Лекцыя 11.

А. 1. Якi зычны, цьверды цi мягкi, перад канчаткам такiх прадметнiкаў жан. роду:

вада, галава, рука, саха, нага, калiна, работа, гора, душа, маца, вулiца, матка, шапка?...

зямля, сям’я (=сямй-а, siamja), доля, воля, гаспадыня?

2. Праскланяй: старшыня, стараста, сабака, судзьдзя.

§ 24. Увагi аб канчатках прадметнiкаў жан. роду. I. Давальны i месны склон адз. лiку маюць тую самую форму. У прадметнiках, што маюць перад канчаткам цьвёрды зычны, гэтыя склоны канчаюцца на -е (э): вадзе, галаве, руцэ, сасе, назе (нацiск на канчатку); калiне, палавiне, блазноце, рабоце (нацiск не на канчатку).

Калi-ж перад канчаткам стаiць адзiн з ацьвярдзеўшых зычных р, ц, ч, ж, ш або к, то ў давальным i месным склоне маем -ы: зары, гары, мацы, душы, дзяжы (пад нацiскам); вулiцы, аборы, кашы, пражы, лаўцы, лаўцы, матцы, шапцы i г. д. (не пад нацiскам). Пасьля асноў на -к канчатак -ы ужываецца толькi тады, калi нацiск не на канчатку: лаўка - лаўцы, матка - матцы, шапка - шапцы. Калi-ж нацiск на канчатку, то канчатак будзе -э: мука - муцэ, рука - руцэ. Тое самае спатыкаем часам пасьля р: на гарэ, на зарэ.

У скланеньнi з мяккiм зычным перад канчаткам заўсёды маем канчатак -і: зямлi, сям’i, долi, волi, княгiнi, гаспадынi i г. д.

Прадметнiкi з асновай на к, г, х зьмяняюць iх на ц, з, с: рука - руцэ, горка - горцы, нага - назе, дарога - дарозе, саха - сасе, страха - страсе, Лявонiха - Лявонiсе.

II. Родны склон множ. лiку мае часта канчатак -аў, як у муж. родзе: водаў, варонаў, маладзiцаў, песьняў, земляў i г. д. Але най-часьцей ужываюцца гэткiя формы, як дачок, дзявок, гор, зор, кароў, галоў, зямель, нядзель, сьлёз, лялек, шпiлек i г. д. (чыстая аснова: гор, зор, галоў або з устаўкай -о-, -е-: дачк-а - дачок, зямл-я - зямель...). Толькi рук, ног заўсёды без канчатку -аў.

Радзей сустракаем канчатак -ей: сьвiней, сяней i г. д.

§ 25. Прадметнiкi муж. роду на -а (-я). Таксама, як прадметнiкi жан. роду на -а скланяюцца прадм. муж. роду на -а: старшыня, стараста, ваявода, судзьдзя, сабака i iнш. Толькi ў твор. склоне часам сустракаюцца формы муж. скланеньня: з старастам, з сабакам i г. д.

Б. Перапiсваючы, аддзялi канчаткi прадметнiкаў жан. роду на -а i пастаў нацiск:

Над з збоджжам⁵ убогiм вецер гуляе на волi. Ходзяць па полi ў задуме мужчыны. Моцна хлопец занудзiўся па бацьку, па маме. У хаце сьвяцiлася газьнiца. Бацька на калодцы лапаць выплятае. У рэчцы купаюцца хлопцы. Будзе кiрмаш i на нашай вулiцы. Спадабалася котцы рыбка. Старой бабцы хораша i ў шапцы. Быць бычку на лычку, а кароўцы на вяроўцы. Вучзньне паможа змагацца з нядоляй. З надзеяй сеем жыта мы ўвосень; з надзеяй сустрачаем выраi вясной. Палiўся срэбрам сьпеў прыгожы ў далёкай сiняй вышынi. На палiцы дзьве сiнiцы. На сваёй лаўцы i памерцi добра.

Лекцыя 12.

А. 1. Праскланяй прадметнiкi, пастаў нацiск i аддзялi канчатак ад корня:

соль, гразь, ноч, роскаш; кроў, любоў.

§ 26. Прадметнiкi жан. роду на зычны. Сюды адносяцца такiя прадметнiкi, як косьць, гразь, соль, медзь; ноч, мыш, роскаш, моц; любоў, кроў i падобныя; у множ. лiку такiя, як сенi, грудзi, гусьлi, дзьверы, - наагул, усе тыя прадметнiкi жан. роду, што ў назоўным склоне не канчаюцца на –а. Апрача таго, сюды адносяцца: куры, суседзi, чэрцi.

УЗОРЫ СКЛАНЕНЬНЯ.

адзiночны лiк:

Н.К. косьць рэч кроў

Р. касьц-i рэч-ы крыв-i

Д. касьц-i рэч-ы крыв-i

В. як назоўны

Т. касьц-ёю(й) рэч-аю(й) крыв-ёю(й)

(косьцю) (рэччу) (кроўю)

М. касьц-i рэч-ы крыв-i

множны лiк:

Н.К. косьц-i рэч-ы

Р. касьц-ей рэч-аў

Д. касьц-ям рэч-ам

В. як назоўны

Т. касьц-ямi рэч-амi

М. касьц-ёх рэч-ах