78.Роман-Германдык кукыктык жуйе.

Романо-германдык кукыктык жуйе – коптеген мемлекеттердин кукыктык жуйелерин бириктиреди. Бул мемлекеттерге Франция, ГФР, Италия, Испания, Швеция, Дания, Латын Америкасынын барлык мемлекеттери, Таяу Шыгыс елдери жатады. Бул кукыктык жуйенин ыкпалы Жапония, Индонезия т.б. мемлекеттердин кукыктык жуйелеринде оз коринисин тапты.

Роман-германдык кукыктык жуйе рим кукыгын рецепциялаудын натижеси болып табылады, ягни мунда кукыктын негизинде рим кукыгынын жетистиктери алынган. Роман-германдык кукык жуйесинин негизги сипаттарына мыналарды жаткызуга болады.

1. Роман-германдык жуйеси бар барлык елдерде жазбаша конституциялар бар, булардын нормаларында ен жогары зан куши бар деп танылады.

2. Адеттеги зандардын уш тури бар: кодекстер, арнайы зандар, агымдагы зандар, жане нормалар матиндеринин жинагы.

3. Кукык негиздеринин арасында занга негизделген нормативтик актилердин (регламенттердин, акимшилик буйрык-жарлыктардын, министрлик декреттеринин жане т.б.) роли едауир.

Роман-германдык кукыктык жуйеге киретин елдердеги кызмет истейтин судья зандык исти шешуде кобинесе тек исти багалау процесин жузеге асырады.

79.Агылшын-американдык жуйе.

Агылшын-американдык кукыктык жуйе немесе жалпы кукык жуйеси

Бул кукыктык жуйе Англияга жоне Британия империясынын бурынгы отарларына тан. Англиядан баска бул кукыктык жуйе АКШ, Канада, Австралия, Жана Зеландия, сондай-ак Британия достастыгына киретин. 36 мемлекеттерге таралган.

Зантану адебиеттеринде агылшын-американдык кукыктык жуйе кейде негизги кукыктык жуйеси деп аталады. Жалпы кукык (Coman Law) тарихи турде Англияда калыптаскан жане онын булай деп – аталуы онын букил Англия аумагында тарауымен байланысты болган (онын калыптасу кезени Х-ХИИИ гасырлар) жане бул кукыктык жуйе сот адет-гурыптары туринде зандардын катысуынсыз пайда болып азаматтык сот истерин жургизуде ел королинин кол астындагы азат азаматтардын барине таралган болатын.

"Жалпы кукык" жуйеси оз негизинде соттар жасаган улги ис кукыгы (кукыктык улги ис) болатын.

Агылшын-американдык (саксондык) кукыктык жуйенин негизги ерекшелик белгилери томендегидей болып келеди:

1. Сот кукык жасаушы (шыгарушы) болады.

2. Кодификацияланган зан болмайды. Мысалы, Англияда жазбаша Конституция жок.

3. Сот шешимдери (прецеденттери, ягни улги истери) зандармен катарлас колданылып кукыктын кайнар коздери болып табылатын. Уксас истерди караганда оларды шешим кабылдау ушин баска соттар улги ретинде колданатын болган.

4. Сот билиги кандай да болмасын баска биликтерден автономиялы (дербес) болады, прокуратура, акимшилик, адилет (мекеме, кызмет) болмайды.

80.Дастурли –дини кукыктык жуйе.

Баска жуйелерге караганда Азия мен Африканын коптеген елдери кукыктык жуйелеринин тутастыгы аталган жуйелерге тан дарежеси болмайды.Бул мемлекеттердин кукыктык жуйелеринин ерекшеликтери – кукыкты олардын баскаша тусинетиндиктерине байланысты, мунда когамдык катынастар кукыктык жолмен емес баскаша – дини-дастурлик тасилмен реттелуи тиис деген сеним, пикир Киыр Шыгыс, Африка, Мадагаскар елдерине таралган.Осылардын арасынан казирги кунге ен кен таралганы мусылман кукыгы болады.

Мусылман кукыгы – бул дини нысанда баяндалган жане мусылман дини исламга негизделген нормалар жуйеси. Ислам дини бойынша барлык адет-гурып Алланын амиримен жаратылган. Оны куран аяттары, сурелери туринде озинин пайгамбары Мухаммед аркылы тарихтын белгиленген мерзиминде, адамдарга магынасын ашып тарат деп Алланын ози берген коринеди. Мусылман кукыгы адам болмысынын алеуметтик салаларынын барлык аяларын тугел камтиды. Алланын адамга берген кукыктары оган биржолата мулдем берилген. Дегенмен кудайдын жиберген жаналыктары (кукыктары) тусиндирулер беру мен талкылауларды кажет етеди.

Мусылман кукыгынын негизги торт кайнар кози бар:

а) куран — исламнын (мусылман дининин) касиетти китабы;

б) сунна немесе Алланын пайгамбары, Мухаммедтин омири мен истерине байланысты дастурлер;

в) Иджма немесе мусылман когамынын бирынгай келисими;

г) Кийас немесе уксастыгы бойынша пикир тую (пайымдап ой жугирту).

Мусылман кукыгынын негизги белгилери:

1) бирнеше кукыктык институттардын жалпы догмага айналуы;

2) нормалардын казуистикалыгы (жалпы догмага айналуы);

3) нормаларда жуйелиликтин болмауы;

4) адет-гурыптардын мусылман кукыгында орын алмауы (оган кирмеуи).

Тутастай алганда мусылман кукыгы адамдардын динге жане наным-сенимине негизделген кукык.

Ислам (мусылман дини) алемдик уш диннин ишиндеги ен жасы, дегенмен сонда да болса ен кен таралганы. Бул диннин курамында теология да бар, ол догмаларды (сокыр сеним кагидаларын) орныктырады жане не нарсеге сенуи керек екендигин аныктайды. Исламнын курамында сондай-ак шаригат та бар. Шаригат дегенимиз мунда динди устанушыларга берилген нускау, уйгарым, онда кандай истерди истеуге болатындыгы, кандай истерди истеуге болмайтындыгы корсетилген. Шаригат дегенимиз адамнын "журетин жолы", ал мунын ози дурысын айтканда мусылман кукыгы.

Индуизм дини кукыгы — дини-дастурлик жуйенин екиншиси жане ол алемдеги жуйелердин ен ежелгисине жатады. Буган Ундистан, Пакистан, Бирма, Сингапур, Малайзия елдери жатады, Африканын Шыгыс жагалауындагы Танзания, Уганда, Кения жане тагы баска да елдер жатады. Исламшыларды белгили бир дини догмаларды кабылдауды миндеттейди.

Индуизм дини кукыгына тан белгилер:

1. Адамдар оздеринин туган сатинен бастап алеуметтик касталарга болинген жане арбир кастанын озине тан кукыктар мен миндеттери жане типти онегелилик те жуйеси бар.

2. Журис-турыстарды (минез-кулыктарды) реттеуши ретинде адет-гурыптарды пайдалана беруге ризашылык (руксат) бериледи. Ал адет-гурыптар тым коп, жане турли-турли болып келеди.

3. Кауымдар кукыгымен катар зандар, сот прецеденттери де бар.