35.Кукык жане зан: уксастыктары мен озгешеликтери. Кукык пен заннын кукыктык тажирибе ушин озгешилигинин мани.

Зан - ен жогаргы зан шыгарушы органмен кабылданган, ен жогаргы зандык куши бар, когамдагы ен манызды катынастарды реттейтин нормативтик кукыктык акт. ЗАННЫН БИРНЕШЕ ТУРЛЕРИ БАР:

Конституция - мемлекеттин негизги заны. Ол нормативтик кукыктык актилер жуйесинде басты орын алады, барлык зандардын зандык тугыры болып табылады.

Конституциялык зандар - Конституцияда ерекше корсетилген жане Конституцияга озгертулер мен толыктырулар енгизетин зандар. Конс-к зандар когамдык жане мемлекеттик курылыстын негиздерин баянды етеди, агымдык зандарга зандык тугыр болып кызмет етеди. Бул зандар негизинен Парламент депутаттарынын 4/3 даусымен, ягни 75%-мен кабылданады.

Конституциялык зандардын тизими жеткиликти толык турде Конституцияда аныкталган.

Жай зандар конституциялык зандардын негизинде жане соларды орындау максатында кабылданды. Жай зандар елдин экономикалык, саяси, мадени омир болмысынын турли жактарын реттейди.

 Занга негизделген нормативтик кукыктык актилер - мемлекеттин аткарушы - орындаушы органдарынын зандар негизинде кабылдайтын актилери. Олар зандарды орындау максатында кабылданады.

Занга негизделген актилерге жататындар:

- Президенттин жарлыктары;

- Укиметтин каулылары мен шешимдери;

- Министрликтер, ведомстволар, комитеттердин нускаулары, ережелер жиынтыгы (кагидалар), буйрыктар жане т.б. туриндеги нормативтик актилери;

- жергиликти аткарушы органдардын нормативтик актилери;

- локалдык нормативтик актилер, ягни уйымдар, касипорындар мен мекемелердин актилери.

Бириншиден, занды мемлекеттин ен жогары зан шыгаратын органы - Парламент шыгарады. Екиншиден, зан когамдагы ен курдели катынастарды реттеуге багытталады. Зан реттейтин когамдык катынастардын букил когам мудделерине катысы бар. Ушиншиден, заннын ен жогары кукыктык куши бар. Зандар оз ишинде турине байланысты бирнеше топтарга болинеди: Конституция, конституциялык зан, жай зан. Мунын ишинде ен жогары кукыктык куши бары - Конституция.

"Кукыкты когам жасайды, занды мемлекет жасайды" деген тужырым – зан мен кукыкты ажыратудын кажет екендигинин белгиси. Кукыкты калыптастыратын когам. Кукык когамдык катынастарды реттейтин нормалардын жиынтыгы. Кукык калыптасуынын объективтик барысын формалды зан шыгару кызметимен шатастыруга болмайды. Кукыктын жасалуы – когамдык катынастардын оздигинен шынайы калыптасып, адамдардын жане олардын бирлестиктеринин байланыстары адеттеги, бирынгай жолмен, улгилермен, белгили колемде журип отыруына байланысты. Мунда шындык, адилдик, дурыстык – кукык калыптасуынын негизги принциптери болып табылады.

36 Когамнын алеуметтик жуйесиндеги алатын орны. Моральдин, адет-гурыптын жане диннин кукыктык нормага асери.

Адамдар сан гасырларга созылган оздеринин тиршилик етулеринин барысында турли нормалар мен ережелерди коптеп жасаган. Булар изгилик, кукыктык, саяси, этикалык (адептилик) онегели, эстетикалык, корпоративтик, дини, адет-гурыптар, урдистер, дастур мен дагдылар, турмыстык адет-гурыптар, ырымдар мен жоралар, салт-дастурлери, салт жоралары жане тагы баскалар болып жиктеледи. Нормалар дегенимиз когамдык катынастарга араласып катысушылардын журис-турыстарынын баскаша айтканда минез-кулыктарынын улгилери, эталондары, ережелери болып табылады.

Зан гылымы когамдагы колданыста журген барлык нормаларды негизги еки топка алеуметтик жане техникалык, деп болип карастырады.

Когамнын алеуметтик нормалары дегенимиз когамдык катынастарды реттейтин, когамнын пикир куши ыкпалымен немесе мемлекеттин мажбурлеуимен камтамасыз етилетин, когамдагы адамдардын минез-кулкы, журис-турыстары ережелеринин жуйеси. Буган кукык нормалары, адет-гурыптар, онеге, иман, дини нормалар, дастур жане т.б. жатады. Осы ережелер оздеринин пайда болу негизине, камтамасыз ететин кушине жане хабарлау тасилине карай ажыратылады. Мысалы, онеге нормалары баягыдан адам когамында калыптасып келе жаткан, отбасында орын алатын жане отбасы аркылы калыптасатын ауызша нормалары, ал кукык нормаларынын негиздери мемлекетте жатады жане аркашанда жазбаша туринде болады, оларды мемлекет камтамасыз етеди.

Техникалык нормаларга - техникалык нормалардан баска санитария мен гигиеналык, экологиялык, биологиялык, физиологиялык жане тагы баскалай да нормаларга катыстылары жатады. Бул нормалардын барин кыскашалап техникалык деп атау алеуметтик деп аталатын нормалармен байланыстыра карастырганда тусиникти болу ушин сондай аталыммен атау калыптаскан.

Техникалык жане алеуметтик нормалар озара ыкпалдасып жатады. Когам ушин аса манызды нормаларды кукык жане мемлекет ардайым колдап отырады. Содан олар журис-турыстын техникалык-зандык ережелерине айналады, сойтип жалпыга бирдей миндетти болады да белгили бир зандык салдарды туындатады. Мысалы курылыс жумыстарынын жургизилулеринде кылмыстык зан кауипсиздик ережелерин бузгандык ушин жауаптылыктын болуын коздейди де оны алдын ала зандарда белгилеп кояды. Осындай кукыктык нормалар артурли коликтерди пайдалануларда да карастырылады.

Сонымен, осы замангы алеуметтик нормалар дегенимиз, когамдагы болмыстын тартипсиздик былыгына айналмауы ушин, кайта ол арбир азаматка, адамдар топтарына, накты бир мемлекеттерге, букил адамзат когамдастыгына утымды, ари тиимди, жабдыкталган (ягни комфортты), адилетти, пайдалы, кунды болуы ушин арналган жане колданылатын турли ережелердин жиынтык тури.

Когамдык катынастардын арбир субъектилери когамда бар нормалар туралы хабардар болуы жане оздеринин болмысын соларга негиздей отыра куруы тиис. Артурли алеуметтик нормаларды зерделеудин, игерип угудын жане колданыстарда пайдаланудын барысын алеуметтендиру деп атайды.

Адам артурли топтар, бирлестиктер истерине катыса журип алеуметтик тажирибе жинактайды, тулга ретинде калыптасады.

Сонда гана тулганы мадени нормалар билимдери негизинде ис-кимылдарга баратын, озин айкын сезинетин, баска адамдар арасындагы озинин ролин анык тусинетин тулга деймиз. Алеуметтик есеюдин натижесинде (тулгалык касиеттеринин калыптасуы барысында) адам озин азамат ретинде байыптайды, угынады.

Азамат - адамнын негизги сипаттык минездемелеринин бири. Мунын ози онын белгили бир мемлекетке тандигин билдиреди.

Адамнын алеуметтенуин нобайлау барысында байыптап барып омир жолы ретинде козимизге елестетип корсек, онда ол сол адамнын аулеттик отбасында басталатынын пайымдаймыз. Одан ари карай ол когамда жузеге асырыла бастайды. Ал, мемлекет адамдардын бирлесип омир суруи барысында оларды реттеумен айналысатын когамдагы уйымдардын бири, ари бирегейи екенин байкаймыз. Азамат жане онын мудделери оркениетти мемлекеттин басты камы болып табылады.

Адамдардын озара биригип омир суруин багыттайтын нормалар халыкаралык шарттарда (конвенцияларда), конституцияларда, артурли уйымдар мен партиялардын жаргыларында; кодекстер, зандар, талаптары мен уйгарымдарында; дини адет-гурыптарда; мадени дастурлер мен урдистерде, саяси миндеттемелерде коринис тапкан. Осы нормалардын комеги аркылы белгиленген тартип, иерархиялык (бир-бирине багыныштылык) катынастар орныгады. Мундай орныгу орын алган когамда нормалардын ыкпалы барлык арекеттерден аркашанда байкалып отырады. Олар адамдардын артурли арекеттерин, озара катынастарын реттейди. Алеуметтик нормалар адамнын урпагы ана курсагында жатып тиршилик белгисин билдире бастаган кезден-ак кызметин корсете бастайды жане сол адамнын дуниеден отуимен байланысты аякталады.

Мемлекетте азаматтарга калыпты омир сурудин жагдайларын жасау мен олардын озара катынастарын, мемлекетаралык (халыкаралык) катынастарды реттеу ушин де кукык нормалары болады. Бул нормалар зандарда, кодекстерде, конвенцияларда, шарттарда жане баскалай да кукыктык актилерде корсетилип баянды етиледи. Когамда улттык (мемлекеттик) жане халыкаралык кукыктык нормалар да орын алады (егер де осы мемлекет алги нормаларды таныган болса). Осы нормаларга оз кезегинде барлык азаматтар мен уйымдардын колдануы жане орындауы ушин (ортак турде) миндетти болады.

Кукыктык нормалар ушин мораль нормаларынын, онеге нор-маларынын манызы аса зор болып келеди. Сонда мораль дегенимиз - адамдардын журис-турысын жаксылык жане жамандык, адилеттилик жане адилетсиздик тургысынан реттейтин нормалар мен кагидаттар жуйеси деп карастырамыз. Алеуметтик нормалар жуйесинде жаксылык жане жамандык (зло), адилеттилик пен адилетсиздик тургысынан когамдык катынастарды реттеудин ен амбебап куралы мораль (онеге) нормалары болып табылады. Сондыктан да бул нормалар когамдык ыкпал ету шаралары кушимен камтамасыз етиледи.

Кукык сонымен катар дин нормаларымен де байланысты болып келеди. Дин нормаларынын негиздерине (кайнар коздерине) Ислам (мусылман) дининде - Куран, Сунна, Иджма, Кийас; христиан дининде - Ветхий Завет (Ежелги осиети китабы) жатады. Осы дин нормалары дини бирлестиктердин уйымдастырылуы мен кызмет аткаруларын белгилейтин ережелер болып табылады.

Дин нормалары - сонымен артурли диндерди тутудагы белгиленген ережелер болып табылады. Жане де бул ережелер сол динди устанып, тутынатын адамдарга гана миндетти болады.

Дин нормалары адамзат когамнын белгили бир даму сатысында зандык сипатта болганын тарих корсетип отыр. Олар саяси, мемлекеттик, азаматтык, кукыктык, неке - отбасылык жане баскалай да катынастарды реттейтин болган.

Копшилик катынастарда дини уйымдар белгилеген нормалар колданыстагы кукыктармен астасып жатады. Далирек айтканда мемлекеттин негизги заны - Конституция дини уйымдардын кызмет аткаруынын кукыктык негизин калап, адамдардын аркайсысынын оздери калаган кез келген динди тутынып устануына кепилдик береди. Дини бирлестиктерге занды тулга мартебесинин берилуинин мумкиндиги зандарда корсетилген.

Кукыктык нормалар адет-гурып нормаларымен де байланысты болып келеди.

Адет-гурып дегенимиз - когам дамуынын гасырларга жалгаскан болмысынын барысында калыптаскан, урпактан-урпакка ауысып отырган, сонын натижесинде дагдыга айналган адамдардын оздеринин ериктери бойынша орындалатын журис-турыс (минез-кулык) нормалары мен ережелери.

Казакстан Республикасы Азаматтык Кодексинин 3-и бабы бойынша искерлик кызмет орисиндеги кукыктык адеттеги азаматтык зандардын кайнар коздери болып саналады.

Адет-гурыптар мораль нормаларына караганда кукыкпен азырак байланыскан, бирак солай болганнын озинде де адет-гурыптар кукыкка ыкпалын тигизеди.

Мысалы, кошпели кезендеги казак когамында адет-гурып кукыктын кайнар кози болган. Мемлекет адет-гурыпттардын кайсы биреулерин кукык нормалары ретинде баянды етип бекиткен болатын. Сойтип оларга жалпыга бирдей миндеттилик ман (маныз) берген. Кукыктык адет-гурып ("адеттеги кукык") жинагынын жаркын мысалына Тауке ханнын "Жети жаргы" зандар жинагы жатады.

Кукык пен адет-гурыптын уксастыктары мен айырмашылыктарын карастырып корейик. Мысалы, кукык жане адет-гурыптар нормалары адамдардын журис-турыстарын реттеушилер болып табылады, сойтип белгили бир ужымдардын пикири бойынша адамдардын иси (кылыгы) кандай болуы тиис немесе кандай болуы мумкин екендигин корсетеди, жалпы, жалпыга бирдей миндетти ережелер туринде билдириледи. Сонымен адет-гурыптар мен кукык нормаларынын бир-биринен айырмашылыгы шыгу теги бойынша, билдирилу (баяндалу) формасы жане камтамасыз етилу тасилдери бойынша аныкталады. Егер адет-гурыптар адам кауымынын пайда болуымен катар, бир кезде пайда болган болса, онда кукык нормалары мемлекеттик турде уйымдастырылган когамда пайда болады; егер адет-гурыптар арнайы актилерде баянды етилмесе (бекитилмеген болса), онын орнына адамдар санасында гана болып жане урпактан-урпакка берилип жаткан болса, онда кукык нормалары белгили бир формаларда болады, сойтип ресми жолдар аркылы бериледи; егер адет-гурыптар когамдык пикирдин кушимен камтамасыз етилетин болса, онда кукык нормалары мемлекеттин ериксиз кондиру куштеринин мумкиндиктерин ескере отырып жузеге асырылады.