45. Кукыкты жузеге асыру жане онын турлери.

Кукыкты жузеге асыру- кукык номаларынын когамдык катынастарды реттеуин корсетеди. Кукыкты жузеге асыратын занды жане жеке тулгалар.Турлери:

1) Кукыкты сактау. Кукыкты сактау тыйым салатын нормалар аркылы жузеге асырылады. Бул тасилдин мани — тыйым салынган арекетти жасаудан бой тарту;

2) Кукыкты орындау. Кукыкты орындаудын мани — жуктелген миндетти жузеге асыру ушин белсенди арекеттер жасау. Мысалы, баланы тарбиелеу ушин ата-анасы унеми, жуйели турде кызмет истеп, оны окытуы, адепке баулуы кажет;

3) Кукыкты пайдалану- субъектинин еркине, кажеттигине, муддесине байланысты кукыкты жузеге асырудын белсенди тури. Тулга озине берилген кукыктар мен бостандыктарды пайдалана ма, жок па оз ерки. Егер оларды пайдалангысы келсе, белсенди немесе енжар арекет жасау аркылы кукыктык норманы жузеге асырады.

Кукыктарды пайдаланудын барысында субъектилер оздеринин зандарда корсетилетин кукыктарын жузеге асырады. Конституцияда адам мен азасматтардын кукыктары мен миндеттери корсетилген.

4) Кукыкты колдану. Бул билик кызметин жургизу аркылы жузеге асырылады. Демек, кукыктык норманы мемлекет органдары колданады. Есте болатын жайт: тек кана ресми баспаларда басылып шыккан, ягни, жарияланган нормативти актини колдануга болады. Колдану еки жолмен жузеге асырылады: 1) билик жургизетин кызмет аркылы. Мысалы, милиционердин кылмыскерди устауы; 2) нактылы исти шешу аркылы.

Кукыкты колдану – кузырлы органдардын накты жагдайда кукык нормаларын жузеге асыру жониндеги биликтик-уйымдастырушылык кызмети Мунын натижесинде дербес кукыктык акт (кукык колдану актиси) кабылданады (жасалады).

Кукыкты колдану аркылы мемлекет оз кызметинде еки функцияны жузеге асырады: а) кукыктык нормалар уйгарымдарынын орындалуын уйымдастыру, дербес актилер аркылы позитивтик (онтайлы) реттеуди жургизу; б) кукыкты бузылудан сактау жане оны коргау.

46 Кукык колданудын сатылары жане онын турлери. Кукык колдануга койылатын талаптар. Кукыктык колдану актилери жане олардын турлери.

Кукыкты колдану бирнеше сатыдан турады:

1) Истин нактылы ман-жайларын аныктау; Биринши сатыда занды айгактар жане занды курам аныкталуы тиис. Олар – басты айгак немесе басты айгакты аныктайтындар. Осы айгактар зан бойынша исти тиисти турде, занды жолмен шешуге жеткиликти болуы кажет. Кейде аныкталынатын ман-жайлардын колеми занда арнайы корсетилип белгиленеди. Мысалы, кылмыстык ис жургизу заны бойынша сотта кылмыстык исти караганда мына жагдайлар далелденуи кажет: а) кылмыс окигасы (уакыты, орны, жасалу адистери); а) айыпкердин кинаси; кылмыстын себеби; б) айыпкердин жауапкершилигине асер ететин ман-жайлар; в) кылмыс аркылы келтирилген зияннын сипаты мен молшери; г) кылмысты жасауга туртки болган ман-жайлар.

2) истин зандык негизин аныктау; Екинши сатыда истин занды негизи аныкталуы тиис: колдануга кажетти кукыктык норманы табу; онын матининин дурыстыгын аныктау-тексеру; норманын тупнускасы екендигин айкындау; онын кенистиктеги, мерзимдеги (уакыттагы) кушин жане субъектилерге катыстылыгын аныктау; норманын мазмунын айкындау. Осы айтылган арекеттердин барлыгы зандылыкты, кукыктык тартипти ныгайту ушин кызмет истейди.

3) кукыктык норманы колдану аркылы шешим кабылдау.Кукыкты колданудын ушинши сатысы — каралган ис бойынша кукык колдану актисин кабылдау. Мундай акт истин тагдырын шешеди. Сондыктан бул жумыска жауаптылыкпен карау жон. Осы актилер занга негизделинип, зан бойынша жасалуы кажет. Кукык колданатын акт — кузыолы органнын накты зандык ис бойынша кабылдаган ресми турдеги шешими. Бул акт кукык нормалары негизинде кабылданады, зандык кушке ие болады жане кукыктык катынастарды туындатады, озгертеди немесе токтатады. Кукыкты колдану актилеринин турлери: мемлекеттик органдар мен когамдык уйымдардын актилери; КР Президентинин актилери;Баскару органдарынын актилери;адил сот органдарынын актилери;прокуратура органдарынын актилери; алкалы жане жеке тулганын актилери; орындау (аткару) актилери; кукык коргау актилери т.б.

4) шешимди жузеге асыру.

Кукык колдануга койылатын талаптар:

1. Кукык колдануды арнайы окилеттикке ие мемлекеттик органдардын, лауазымды тулгалардын, когамдык уйымдардын гана жузеге асыруы;

Азаматтар кукыкты колдану субъектилери болып табылмайды, ойткени мемлекет оларга бул кызметтерди аткаруга окилеттик бермеген.

2. Кукыкты колдануды накты кукыктык катынастар шенберинде жузеге асырылуы;

3. Кызметтин жузеге асырылуы ерекше турде белгиленген ис жургизу зандары бойынша аткарылады, ягни кукык колдану барысында тек занга багыну;

4. тек кана ресми баспаларда гана басылып шыккан, ягни жарияланган нормативтик актини колдануга болады т.б.

Кукыкты колдану актиси – кузырлы мемлекеттик органдар мен лауазым иелеринин кужаттарында хатталган немесе ауыз еки туриндеги уйгарымдары мен шешимдери. Бул акт кукык нормалары негизинде кабылданады, зандык кушке ие болады жане кукыктык катынастарды туындатады, озгертеди немесе токтатады. Кукыкты колдану актисинде:

1) кукык нормасы болмайды;

2) накты адресатка (белгили тулгага, уйымга, ужымга) багытталуга арналган болады;

3) бир реттик сипатта болады (орындалысымен онын арекети аякталады).

Кукыкты колдану актилеринин турлери:

1. Кукыкты колдануды жузеге асырушы субъектилер бойынша:

а) мемлекеттик органдар мен когамдык уйымдардын актилери;

б) КР Президентинин актилери;

в) Баскару органдарынын актилери;

г) адил сот органдарынын актилери;

д) прокуратура органдарынын актилери;

е) алкалы жане жеке тулганын актилери;

2. Кукык колдану кызмети турлери бойынша:

а) орындау (аткару) актилери;

б) кукык коргау актилери;

3. Сырт коринисинин турлери бойынша:

а) кужат актилер - накты органнын тиисти турде даярланган жазбаша жасалган шешими. Негизинен алганда кужат актилер торт курамдык болимнен: кириспе, сипаттау, далелдеу жане корытындылардан турады.

б) арекет-актилер – кукык колдану субъектилеринин арекеттери.

Бул арекеттердин биликтик куши болады жане олар зандык салдарга апарып соктырады (орган жетекшисинин ауызша окими, жарлыгы, полицейдин (милиционердин) колик пен жаяу адамдар журистерин реттеудеги шарттары;

4. Колданылу уакыттары бойынша.

а) бир рет кана куши бар актилер (мысалы, айып салу).

б) узакка созылатын куши бар актилер (мысалы, некени тиркеу, зейнетакы тагайындау жоне т.б.).