Уклад Караткевіча ў нацыянальную прозу

1950 – першы вар-т апов. “Дзікае паляванне…”. Звярнуўся да мінуўшчыны і фальклору – казкі “Лебядзіны скід”, “Вужыная каралева”, “Чортаў скарб”. Як сталы празаік з адметным лірыка-рамант. талентам К. раскрыўся ў апав. і апов. – 1 зб-к “Блакіт і золата дня”. Некат. раннія творы прысвеч. Палессю: “Блакіт і золата дня” (арыг-на апісв. паводка на Палессі, нараджаецца каханне ў малад. гер. Празаік захапл. прыгаж. сваёй зямлі. Сімвал-м выступ час дзеяння ў творы – пярэдадзень Вялікадня (у пачатк. Вар-це твор меў назву “Каўчэг”). “Лятучы галандзец”: апав. напоўнена глыбок. рамант. адносінамі аўт. да жыцця: сцвярджае, што кожны павін. Верыць ў легенды, не страчв. светл. і чыст. адносін да жыцця і людзей (“У шалашы”). Да падзей мінуўшчыны звярт. у апов. “Цыганскі кароль”, “Сівая легенда”, “Дзікае паляванне…” Пісьмен. цікавілі гіст-я прыпавесці, легенды, падан. Звяртаюч. да гіст. тэмы, ён не імкн-ся з дакл-цю предаць мінулае, а выкарыст. творч. фантазію. Арыгін. апов. “Цыганскі кароль” – гумарыс-сатыр-я. аўтар звярнуўся да факта існавю на Гродз-не ў 18 ст. “цаганскага карал-ва”. У творы – смешныя, таргічн., вясёл. падзеі. Гал. гер – Якуб Знамяроўскі- цыг. барон. Гумарыст-гратэскава перад. жыццё у цыган. кар-ве, паказв. Амаральнасць, п’янства, бясконцыя разгулы караля і яго прыбліжаных: “Не краіна, а шалёная фантазія Бога, не грамада, а авечы статак”. Медыкус- малады чал., студэнт, які выраш. праведаць свайго родзіча – Я.Знамяроўскага. Праз успрыманне Медыкуса перад. падзеі, аўтарскі непакой за радзіму. Праз алегорыі ў творы – эпоха “застою” камуніст-й Бел. Медыкус сцвярдж, што кожны нар. Мае такі ўрад, якого сам варты. Гер. узнёсла і пафасна гавор. пра веліч свайго нар. “Сівая легенда”: у аснове – рэал. падзеі. Сюжэт рамантызаваны- пра ках. шляхціца і сялянкі, падзеі паўст. на Магіл-не 30-х гг. 17ст. Гал. гер. – прыдуманы, а рэальны – Л.Сапега (эпізадычна прысутнічае). Добра перадана атмасфера таго часу. Кіраўн. паўст. – Ракутовіч. На паўст. яго талкнула пратэст супр. сац. і нац. гнёту. Апавяд-к у творы – Конрад Цхакен(швейц-ц), ён служыць шл-цу Кізгайлу. Каханне Ракут-ча і сял. Ірыны. Яна-прыгонная Кізгайлы. Ракут. прос. вызвал. Ірыну, Кізгайла адмаўляе. Не вытрымаўшы мар-х дзекаў, Рак-ч са сваімі сялян. ідзе на замак Кізгайлы. У канцы – суд над закаханымі:Ракут-ч і Ірына закаваны ў клетку. Шляхта з Л.Сапегам – прысуд:Ірыну асляпілі(каб не бачыла кахан.), Ракут. адрэзалі рукі (не мог абняці Ірыну). Ідэя пратэсту супр. дэспта-му. Нягл. на пакаранні ках. не здрадзілі 1 другому – у іх буд. дзеці. Цхакен захапл. заках., моліцца, каб Бог злітав-я над зямлёй, як. нарадз. такіх людзей. Аслепленная і абязруч-я – г. Бел. “Дзікае паляванне…”:гал. гер.-А.Беларэцкі – шляхціц, збіральнік-фалькл-ст. апунуўся ў мяст. “Балотныя Яліны”, якое трымае ў страху жорсткая невядом. сіла – дзікае паляв. кар. Стаха. Гаспадыня мяст.-Надзея Яноўская-апошняя са стараж. роду. Існавала пракляцце над родам Яноўскіх (1 з роду запрасіў на паляв. к.Стаха, забіў яго і ўтапіў. Аўтар выкарыст. лег. пра к.Стаха Горскага. Ён марыў бач. свой край вольным. У творы арыг. і цік. – побыт, стравы, інтэр’ер. Беларэцкі разгадвае тайну дзік. Паляв. – гэта мясцов. шляхта пераапран-ся і трымала ў пакоры наваколле, Н.Яноўская з жахам чак. смерці. Арганізат. паляв. – Дубатоўк (дзядзька Надзеі). Беларэцкі-патрыёт, змагар за праўду і справ-ць,у яго словах і думках – боль за Бел.

Кар-ч-заснав-к бел.гіст. рамана. “Каласы…”: паказ. жыццё сялян напярэдадні паўст. 1863 г., ствараны цудоўны вобраз рэвал-дэмакрата і рамантыка Алеся Загорскага, сапраўднага змагара за лепшую долю свайго народа, дзеля свабоды якога ён гатовы ісці ў бой і ахвяраваць сабой. Раман -з 2 ч-ак. 1-"Выйсце крынiц": кароткая хар-ка палiт. i грамад. жыцця напярэдаднi рэф.1861г., апiсваецца голад Б-сi. Расказ. пра дзiцячыя i юнацкiя гады князя Алеся Загорскага. Бацькi аддаюць яго на "дзядзькаванне” Кагутам. Г. зблiзiла Алеся з простымi людзьмi, нар. жыццём, мовай белар., iх традыц. 2 кнiга "Сякера пры дрэве": пра вучобу Алеся ў Пецярб-iм ун-це, удзел у падпольнай арг-цыi "Агул", пра сустрэчы з К.Калiноускiм, сял. паўст на чале з Корчакам. Рэал. гіст. асобы: жандар Мусатаў, Калін., Серакоўскі, Д.-Марцінкевмч, Сыракомля. Вобр.Калін. дакладны праз пратрэт, маналогі. Філасаф-ць рам.- пыт. аб прызнач. чал. на зямлі, думка пра пераемнасць пакаленняў, думка пра тое, што чал. жыве, пакуль мысліць, пакуту. Сімвалы: каласы і серп. Асуджэнне дзяржавы, як падаўдяе правы на вольнае жыццё (Мураўёў, Валуеў). Дзеянне рамана завяршаецца у 1861г., калi цар адмянiў прыгоннае права. Алесь -адзiн з прадстаўнiкоў прагрэсiуна настроенай шляхты. Вобр. Алеся - лепшыя рысы грам-к-рных дзеячаў мiнулых часоў, для якiх радзiма -найдаражэйшы скарб, святыня.

“Нельга забыць”=”Леаніды не вернуцца да Зямлі”: пачын. пралогам “Паром на бурнай рацэ”: вобр. Пора-Леановіча – фігура супяр-я, трагічн. Ён ўсведамл. сваю віну перад белар., бо здрадзіў ім. У паядынку з высакар-м саслужыўцам Горавым Пора-Леанов. прымае смерць. Далей падзеі – 60-я гг. 20 ст. у Маскве ў асяр. творч. інтэліг. Юнак А.Грыневіч вуч. на літ-х і сцэнарных курсах. Ён заках. у выкладч. літ-ва Ірыну, яна замужам. Ірыны і Грыневіч- нашчадкі людзей, як. сутыкнуліся на крывавым пароме ў пач. рамана. Важная роля- легенда пра зоркі Леаніды, як. 1/100 год выпад. дажджом на зямлю. Выяўляецца мара пісьм-ка пра каханне і шчасл. жыццё на зямлі.

Я.Брыль – эсэ “Наш Караткевіч”.