Б¥л дүниенің баласы

Бұл дүниенің баласы,

Алды-артыңа қарашы.

Ата-анаңның ақылы

Қазылған қара жолмен тең.

Ағайының көп болса,

Ұлы әскер қолмен тең.

Қарсы келген кәрілік,

Жайып қойған тормен тең.

Жақсының бәрі сұм болса,

Қазып қойған көрмен тең.

Орнын білмес жаманға,

Есік те болса төрмен тең.

Жақсы болса алғаның

Жұмақтағы хормен тең.

Жаман болса алғаның

Маңдайға біткен сормен тең.

Жақсы ағаң бар болса,

Алдыңда асу — белмен тең.

Жаманға айтқан ақылың

Соғып өткен желмен тең.

Қайғы ойлаған жаманның

Алды тұйық жармен тең.

Байларда қайыр жоқ болса,

Шөпсіз, сусыз шөлмен тең.

Саясы жоқ бәйтерек

Сазға біткен талмен тең.

Қайырып салса ақ сұңқар,

Қаз ілмесе қарғамен тең.

Жақсылардан сабақ ал,

Алуа, шекер балмен тең.

Пайдасыз байға жалынба,

Асау семіз малмен тең.

Жетесі жаман бозбала,

Қатын алса қай күні

Қадам шықпас үйінен

Тоқсанға келген шалмен тең.

Елінде болса жомарт бай

Қарындағы маймен тең.

Кей адамның мінезі,

Жарлы болса да баймен тең.

Кей адамның баласы,

Ақылы болса данасы,

Көкірегі саналы

Бұлтсыз туған аймен тең.

Кей адамның баласы

Бойында ақылы болмаса,

Ербиіп тұрған бір байғұс,

Өлі жүнді таймен тең.

Жүрген жері жақсының

Күнде базар, мереке,

Күндіз-түні қой сойып,

Ат шаптырған тоймен тең.

Көп жаманның ішінде

Бір жақсысы болмаса,

Қарап тұрсаң қалпына

Серкесі жоқ қоймен тең.

Білген кісі азар ма,

Тәубесіне жазар ма,

Білгенін түзу кім айтса,

Оның өзі мұңмен тең.

* * *

Өсиетім байларға:

Көп қуанба малдарға,

Кетеріне келгенде,

Киімнен жуған кірмен тең.

Жақсының айтқан ақылы

Гауһар шырақ — шаммен тең.

Жақсының берген үлгісі

Сарғая атқан таңмен тең.

Жамандар тыныш жүрмейді,

Айтар сөзін білмейді,

Ұлық алдына келгенде,

Ажалы жеткен аңмен тең.

Алыс пенен жақынның

Таразысын тең тартса,

Қара да басы ханмен тең.

Бір адамды қор тұтып,

Бір адамды зор тұтып,

Төреге берген қазы бар

Арам өлген малмен тең.

Атадан жақсы ұл туса,

Айналасыз бір туса,

Жақсыны жалғыз демеңіз,

Бір боп туса онмен тең.

Он боп туса жүзбен тең.

Жүз боп туса мыңмен тең.

Атадан жаман ұл туса,

Айнадасы мың туса,

Мың да болса жүзбен тең.

Жүз де болса онмен тең.

Он боп туса бірмең тең.

Бір боп туса жоқпен тең.

Атадан жақсы қыз туса,

Замандасын құрметтер,

Қыз да болса ұлмен тең.

Атадан жаман қыз туса, -

Жамандықты коп қуса

Есіктегі күңмен тең.

Балдан тәтті ғазіз жан,

Бір күні шіріп қалар тән,

Шыбын жанның шығуы,

Батып кеткен күнмен тең.

Бұлбұл үйрек, бұл үйрек Шекті Мөңке би айтты деген толғау

Шекті Мөңке би Шеркеш Түрке би, тана Нұрке би-лермен кеңесіп отырып айтты деген сөздер:

Бұлбұл үйрек, бұл үйрек,

Бір тоғайға қоныңыз.

Қарындаспен, туғанмен,

Бір туғандай болыңыз.

Өзіне кеңес салғанның

Өрісі кең болмас па?

Жатқа кеңес салғанның,

Жазымға басы кетпес пе?

Жаманнан жесең бір қамшы,

Ол сүйегіңе жетпес пе?

Сом-сом жүйрік, сом жүйрік,

Шұбалаңдап шаба алмас,

Мойнынан жалы кетіп арыса,

Жақсылар жаман болады,

Күнінде жасы жетіп қарыса.

Жамандар жақсы болады, .

Дәулеті асып байыса.

Тасты жерден шаба алмас

Табаны жалпақ тарлан боз.

Тасты жарған табаның,

Жастағыдай бола алмас.

Буырнада кескен азбанға,

Буыршын басып шөге алмас.

Бидайықтың орнына,

Лашын батып қона алмас.

Ер басынан құс ұшса,

Қорғасыннан күнінде

Салсаң да салма, оңалмас.

Қырға боран бораса,

Ойға тағы борар ма?

Жақсылар аттан жығылса,

Жаман туған адамның

Еш нәрсесі құрар ма?

Ауырды ма денең деп,

Қайрылып жаман сұрар ма?..

Қырға боран бораса,

Нуға боран борар ма? ,

Ел шетіне жау келсе,

Халық үстіне дау келсе,

Жамандайын жалтаңдап,

Ер жігіт қарап тұрар ма?

Арғымақтың алдына,

Найза бойы жар келсе,

Жабыдайын жалтандап,

Түсер жерін қарар ма?

Арғымақтаң аяғы,

Айдай таға қағылса,

Кілегей мұздан таяр ма?

Жақсы алдына сөз айтсаң,

Жалығып сөзге тояр ма?

Күндердің күні болғанда

Басыңа қиын іс болса,

Жалғасып өскен жақыннан,

Жақсылар басын аяр ма?

Атың тулап жықпаска,

Артқы айылдың бегі игі,

Алыстағы дұшпанның,

Жағаға қолы жетпеске,

Артында туысқанның көбі игі.

Екі талай іс болып,

Еңсеңе дұшпан табан қойғанда,

Өзіңменен бірігіп,

Қыр басына шықпаған,

Ағайынның күнінде,

Барынан да жоғы игі.

Атқа міне шабар деп,

Бұл қашан жосық табар деп,

Жігіттікпен салқы өскен,

Баладан кудер үзбеңіз,

Ол түзелсе табылмас,

Атаның ізін жаңылмас...

* * *

Жақсыға қоссаң басыңды,

Отырған орның төр болар.

Жаманға қоссаң басыңды,

Саз балшыққа аунатып,

Сол бөрімен орның бір болар.