§ 3. Зьмены у аснове. Аснова слова звычайна не зьмяняецца. Але часам залежна ад розных прычынаў бываюць розныя зьмены I ў аснове.

У залежнасьцi ад зьмены нацiску можа выступаць аканьне, напрыклад: воз, ваз-а i г. д.; вад-а, вод-ы; бяд-а, бед-ы.

Перад е i i могуць чарадавацца д i дз, т i ц (дзеканьне i цеканьне): вад-а, вадз-е; хат-а, хац-е; iд-у, iдз-еш.

У скланеньнi ў давальным i месным склоне могуць чарадавацца х i с, к i ц, г i з: сах-а, сас-е; рук-а, руц-э; луг, луз-е i г. д.

У прадметнiках часта бывае такое чарадаваньне, як: купец, купц-а, ду-рань, дурн-я; дзень, дн-я, дзён i iнш.

У спражэньнi чарадуюцца дз i дж: глядж-у, глядз-iш i г. д.

УВАГА. Такое ўпрошчанае, мэханiчнае адзяленьне канчатку посьле мягкiх зычных, як толькi што зроблена - вадз-е, хац-е, сас-е, луз-е, дурн-я, дн-я, - ня зусiм правiльнае. Точна было-б так: вадзь-э, сась-э, лузь-э, хаць-э, дурнь-а, днь-а. Тое самае лягчэй выражаецца лацiнiцай: wadź-e, saś-e, łuź-e, chać-e, durń-a, dń-a (хоць прынята пiсаць: wadzie, sasie, łuzie, chacie, dnia...)

Б. Перапiсваючы, аддзялi рыскай аснову ад канчатку (аснов-у, чыст-ым...):

Стол заслалi чыстым настольнiкам. Сусед трымае сталаўнiка. На вясельлi сьпяваюць вясельныя песьнi, а ў жнiво пяюць жнiўныя. Кожная хата мае стол. Сталяр купiў сталярскi варстат. Палотны беляць, а выбялiўшы шыюць палаценную бялiзну. Сьцены пабелены вапнай. Лясьнiк пiлнуе лесу. Белага зайца называюць беляком, а шэрага шараком. Чорны воран, а ня птух; Хоць з крыльлямi, да ня сокал; шэсьць ног мае, зямлю капае (жук). Сыты галоднаму не спагадае.

Лекцыя 2.

А. 1. Заўваж такiя групы слоў:

а) рук-а б) горад в) бр-аць г) др-аць

рук-аво а-гарод бяр-у дзяр-у

руч-нiк гарадз-iць зь-бiр-аю зь-дзiр-аць

спад-руч-ны за-гарад-ка з-бор з-дор

з-руч-ны гарадж-эньне бор пры-дзiр-ка

по-руч гарадз-кi вы-бар дзiр-ка руч-ка вы-гарадз-iць бяр-эма i г. д.

У кожнай групе перачытай часьцi, што маюць зблiжанае мiж сабой значэньне!

§ 4. Корань слова. У групе а) бачым падобныя па значэньнi часьцi: рук-, руч; у групе б) – горад, -гарод, гарадзь-, гарадж-; у групе в) – -бр-, бяр-, бiр-, бор-, бар-; у групе г) – др-, дзяр-, дзiр-, дор- i г. д.

З гэтымi часьцямi зьвязана галоўнае значэньне слова. Iх нельга далей разлажыць, бо яны страцiлi-б зусiм сваё значэньне. Ад iх творацца зродныя мiж сабою словы: рук-а, рук-аво, руч-ка, руч-нiк i г. д. Такiя часьцi называюцца корнямi слова.Значыць:

Корань слова гэта такая непадзельная часьць слова, ад якой творацца родныя мiж сабою словы. Падобныя корнi, як рук-, руч-; бр-, бяр-, бiр-, бор-, i г. д., называюцца зроднымi, або побачнымi (стаяць побач).

Корань можа быць часам асобным словам сам па сабе, напрыклад: стол, лес, дом, бор. Але ў такiх разох, як стал-а, лес-у, бяр-у, бяр-эш, маем корань + канчатак.

Б. Перапiсваючы, рыскамi выдзялiць корань (воз-iк, з-ваз-iць...):

Воз, вязу, везьцi, перавозьнiк, прывёзшы, вязучы. Дом, домiк, дамок. Плод, прыплод, спладзiць. Нос, перанос, вынас, вынясьцi, ноша, нясу, нясьцi i несьцi. Воўк, ваўчок, воўчы, ваўчанё. Сяло, сельскi, селянiн, прысёлак. Бяда, бедны, бедната, бядняк, бядота. Нiз, нiзкi, панiжаць. Месца, месны, намесьнiк, сумесны, зьмест, заместа, месьцiцца, места, мешчанiн. Дзiця, дзiцянё, дзецi, дзетка.