«Тілдер туралы заңы»

Тіл туралы толғаныс

Мәтінді оқыңыз, пікір айтыңыз.

... Тіл дегеніміз – қай халықтың болмасын кешегі, бүгінгі ғана тағдыры емес, ертеңгі де тағдыры. Тіл байлығы – елдің елдігінің айғағы, көркем және ғылыми әдебиеті, өнеркәсібі, мәдениеті, қоғамдық құрылысы, салт-санасы, жауынгерлік дәстүрі, тағы басқа мұрасы қай дәрежеде екенін көрсететін дәлелі, кепілі. Тіл байлығы, тіл тазалығы – ұлт қасиетінің, салт-санасының негізгі өнегесі, нағыз белгісі. Әр тілдің өз ырғағы бар.

... Біздің тіліміз – көркем, бай. Мәселе соны дұрыс пайдалана білуде. Өз тілінің сұлулығын сезбей, өзге тілдің сұлулығын сезіну екіталай.

Анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту. Ана тілімізге мән бермеушілік, оны құрметтемеушілік – шынайы патриоттарды тәрбиелеу жұмысына үлкен зиян.

(Бауыржан Момышұлы)

Түсініктеме!

елдігінің айғағы – ел бірлігінің, ел ретінде танылуы; елдің танылуы, елді мойындау, елдің өзіндік белгісі;

кепілі – бір нәрсенің ерекшелігі, белгісі; шарты;

екіталай – нақты емес, жорамалдап, тұспалдап түсіну; күмәнді, дүдәмәл;

Пікірлесейік!

Қалай ойлайсыңдар, әр халық өз тілін сақтауға міндетті ме? Мына жаһандану заманында барша халыққа қарым-қатынас жасауға бір-екі тіл болса, жеткілікті ме?

1-тапсырма. Тіл туралы мақалдардың жалғасын жазыңыз.

Тіл тас жарады, ……………………………………………………………………

Бас кеспек болса да, ………………………………………………………………

Сөз сүйектен өтеді, ……………………………………………………………….

2-тапсырма. Мына шағын мәтіндегі сөйлемдерді теңеу мен фразеологизмдерді қолдана отырып, түрлендіріңіз.

Бүгін – 22 наурыз. Көшеде (.........) адам. Бәрі де ерекше ( ........) кеткен.

Жамағат бір-бірімен (...,...,...) қауышып, құттықтасып жатыр. Олар бір-біріне (.........) өмір, (.........) бақыт, ( ..........) тұрмыс, ( .........) қуаныш тілеп жатыр.

Қажетті сөздер мен сөз тіркестері: құжынаған, қаптаған, құлпырған, жүздері нұрланған, жүздері бал-бұл жайнаған, сағыныса, қимай, жүректері алабұрта, бақытты, ұзақ, баянды, шат-шадыман, қайғысыз, мұңсыз, көл-көсір, ұлан-асыр.

3-тапсырма. Мына сөйлемдерді басқа сөйлеммен беріңіз.

Екі езуі екі құлағында. ............................................................................ .

Бір қайнауы ішінде. ............................................................................ .

Бір ұрты май, бір ұрты қан. ............................................................................ .

Жазда арбаңды сайла, қыс шанаңды сайла ................................................... .

Бір аяғы жерде, бір аяғы көрде. ...................................................................... .

4-тапсырма: Тіл туралы Заңның ерекшеліктерін есте сақтаңыз!

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы 1997 ж. 11 шiлдедегі № 151-I Қазақстан Республикасының Заңы 2008.21.11.

Қазақстан Республикасы қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуын өзінің тәуелсіз мемлекеттілігінің аса маңызды белгісі деп санайды және оның қолданылуы, қорғалуы мен дамуына қамқорлық жасайды. Осы Заң Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабы 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі ретінде қазақ тілінің құқықтық мәртебесін анықтайды. 

Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде Қазақстан Республикасының барлық саяси, қоғамдық, ғылыми және мәдени саласында қолданылады.

2-бап. Осы Заңның реттейтiн мәселесi 

Мемлекеттiк, мемлекеттiк емес ұйымдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарының қызметiнде тiлдердi қолдануға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар осы Заң реттейтiн мәселе болып табылады. 

Осы Заң жеке адамдар арасындағы қатынастарда және дiни бiрлестiктерде тiлдердiң қолданылуын реттемейдi. 

3-бап. Қазақстан Республикасындағы тiл туралы заңдар 

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы заңдар Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi, осы Заңнан, тiлдердi қолдануға және дамытуға қатысты Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнен тұрады. 

Тiл туралы заңдар Қазақстан Республикасының азаматтарына, Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктерге және азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады. 

4-бап. Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi

Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi – қазақ тiлi.  Мемлекеттiк тiл – мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iс қағаздарын жүргiзу тiлi. 

Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттiк тiлдi меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбiр азаматының парызы. 

Үкiмет, өзге де мемлекеттiк, жергiлiктi өкiлдi және атқарушы органдар: Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiлдi барынша дамытуға, оның халықаралық беделiн нығайтуға; 

Қазақстан Республикасының барша азаматтарының мемлекеттiк тiлдi еркiн және тегiн меңгеруiне қажеттi барлық ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық жағдайларды жасауға; 

қазақ диаспорасына ана тiлiн сақтауы және дамытуы үшiн көмек көрсетуге мiндеттi.

2-модуль