). 12. Над галавой снуе павук для навіны аснову (В. Вітка). 13. Войскам насустрач з-пад эстакады грымнулі марш музыканты (М.Лынькоў).

Заданне 3. Выканайце тэст.

1. Адзначце асноўныя прыкметы прыназоўніка:

1. непаўназначнасць;

2. замацаванне толькі за адным склонам;

3. наяўнасць лексічнага значэння;

4. адсутнасць сінтаксічнай функцыі;

5. нязменнасць.

2. Адзначце асноўныя прыкметы прыназоўніка:

1. самастойнасць;

2. замацаванне за адным, двума, зрэдку трыма скло-намі;

3. выражэнне сэнсавых адносін паміж словамі;

4. непаўназначнасць;

5. наяўнасць службовай функцыі.

3. Адзначце канструкцыі, у якіх выдзеленыя словы — прыназоўнікі:

1) паблізу было ціха;	6) на працягу дня;
2) зводдаль дарогі;	7) пазірала ўслед;
3) ступіў насустрач;	8) паглядзеў угору;
4) нягледзячы на водбліск полымя;	9) выйшаў следам;
5) ішоў наперадзе;	10) палі абапал.

4. Адзначце групы прыназоўнікаў, якія служаць для выражэння прасторавых адносін:

1) за, на, у; 4) а, над, побач з;

2. паміж, пра; 5) пра, пры, з.

3. пад, з-за, а;

5. Адзначце групы прыназоўнікаў, якія служаць для выражэння часавых адносін:

1) а, у, на; 4) па-за, праз, аб;

2. ад, пад, для; 5) каля, па, з.

3) перад, паўз, з-пад;

6. Адзначце прыназоўнікі, якія ўжываюцца толькі з ад ным склонам:

1) за; 2) скрозь; 3) пры; 4) апрача; 5) аб.

7. Адзначце прыназоўнікі, якія ўжываюцца з трыма склонамі:

1) паводле; 2) услед; 3) між; 4) за; 5) па.

8. Адзначце прыназоўнікі, якія ўжываюцца з двума склонамі:

1) ад; 2) пры; 3) у; 4) перад; 5) за.

9. Адзначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца азначальныя адносіны.

1) зачапіцца за галіну.

2) коўдра ў палоску.

3) вывучыца на інжынера.

4) дрэва з купчастай вершалінай.

5) купіць падарункі да свята.

10. Адзначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца параўнальныя адносіны.

1) вышынёй з паўдома.

2) зазірнуць у слоўнік пры неабходнасці.

3) кульбака накшталт змяі.

4) запамінаецца на свежую галаву.

5) крычаць ад роспачы.

11. Адзначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца прычынныя адносіны.

1) пакараць за здраду.

2) купіць грошы на кнігі.

3) заснуць пад раніцу.

4) знайсці ў лагчыне.

5) з радасці спявае.

12. Аздначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца аб’ектныя адносіны.

1) жартаваць з мяне.

2) ад’язджаць на вучобу.

3) слухалі з вялікай увагай.

4) паглядзець на хлопчыка.

5) Праз некаторы час.

13. Аздначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца адносіны спосабу дзеяння.

1) працаваць у жніво.

2) лунаць над борам.

3) б’е пярун па ўсіх ладах.

4) гудуць ад золку да цямна.

5) прыходзяць на вадапоі.

14. Адзначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца прасторавыя адносіны.

1) былі навокал яго.

2) ударыў пасля адлігі.

3) над нашым краем.

4) ішлі ў лугі.

5) стукаць у сцяне.

15. Адзначце прыназоўніка-іменныя словазлучэнні, у якіх выражаюцца мэтавыя адносіны.

1) хлопец з дзяўчынай ідзе.

2) размаўлялі паміж сабою.

3) ад’язджаць на працу.

4) зарабіць грошы на падарунак.

5) вывучыцца на інжынера.

16. Вызначце прыназоўнікі, якія ўжываюцца з назоўнікам (займеннікам) у вінавальным склоне.

1) пайсці па ваду.

2) ісці па дарожцы.

3) хадзіць у грыбы.

4) ісці праз лес.

5) тужыць па Радзіме.

17. Вызначце прыназоўнікі, якія ўжываюцца з назоўнікам (займеннікам) у месным склоне.

1) сумаваць па мінулым.

2) марыць пра свабоду.

3) закон аб мове.

4) ісці па сцежцы.

5) кпіць з яго.