72. Кукык бузушылык: тусиниги, негизги белгилери, курамы.

Кукык бузушылык дегенимиз кукыктык талаптарды бузудагы немесе оларды орындамау барысындагы арекеттер (арекеттиликтер немесе арекетсиздиктер).

Адамдардын кандай да арекеттери (арекеттиликтери немесе арекетсиздиктери) когамга кауип тудырган немесе туындататын болса ондай арекеттилик немесе арекетсиздик кукык бузушылык деп багаланады.

Адамнын арекети (арекеттилиги немесе арекетсиздиги) когамга кауипти болмаса, онда мундай арекеттилик немесе арекетсиздик кукык бузушылык катарына жаткызылмайды. Арекеттин (арекеттилик немесе арекетсиздиктин) когамга кауиптилиги угымы еки саттен турады, олар: зияннын болуы жане онын когам тарабынан багалануы. Кукык бузушылык дегенимиз, адамнын когамга, мемлекетке немесе жеке тулгага зиян келтиретин кинали, соны зан алдындагы жауаптылыкка апаратын кукыкка кайшы арекети немесе арекетсиздиги.

Кукык бузушылыктын белгилери (нышандары):

а) когамга зияндылыгы, кауиптилиги - кукык бузушылыктын негизги объективтик нышаны, айырымдык белгиси жане онын заннан кукыкка кайшы болу шегин ажыратуга негиз болатын объективтик тугыры. Кукык бузушылыктын когамга келтиретин зияны мен онын кауиптилиги когамга манызды кундылыктар мен онын тиршилик ету жагдайларына кол сугулардан турады;

б) кукыкка кайшы келушилик - арекеттин немесе арекетсиздиктин когамга кауиптилигин, зияндылыгын зан атауы аркылы билдирилуи. Кукыкка кайшы (карсы) келудин жане ол ушин жауапты болудын шегин, молшери мен шамасын мемлекет аныктайды, ари оны бекитеди де;

в) киналилик - баскаша айтканда - кукык бузушылыкка бару кукык бузушынын тыскарыдан ешбир ыкпалсыз-ак озинин ерик-ыктиярын алгиндей турде билдируи, ал мунын ози кинали журис-турыс (минез-кулык). Егер де жеке адамды тандау ерки (ыктияры) болмаса, егер ол озинин журис-турысынын кукыкка кайшы келетинин жете тусинуге кабилети болмаса, онда онын кинали арекети кукык бузушылык болмайды да, ол объективти турдеги кукыкка кайшы арекеттик болып шыгады. Сондыктан мундай адам зан алдындагы жауаптылыкка тартылмайды;

г) арекеттилик немесе арекетсиздик туриндеги арекеттер. Мундагы арекетсиздик туриндеги кукык бузушылык - тулга зандык талаптарды орындауга миндетти бола турып, оларды орындамаган жагдайда болады;

д) жазаланушылык - мемлекет тарапынан мажбурлеу шараларынын колданылу мумкиндиги. Кукык бузушылыктын зандык курамы:

1. Кукык бузушылыктын субъектиси – кинали, кукыкка кайшы (карсы) арекет жасаган адам. Мундай субъект ретинде деликт кабилеттилиги бар адам жане занды тулга танылады.

2. Кукык бузушылыктын объектиси - кандай затка кукык бузушылык багытталып, оган нуксан келтирилсе сол зат аталган объект болып табылады. Мундагы тектик объекти - когамдык катынастар, ал турлик объект - омир, ар-намыс, денсаулык, т.б.

3. Объективтик жагы - кукыкка кайшы (карсы) арекеттин (арекетсиздиктин) сырткы кориниси.

Объективтик жактын элементтерине сол арекеттин (арекетсиздиктин) ози, одан туындаган зиянды натиже жане осы арекетсиздиктен пайда болган зиянды натижесинин себеп-салдарлык байланысы жатады.

Арекет (арекеттилик, арекетсиздик) - адамнын ерик-ыктияры мен акыл-парасатынын кадагалауы мен бакылауындагы журиси-турысы (минез-кулкы) жане ол адамнын арекеттилиги немесе арекетсиздигинен коринеди.

Ерик-ыктияр еместигине карамастан адамды куштеу аркылы кукык бузуга итермелеп кондируден туындаган арекет кукык бузушылыкка жатпайды.

Арекеттин кукыкка кайшы келушилиги - тикелей, жанама тыйымдар мен жарасымды (онды) занды журис-турыстын (минез-кулыктын) кукык нормасында жиктелуинен коринеди.

Зиян - колайсыз салдар, булар муликтик, муликтик емес, уйымдык, жекелик (дербес) жане баскалай да сипаттар туринде болуы мумкин. Зияннын объективтик жагына сондай-ак кукык бузушылыктын болган орны мен уакыты да киреди.

4. Субъективтик жагы - буган озинин жасаган арекетине жане онын салдарына сол тулганын субъективтик катынасын (карауын) сипаттайтын улгилердин (нышандардын) жиынтыгы жатады. Мунда басты категориялары болып – кина, себеп жане максаттар коринеди.

Кинанин - касаканалык жане абайсыздык деген еки тури ажыратылып корсетиледи. Кукык бузуга ниеттенген адам оз арекетинин кукыкка кайшы жане онын зиянды салдарын биле тура сондай арекетке баруы касаканалык деп багаланады. Кукыкка кайшы арекетке баруда адам онын зияндылыгын жете тусинип турып сондай салдардын болуын тилеген болса бул тикелей (адейи) касаканалык болып шыгады. Ал енди сондай арекетке баруда кукык бузушы адам сол арекетинин натижесинде зиянды салдардын болуын болжалдаган болса, онда бул арекет жанама касаканалык болады.

Абайсыздык кылмыс астамшылдык жане кылмыстык астамшылык (менменсу) деп жиктеледи. Кылмыстык укыпсыздык болганда адам оз арекетинин кукыкка кайшы екендигине ман бермейди, ол арекетинин салдары кандай болатындыгын да болжай алмайды.

Кылмыстык астамшылыкта адам оз арекетинин кукыкка кайшы келетиндигин тусинеди, онын кандай салдарга апарып соктыратынын да, онын кауипти натиже беретинин де болжайды, дегенмен женилтектик жасап ондай салдарды болдырмауга тырысады, умиттенеди.

Себеп - кукык бузуга иштей талаптану. Максат - кукыкка кайшы арекетке барудагы кукык бузушынын умтылыс жасап жетсем, алсам деген тупкиликти ойындагы коздеген натижеси.

Кина жане казус - факт угымы тыгыз байланысты, ол адамнын ерик-ыктияры калауына байланысты туындамайды.