§ 22. Лады: абвяшчальны, умоўны I загадны. Пры спражэньнi дзеяслова можа зьмяняцца на тры лады: абвяшчальны, умоўны I загадны.

Абвяшчальны лад “абвяшчае”, што было, што ёсьць, што будзе: хадзiў, хаджу, буду хадзiць; пайшоў, пайду i г.д.

Загадны лад выражае “загад” або просьбу, поклiч, прасьцярогу цi што па-добнае: нясi, зьмiлуйся, баранiце, не павалiся, няхай жыве! няхай жывуць! i г.д.

Умоўны лад паказвае, што дзеяньне залежыць ад нейкай умовы: я зрабiў-бы, пайшоў-бы i г.д. (каб хацеў, каб мог...).

4. Пакажэце словы, што адказваюць на пытаньне што рабiць?:

Эх, кiньце крыўдаю кармiцца! Чаму-ж нам ня пець, чаму не гудзець. Калi-ж ты забабонамi пакiнеш нас кармiць, над роднымi загонамi пятлю крутую вiць?

§ 23. Неазначальнiк. Такiя формы, як рабiць, кармiць, кармiцца, пець, магчы, сячы, iсьцi i падобн. (на пытаньне што рабiць?) называюцца неазначальнiкам. Яны “не азначаюць” нi часу, нi лiку, нi асобы, а толькi назы-ваюць само дзеяньне цi стан прадмету.

Побач з формамi на -ць ужываюцца i формы на -цi: лётацi, ламацi, хадзiцi, задумацiся, павалiцiся i г.д.

Б. Перапiсаць i зверху скарочана азначыць лад дзеяслова.

Дзе араты плача, там жняя скача. Кожнаму знайшлася-б праца. Што па-сееце, то й сажнеце. Нуда бядзе не дапаможа. Зазьвiнi ты, як звон, i удар, як пярун, песьня наша, як воля, магучая! Хай крыўдзiцель дрыжыць, як падбiты каршун, хай нясуцца ў свет рэхi грымучыя! Каб даў-бы, то i меў-бы. Эх, трэба ўчыць яшчэ вас многа, як свайго брата шанаваць.

Лекцыя 21.

А. 1. Праспрагай у загадным i ўмоўным ладзе паводле далучанага ўзору: ма-лацiць, шанаваць, ударыць, дрыжаць.

Загадны лад. Умоўны лад.

А дз. лiк Мн. лiк Адз. лiк Мн. лiк

1 ас. (няма) малацiма! я малацiў-бы мы малацiлi-б

2 ас. малацi! малацiце! ты малацiў-бы вы малацiлi-б

3 ас. хай ён, яна, хай яны ён малацiў-бы яны малацiлi-б

яно малоцiць! малоцяць! яна малацiла-б

яно малацiла-б

§24. Умоўны лад дастанем, прыставiўшы дапаможнаю частку –бы або -б да прошлага часу: я пашоў-бы, зрабiў бы, яна пашла-б, яно пашло-б I г.Д.

2. Праспрагай у цяперашнiм часе: ламаць, глядзець, палiць.

3. Цi можна ўтварыць цяперашнi час ад зламiць, угледзiць, спалiць?

4. Якая розьнiца ў значэньнi памiж ламаць i зламаць, глядзець i угля-дзець, палiць i спалiць? Дай прыклады дзеясловаў падобных да ламаць i падоб-ных да зламаць.

5. Як будзе будучны час ад ламаць, глядзець, палiць i зламаць, угледзiць, спалiць?

§ 25. Трываньне. Дзеясловы бываюць двух трыванняў: закончанага i незакончанага. Закончанае адказвае на пытаньне што зрабiць? (зламаць, угле-дзiць, запалiць); незакончанае - на пытаньне што рабiць? (ламаць, глядзець, палiць).

Закончанае трываньне ня мае цяперашняга часу, а будучны час мае просты (зламаю, угледжу, спалю i г.д.); незакончанае трываньне мае цяперашнi час (ламаю, гляджу i г.д.), а будучны час зложаны (буду ламаць, буду глядзець i г.д.).

Б. Перапiсаўшы верш, выпiсаць па парадку ўсе дзеясловы, а побач кожнага аз-начыць ягоную форму i неазначальнiк такiм спосабам:

Загаснуць - буд.ч.; 3 ас. мн. л.; апав. лад; законч. трыв.; неазначальнiк - загаснуць.

Загiне - буд.ч.; 3 ас. адз. л.; апав. л.; законч. трыв.; неазн. - загiнуць.

Конi скачуць. Дзын-дзын-дзын! Гучны звон нясецца i далёка мiж раўнiн цiхiм жалем льецца. Цiхне, глухне гэты звон, ускочыўшы ў гаёчак, усё слабее, цiхне ён, кволы галасочак. Вось i тройкi ня вiдаць, праняслась стралою, i званочка ня чуваць, плачу пад дугою. Толькi пыл трубою курыць над дарогай бiтай; поле цiхае глядзiць, сiратой забытай. I пытае цiш яго поглядам, здаецца: хто праехаў i чаго i куды нясецца? I ня будзе знаць, стралой куды тройка скача, i зва ночак пад дугой чаго цiха плача.

(Тройка - Я.Колас).

Лекцыя 22 (паўторная).

А. 1. Пакажы дзеясловы i ад кожнага назавi неазначальнiк:

Iдуць касцы, зьвiняць iх косы, вiтаюць буйныя iх росы, а краскi нiжай гнуць галовы, пачуўшы косак звон сталёвы. Касцы iдуць то грамадою, то шнурам цягнуць, чарадою, то па-асобку, то па пары; iдуць касцы, iдуць, як хмары, i льецца сьмех iх разудалы, як веснавыя перавалы. Гаворка, шум i коняў ржанне - касьбы вясёлае вiтаньне.

(“Новая зямля” - Я.Колас.)

2. Што мае супольнага дзеяслова з прыметнiкам i чым адно ад другога розьнiцца?

3. Якiя лады мае дзеяcлова? Што такое спражэньне? Што такое неазначальнiк? Чым розьнiцца закончанае трываньне ад незакончанага?

Б. Перапiсаўшы, зрабiць разбор дзеясловаў, як у лекцыi 21-ай:

Касцы, ваякi цiхай справы, выходзяць з косамi на пляцы, i на палоскi верставыя кла-дуцца коскi iх крывыя. Пайшлi праверкi i памеры, каб больш мець пэўнасцi i веры, i каб ня вышла перакосу, i не зайсьцi ў чыю палосу, бо будзе крыку, будзе сваркi, - няхай лепш цэлы будуць каркi. Эх, час касьбы, вясёлы час! i я iм цешыўся ня раз, i з таго часу па сягоньня мне сонца сьвецiць Наднямоньне. Касцы рассыпалiсь па гаку, як-бы iдуць яны ў атаку, i жыва менцяць свае косы; i ткуцца здольныя палосы, лажацца роўнымi радамi; а за касцом двама сьлядамi адбiткi ног яго кладуцца, а косы сьвiшчуць i сьмяюцца.

(“Новая зямля” - Я.Колас.)