81. Кр Конституциясы бойынша адам жане азамат кукыктары мен бостандыктары.

Конституциялык кукыктар мен бостандыктардын оздерине тан кукыктык касиеттери бар.

1. Конституциялык кукыктар мен бостандыктар жеке тулганын кукыктык мартебесинин, жагдайынын уйткысы болып саналады жане де кукык салаларында баянды етилген кукыктардын негизин курайды. Мысалы, отбасы кукыгындагы корсетилген кукыктар Конституциядагы отбасына арналган кукыктардан келип шыгады.

2. Конституциялык кукыктар мен бостандыктар арбир жеке адамга жане азаматка бериледи. Ал баска, негизги емес кукыктар мен бостандыктар адамнын омирдеги турли жагдайына, мартебесине байланысты — жумысшы, кызметши, мулик иеси, сатушы, сатып алушы, талапкер, жауапкер, т.с.с.

3. Негизги кукыктар, бостандыктар жане миндеттерге тан касиет — олардын жалпылыгы. Олар барлык адамдарга, азаматтарга тугелинен бериледи.

4. Казакстан Республикасы азаматтарынын негизги кукыктары мен бостандыктары баска кукыктар жане миндеттерден озинин шыгу негизимен айрыкшаланады. Онын бирден-бир негизи — Казакстан Республикасынын азаматтыгына жату. Демек, негизги кукыктар мен миндеттер тулга мен мемлекеттин саяси жане кукыктык байланыстарын, онын азаматтык мартебесин билдиреди.

5. Казакстан Республикасы азаматтарынын негизги кукыктары мен бостандыктары олардын еркимен кабылданбайды жане жогалмайды. Бул аталган кукыктар мен бостандыктар азаматтыгына байланысты болгандыктан олар азаматтыктан шыкканда гана сонымен бирге жойылады.

Адам мен азаматтын негизги кукыктары, бостандыктары жане миндеттери бирнеше топка болинеди:

а) озиндик кукыктар. Бул ар адамга туганнан бастап тан, одан ешким айыра алмайтын, табиги кукыктар. Аркимнин омир суруге кукыгы бар, бул адамнын табиги кукыгы, оны камтамасыз ету ушин сан алуан арекеттер жасауга миндетти. Адамнын кадир-касиетине кол сугуга болмайды. Ешкимди азаптауга, оган зорлык-зомбылык жасауга, баскадай катыгездик немесе адамдык кадир-касиетин корлайтындай жабир-жапа корсетуге немесе жазалауга тыйым салынады, Мемлекет органдары, лауазым иелери оздерине отиниш айткан адамдарга курметпен карап, занга сайкес комектесулери керек. Озиндик кукыктарга тургын уйге кол сугылмаушылык та жатады. Соттын шешиминсиз тургын уйден айыруга жол берилмейди. Азаматтардын озиндик кукыктарына баскалай да жеке басынын игилигине кажет кукыктар жатады;

а) саяси кукыктар — тек Казакстан мемлекетинин азаматтыгы бар адамдарга гана бериледи. Оларга жататындар: тикелей жане оз окилдери аркылы мемлекет исин баскаруга катысуга, мемлекеттик органдар мен жергиликти озин-ози баскару органдарына тикелей ози жугинуге, отиништер жолдауга кукылы; жогары жане жергиликти мемлекет органдарын сайлауга жане оларга сайлануга, республикалык референдумга катысуга кукылы; мемлекеттик кызметке кируге кукылы; бейбит ари карусыз жиналыстар откизуге кукылы;

б) алеуметтик-экономикалык кукыктар: енбек бостандыгына кукыктылык; ереуил жасау кукыгы; тыныгу кукыгы; касипкерлик еркиндиги; отбасын куру кукыгы; алеуметтик камсыздандырылу кукыгы; денсаулыкты сактау кукыгы; билим алу кукыгы.

82.КР азаматтарынын конституциялык миндеттери. Миндеттер мен кукыктардын озара байланысы.

КР азаматтардын негизги миндеттери: Казакстан Республикасынын Конституциясын жане зандарын сактау; баска адамдардын кукыктарын, бостандыктарын, абыройы мен ар-намысын курметтеу; Республиканын мемлекеттик рамиздерин курметтеу; занда белгиленген салыктарды, алымдарды, озге де миндетти толемдерди толеу; Казакстан Республикасын коргау, аскери кызмет аткару; табигат байлыктарына укыпты карау, т.с.с. Конституция жеке адам, когам жане мемлекет ушин омирлик манызы жоне ен жогары алеуметтик мани бар кукыктар мен бостандыктарды баянды етеди.

Олар арбир еркин жеке тулганын ар-намысын камтамасыз етудин алгышарты болып табылады. Ал булар болса азаматка, когам мушеси ретинде сол когамды баскаруга, жангыртуга катысу ушин кажет. Сонымен булар адамнын материалдык жане рухани кажеттиликтерин канагаттандыру ушин экономикалык жане алеуметтик жагдайлар тугызады.

Мемлекет, когам ушин Конституцияда бекитилген кукыктардын манызы сонда – олар мемлекеттин демократиялык, кукыктык манин жузеге асыруды камтамасыз етеди.