Лекцыя 39.

А. 1. Голасна прачытай пададзеныя словы i заўваж, на якiя выразныя часткi яны дзеляцца, калi мы iх выгаварываем:

хата, вада, доля, мора, сякера, ранiца, крынiца;

байбак, прайшоў, сойка, войстра, майстар;

верна, добра, збожжа, зерня, умалотна, марозна.

§ 41. Склад. Слова дзелiцца на склады: ва-да, ха-та, до-ля, ся-ке-ра, бай-бак, вер-на, ма-роз-на. Слова можа быць аднаскладовым, калi ў iм адзiн склад (дом, стол, конь), двухскладовым (ва-да, бай-бак) i шматскладовым (пе-ра-ро-бiц-ца).

Калi на пiсьме слова не зьмяшчаецца ў адным радку, то яго можна перанесьцi на другi радок, але толькi так, каб не парваць складоў (вы-це-ра-бiць). На канцы радка трэба паставiць знак пераносу ( - ).

2. Цi ўсе склады ў слове выгаварваюцца роўна, цi адзiн галасьней за другiя? Напрыклад: па-жар, сьця-на, ту-ман, а-гонь, за-гон, ка-ле-ка, Ма-ры-ля, ба-ра-вiк, па-ву-чок, ме-сяц, жу-ра-вель, пе-ра-нос, пе-ра-вяр-нуць, пе-ра-бiць?

§ 42. Нацiск. У кожным слове адзiн склад выгаварваецца галасьней за другiя, з нацiскам: хá-та, ка-рá, кá-ра.

Нацiск, калi трэба, азначаецца знакам (´) над лiтарай.

Б. Сьпiсваючы, разьбiць словы на склады маленькiмi рыскамi i паставiць нацiск (вось так: ва-дá, да-рó-га).

Прыдзi пад вечар ты на поле i палюбуйся iм, саколе! Ў якiя роўныя шну-рочкi цяпер пакладзены снапочкi! I як прыгожа-слаўна бабкi, якiя слаўныя iх шапкi! I хоць яны ўсе адзiнакi, але i выраз i адзнакi у кожнай бабкi асабiсты, а наагул усе фарсiсты. Зiрнеш - дальбог-жа, возьме ўцеха, i ня стрымаешся ад сьмеху: яны так мiлы, так прыветны, так самавiты, так фацэтны i пазiраюць так прыхiльна, прыгледзься толькi да iх пiльна! I многа-ж iх: ня зьмерыш крокам i не акiнеш нават вокам; стаяць радамi, зухаваты, як на ўрачыстасьцi салдаты.

Лекцыя 40.

А. 1. Пададзеныя словы разьдзялi на склады, а склады на асобныя гукi: сон, дол, даў, бай, бой, хата, багаты, баравiк, звон, конь, соль.

§ 43. Гукi: галосныя I зычныя. Склады слова можна разьдзялiць на асобныя гукi. Напрыклад, слова сон мае тры гукi: с-о-н, слова хата мае ча-тыры гукi: х-а-т-а, слова брама мае пяць гукаў I г.Д.

Гукi дзеляцца на галосныя i зычныя. Галосныя гукi: а, о, у, э (е), ы, i. Зычныя гукi: б, в, г, д, дз, дж, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч. Пры вымове галосных гукаў чуваць голас, грудзi дрыжаць. Iх можна доўга цягнуць, пяяць.

У складзе павiнен быць адзiн галосны гук; колькi галосных гукаў у слове, толькi ў iм складоў: стра-ха, пра-лес-ка. Склад можа зычнага i ня мець: а-бы, а-ле. Без галоснага гуку складу не бывае.

Галосныя ў i й ня твораць асобнага складу: даў, праўда, дай, й ад (пiшацца яд), й он (пiшацца ён), йушка (пiшацца юшка). З гэтага яны падобныя да зычных. (Гукi ў i й часамi называюць паўгалоснымi).

Б. Перапiсваючы, падзялi на склады i пастаў нацiск:

Клунак за плячамi, кiй ў руках хваёвы - валiць чарадам! бедны люд вясковы. Босыя iх ногi, твар iх загарэлы; кажушок убогi, чуць прыкрыты целы. Ззаду ледзь ступае, хлеб вязе кабыла; нукае, гукае на яе Кiрыла... Горача бяз сонца, пот на землю льецца. Срэбрам адлiвае, як люстэрка, Нёман; з ранку не сьцiхае над вадою гоман. Гнецца плытнiк ў полi, мерзьне ён у холад; знае ён нядолю, знае ён i голад. Эх, ты, доля, доля! Голад ты, бяднота! Не свая тут воля, не не свая ахвота!...