Абазначэнне часу дзеепрыслоўямі

Дзеепрыслоўе, як нязменная форма дзеяслова, марфалагічна не можа выражаць часавых значэнняў — форм часу дзеепрыслоўі не ўтвараюць. Калі ў дзеясловах фор­ма часу абазначае адносіны дзеяння да моманту гутаркі (гавару — гаварыў — буду гаварыць), то ў дзеепрыслоўях значэнне часу выражаецца толькі ў адносінах да часу дзеяслова-выказніка, г. зн. ім уласціва толькі адноснае абазначэнне часу.

Дзеепрыслоўе незакончанага трывання абазначае звычайна незакончанае дадатковае дзеянне, якое адбываецца ці адбывалася адначасова з асноўным дзеяннем, выражаным дзеясловам-выказнікам: Асірацелыя старыя дубы ў чорных шапках бусліных гнёздаў спакойна стаялі, не варушачы ніводным лістам... (К-с). Яны [маладыя] ступаюць смела па зямлі, свае пратоптваючы сцежкі (Грах.). Лясны жаваранак вольны, снуючыся ў яснай сіні, песню пеў у жытнім кліне (К-с).

Дзеепрыслоўе закончанага трывання абазначае закончанае дадатковае дзеянне, якое адбылося раней за асноўнае дзеянне, выражанае дзеясловам-выказнікам: Набраўшы вады, дзяўчына ўжо звыкла намерылася пацягнуць вочап і раптам задумалася, аслабіла рукі (I. М.). Падышоўшы бліжэй, Грыбаед моўчкі паклаў у доле вінтоўку, стомлена сеў і зняў шапку (В. Б.). Стаўшы на каленкі і спаласнуўшы далоні ў вадзе, Хрысця зачэрпнула поўныя прыгаршчы і прыпала да іх вуснамі (Бр.). Гэта назіраецца не толькі тады, калі дзеепрыслоўе стаіць перад дзеясловам-выказнікам, а і ў тых выпадках, калі яно знаходзіцца пасля выказніка: Глядзелі хлопцы, як на дзіва, як дзядзька, цеста замяшаўшы, качаў галушкі, міску ўзяўшы (К-с). Вада з глыбінь зямлі бруіцца, прабіўшы дужыя пласты (Бр.). Тут жа, у лесе, размясціліся нанач, адпусціўшы сялянскую фурманку (Лыньк.).

Дзеепрыслоўе можа прымыкаць да дзеяслова-выказ­ніка розных часоў — цяперашняга, прошлага і будучага: Ідучы па сцежцы, мы захапляемся вясновай раніцай. Ідучы па сцежцы, мы захапляліся вясновай раніцай. Іду­чы па сцежцы, мы будзем захапляцца вясновай раніцай. Хоць час дзеяслова ва ўсіх гэтых выпадках мяняецца, часавае значэнне дзеепрыслоўяў застаецца тое самае: падкрэсліваецца, што абодва дзеянні адбываюцца адначасова (ідзём і захапляемся, ішлі і захапляліся, будзем ісці і захапляцца).

Такім чынам, катэгорыі часу дзеепрыслоўі не маюць, яна злілася ў іх з катэгорыяй трывання і не выражаецца ні лексічным значэннем, ні формаўтваральнымі суфіксамі.

Утварэнне дзеепрыслоўяў

Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад дзеясловаў незакончанага трывання, дзеепрыслоўі закончанага трывання — ад дзеясловаў закончанага трывання.

Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтва­раюцца ад асновы цяперашняга часу дзеясловаў I спражэння з дапамогаю суфіксаў -учы(-ючы), ад дзеясловаў II спражэння — з дапамогай суфіксаў -ачы(-ячы): піш-уць — піш-учы, ід-уць — ід-учы, спява-юць — спява-ючы; кос-яць — кос-ячы, бач-аць — бач-ачы, ходз-яць — ходз-ячы.

Дзеепрыслоўі закончанага трывання ўтвараюц­ца ад асновы інфінітыва (або прошлага часу) з дапамо­гаю суфіксаў -ўшы (пасля галосных) і -шы (пасля зычных): раскіну-ць — раскіну-ўшы, прачыта-ць — пра-чыта-ўшы, зразуме-ць — зразуме-ўшы, прынес-ці — пры-нёс-шы, абтрэс-ці — абтрос-шы.

Ад асноў прошлага часу ўтвараюцца дзеепрыслоўі ў тых выпадках, калі ў інфінітыве дзеясловы маюць суфікс -ці, а аснова заканчваецца на гук [с], які ўзнік у выніку дысіміляцыі [д], [т]: прывес-ці — прывяд-уць — прывё-ў — прывё-ўшы, сплес-ці — сплят-уць — сплё-ў — сплё-ўшы; калі ў інфінітыве маюць суфікс -ну-, які ў форме прошлага часу выпадае: высахну-ць — высах — высах-шы, намокну-ць — намок — намок-шы; калі дзеясловы ў інфінітыве заканчваюцца на суфікс -чы, у якім гук [ч] узнік са спалучэння кт: спя-чы — спёк — спёк-шы.