Бала сырым

Сырым кішкене бала күнінде далада бір қарт кездесіп, оған сәлем беріпті. Сонда қарт:

• Балам, аман ба? Кімнің баласысың?— депті.

• Сенің балаңмын,--депті Сырым. Тағы сұрапты, Сырым әлгі сөзін тағы қайталапты. Үшке дейін сұрапты, Сырым сол жауабын үшке дейін қайталапты. Содан соң қарт:

• Here менің балам боласың?— депті.

• Е, неге сенің балаң болмаймын, өзің «балам, аман ба?» дедің ғой!»-- деппі Сырым сонда.

Отын олжа, су нұрлық

Сырым 15 жасында бір құшақ отын құшақтап Нұралу ханның аулының сыртынан өтіп бара жатса, иығына шапан жамылып далада тұрған хан баланы шақырып алып:

— Үй ішінің кемдігі отын-сумен жетеді, Ауыл сыртынан отын ұрлап, бала, есің неден кетіпеді?— дейді.

—- Тақсыр, даланың оты олжа, суы нұрлық, елдін, малы мен акысын жеу ұрлық,—- деп, Сырым жөніне жүре береді.

Бала сырым мен билер

Шеркеш руының бір үйір жылқысын Есентемірдің жігіттері барымталап кетеді. Соньшен екі ру араздасып, шеркеш тұрған би мен Есентемір Бөкен би хан алдында айтысуға кетіп бара жатып, жолда мал суарып жатқан балаға кездеседі. Аттарын суарып тұрьш билердің бірі:

• Қатты жерге қақ тұрады деген не, Қатты адамға мал тұрады деген не?— дейді.

Қарсы би оған жауап бере алмай ойланып қалады. Сонда қауға тартып тұрған бала:

• Қатты жерге кақ тұрса,

Шөп шықпайіын тақырдағы.

Қатты адамға мал тұрса,

Ақыреттен бейхабар пақырдағы,—

дейді.

Билер бір-біріне қарап, жүрейін деп жатқанда бала:

• Уай, ағалар, жолдарыңыз болсын! Үйімде қартым бар. Кешке барғанда, кім көрдің, қандай жұмыспен жүр екен?— деп сұрайды. Сонда сіздер туралы не деймін?— дейді. Жолаушылар жөнін айтып жүріп кетеді. Жолаушы-лар құдықтан жүз қадамдай шыға бергенде, арттарынан бала жүгіріп келіп:

• Уай, ағалар, мен сіздерден ақыл сұрай келдім. Бір тоқтым өлді, соны қайтсем сасытпай қажетке жаратамын,— дейді.

• Тұз сеуіп, қақтап ал!—дейді билердің бірі.

• Ет сасыса тұз себейін, тұз сасыса не себейін?— дейді бала.

Билер баланың бетіне бажырая бір қарап, жауап бер-местен желе жөнеледі.

Құдықтан көз көрім жер ұзап шыққан соң, Бөкен би атын бөгеп:

• Тұрлан, мен ауылға қайтамын. Ақымды бермесең, саған ас болсын, әлгі баланың сөзі өңменімнен өтіп кетті. 30 тай үшін екі ел айтысып ханға барғанымыз ұят-ты,— деп бұрылып кетіпті. Артынан сұрастырса, әлгі бала Сырым екен.

Арада бір жыл өткен соң Тұрлан Бөкенге сәлемдесіп:

— Бөке, тәуірсің бе?— дейді.

• Отыз байталдың еті сенде, дерті менде болғанмен шүкір, жаман емеспін,—депті Бөкен. Тұрлан үш күннен кейін жылқыларын айдатып әкеп беріпті.

Сырым мен ноқылық

Кешке таман ауылға айдауға түйесін жинай алмай әбігер болып жүрген Сырымға бір шал кездесіп:

— Менің атым Қарабалық — ноқылық,

Әй, бала, мына атты ұстай тұршы,

Екінді намаз оқылық!—

дейді.

— Менің түйе жинайтын кісім жоқ,

Сенің намаздан басқа ісің жоқ,---

деп бала түйесін айдап жүріп кетіпті.

Малайсары мен сырым

Сырым он үш, он төрт жасвшда балалармен ойнап жүрсе, қасынан Қараман Тана Малайсары деген Нұралы ханның биі атпен өтіп бара жатыр екен.

Аға, қай русың?— дейді Сырым сәлем беріп.

• Қай руды білетін едің сен? Танамын,— дейді Ма-лайсары баланың сұрауына таңданып.

• Тана болсаң: жеті үй Жиембетпісің, бес үй Бессары-мысың, алты үй Асанбысың, қарғыс алған ҚараманбысыҢ, қаңғып өскен Қарақұнанбысың, алғыс алған Қалқаман-бысың, Тананың қайсысың?— дейді Сырым.

• Қаршадайынан қақсап тұрған мынау қандай бала?!— деп Малайсары жүріп кетіпті.

* * *

«Қадір би кісі ғой, Қадір жақсы ғой» деп әркімдер мақтай берген соң Сырым' Қадірді іздербарыптьь Үй сыр-тында, төбенің басында бір жапырайған қарт отыр екен. Соған сәлем беріп, көрісіп болған соң, қарт:

• Кім баласысың?— дейді.

• Дат баласымын, - дейді Сырым.

• «Бір арба отыннан бір мүсіндік ағаш» деген осы екен-ау,— депті қарт сонда.

• Өзіңді қазыналы шал деп келсем, қазымыр шал екенсін ғой,— деп Сырым бұрылып жүре беріпті.

Сонда қарт:

Ей, бала, тұра тұр,— деп шақырып алып,— мені қазынасыз десең халқымнан сұра, қазымыр десең қатынымнан сұра,— деп, Сырымға батасын беріпті.