71 Сурак Банктегі басқарудың қажеттілігі және тиімсіз бақылау Банктің басқарудағы қателер.

Әр банк өздері тарапынан орындалатын банк операциялары мен шығарылатын өзіндік ерекшеліктері бар өнімдеріне қарамастан, белгілі бір сандық сараланымды басқармасы бар:

Банк кеңесі;

Банк басқармасы;

Басқарманың жалпы және экономикалық мәселелерінің сараланымы;

Банктің коммерциялық қызметінің сараланымы;

Қаржылық сараланым;

Автоматтандыру сараланымы;

Әкімшілік сараланымы.

Банк басқармасы (Директорлар кеңесі) банкті жалпы басқарумен айналысады және банктің даму стратегиясын бекітеді.

Басқарма құрамына банктің қоғарғы басшылары кіреді:

Төраға, басқарма бастығы немесе банк президенті;

Банк төрағасының орынбасары;

Банктің басты бөлімдерінің бастықтары

Басқарма келесі мәселерді шешеді:

Ақша несие саясатын жасайлы;

Банктің қызметіне қатысты ҰБ жасаған нормативтік актілерді бекітеді;

ҰБ-ң ҚР-ң банктерімен және бюджеттермен жүргізілетін операциялар бойынша пайыздық мөлшерлемелерін белгілейді;

ҚР валютаның айырбас бағамын айқындау тәртібін бекітеді;

ҰБ-ң жұмысы туралы есепті, және жылдық жиынтық балансты қарастырады;

Банктер мен олардың филиалдары және т.б. экономикалық нормативтерді бекітеді.

72сурак КР валюталык жуйеси жане онын элесенттери. Валюьа- мемлекеттердин занды толем каржы ретинде кабылданган акша бирлиги немесе банкноттар, казынашылдык билеттер жане монеталар, сонын ишинде кымбат монеталардан жасалган монеталар (айналыстан алынган немесе алынатын, бирак айналыста журген акша белгилерине айырбастауга жататын коса алганда) туриндеги колм-кол жане колма- колсыз акша нысанындагы кунынын ресми стандарттары, сондай ак шоттардагы, сонын ишинде халыкаралык акша немесе есеп айырысу бирликтериндеги каражат. В. Айырбасындагы рыноктык багамы- К.Р. кор биржасынын негизги сессясында калыптаскан жане каржы министирлигинин Ултык банкпен берилисип берилген тартиппен аныкталган тенгенин шетелдик валютага орташа безбенделген биржалык багам; тенгенин шетелдик валюталарга багамы, олар бойынша казакстаннын кор биржасында сауда-саттын жургизилмейди, каржы министирлигинин улттык банкпен бирлесип берилген тартиппен кросс-багамдары пайдалана отырып есеп айырылысада. Валюталык баскыншылык – орталык (улттык) банктын шетелдик валютаны сатып алу-сату аркылы улттык валюта багамында ыкпал ету максатымен валюта рыногында операцияларга айналысу; валюталык саясаттын бир тури Вал. Операциялар- валюталык кундылыктарга меншик кукыгынын жане озге кукыктарынын кошуине, сондай ак валталык кундылыктарды толем каражаты ретинде пайдалануга байланысты операциялар; валюталык кундылыктарды, улттык валютаны, номиналы улттык валютамен корсетилген багалы кагаздар жане толем кужаттары, резиденттер шыгарган номиналы жок багалы кагаздар КР-на акелу, жиберу жане аудару, сондай-ак КР-нан акету, жиберу жане аудару.

73 Сурак Валюталық багам. Валюталық багамын қалыптасуына әсер етуші факторлар.

Қандайда бір елдің валюта бағамы барлық маңызды экономикалық факторлардың, атап айтқанда ақша айналысының жағдайын, өндірістің өсу қарқынын, бағаның деңгейін, еңбектің өнімділік деңгейін және т.б.жағдайын бейнелейді. Валюта бағамының өзгерісі бір елдің басқа елге қатысты бәсекеге қабілеттілігінің артуын немесе кемуін білдіреді. Валюта бағамына өз әсерін тигізетін мынадай негізгі факторлар бөліп көрсетіледі:

Жалпы ұлттық өнім;

Сатып алу қабілетінің бірдейлігі бойынша валюта бағамы;

Пайыз мөлшерлемесінің деңгейі;

Инфляция;

Өнеркәсіп өндірісінің индексі;

Жұмыссыздық.

Валюта бағамы екі ақша бірлігі айырбасының арақатынасын білдіреді немесе бір ақша бірлігінің басқа мемлекеттің ақша бірлігінде көрінетін бағасы б.т. ұлттық нарыққа тікелей әсер ететін әрине валюта бағамын қалыптастыратын механизм. Валюта бағамының ауытқуы бірінші кезекте импорт пен экспорттың физикалық көлеміне әсер етеді. Валюта бағамының ауытқуы ұлттық экономикаға экспорт-импорт операцияларынан басқа да каналдар арқылы жағымсыз әсер етуі мүмкін:

Ұлттық валюта бағамының төмендеуі елдегі инфляцияның өсуінің бір факторы болуы мүмкін;

Сыртқы экономикалық операцияларды жоспарлау және болжау едәуір күрделенеді;

Алыпсатушылардың тұрақтылыққа қарсы әрекеті көтеріледі, өз кезегінде ол экономикалық шығындарды өсіруі мүмкін.

74 сурак Валюталык нарык және онын турлері Валюта нарығы осы сөздің тар мағынасында – ол шетел валютасын сатып алу сату қатынастарын қалыптастыратын ерекше институционалдық механизм. Онда мәмленің көпшілігі банктер арасында, сондай-ақ брокерлер мен басқа да қаржы институттарының қатысуымен жасалады. Валюта нарығы – ол тек оның субъектілері арасындағы қатынастар ғана емес, сондай-ақ банктер мен клиенттер арасындағы қатынастар жиынтығы. Валюта нарығы:

Халықаралық тауар, қызмет көрсету және капитал айналымына;

Сұраныс пен ұсыныстың әсерінен валюта бағамын қалыптастыруға қызмет етеді;

Валюталық қауіптен және саудагердің капиталынан қорғану механизмі;

Ақша-несиелік және экономикалық саясаттағы мемлекеттің құралы қызметін атқарады.

Валюта нарығы жүргізілетін валюталық операциялардың сипаты мен қолданылатын валютаның санына және көлеміне байланысты әлемдік, аймақтық, ұлттық (жергілікті) нарық б.бөлінеді. Әлемдік валюта нарығында банктер әлемдік төлем айналысында кең қолданылатын валюталармен операциялар жүргізеді. Олар аймақтық және жергілікті маңызы бар валюталармен мәміле жасамайды. Аймақтық және жергілікті валюта нарығында белгілі бір айырбасталымды валюталармен операция жүргізіледі.

75 сурак.СПОТ ережеси бойынша шетел валютасын алып сату. Spot — условия расчётов, при которых оплата по сделке производится немедленно (в течение 2-х дней). Синоним наличных или кассовых сделок. Являются противоположными срочным сделкам.Сделки спот совершаются на различных биржах и на внебиржевом рынке: товарном, фондовом и валютном.Уполномоченные банки могут покупать или продавать иностранную валюту, заключая, как было указано выше, сделки её купли-продажи с установлением поставки средств по этим сделкам не позднее второго рабочего банковского дня с даты их заключения. Данный вид сделок называется спотовыми (кассовыми, наличными) валютными сделками, а проводимые по ним операции осуществляются на условиях «спот». Под названием «спотовые валютные сделки» объединены три вида сделок по купле-продаже иностранной валюты, предусматривающие поставку средств по ним:1) в день заключения сделки. Такие сделки носят название сделок ТОД (TOD), а фиксируемый в них курс называется ТОД (от англ. today — сегодня);2) на следующий рабочий день после заключения сделки. Такие сделки носят название сделок ТОМ (ТОМ), фиксируемый в них курс называется курсом ТОМ (от англ. tomorrow — завтра);3) через один (то есть на второй) рабочий день после заключения сделки.Такие сделки носят название сделок «спот» (SPOT), или спотовых сделок, а фиксируемый в них курс называется спотовым, или СПОТ-курсом (от англ. spot — наличныйСпот-Курс - цена валюты одного государства, выраженная в валюте другого государства, установленная на момент заключения сделки. . «Спот» операциясы көмегімен банктер клиенттердің шетел валютадағы сураныстарын, капиталдың қозғалысын, соның ішінде «ыстық ақша» , басты валютадан басқа валютаға, спекулятивті және арбитражды операцияларды жүзеге асыруды қамтамасыз етеді.

Шетелдік валютамен жедел мәлумдер (форвардты, фьючерсті)-бұл бекітілген бағам бойынша мәліме құрылғаннан кейін белгілі мерзім арқылы 2жақ шетелдік валютаның келісілген соманы жеткізу туралы келіскен валюталық мәліме.«Спот» және форвард мәмлелері бойынша валюта бағаның айырмасы жедел мәліме бағаны төмен және сй ы (рт және репорт R) егер жоғ ары болған жадайда жеңілдік ретінді анықталады (дисконт –Dis және депорт –Д). Сый бұл мәліме бойцнша мерзім ішінде бағам нақты операыияларға қарағанда жоғары саналатын білдіреді.Дисконт бұл форвард операциясы боәынша нақтыға қарағанда валюта бағамы төмен екендігін білдіреді . Сонымен жеңілдіктің немесе сый көлемі «спот »бағамына қарағанда тұрақты .Сондықтан банкаралық нарықта жедел мәліменің бағамын белгілеген кезінде тек тікелей белгілеу кезінде «спот » бағамына қсылуы немесе одан шығуына сәйкес болатын дисконт немесе сый анықталады.Бағамның жанама белгіленуі кезінде дисконт қосымды ,ол сый «спот» бағамынан шығады

76 сурак Жедел валюталык операциялар Аутрайт багамы. Жедел мәліме бойынша валюта бағамы дисконт немесе сый тәсілімен емес,санды выражениядабекітілетін «аутрайт» . бағамы деп аталады.Шет валютамен жедел мәліме келесі мақсатта атқарылады:

Коммерциялық мақсатта валютаны айырбастау ,валюталық келістің алдын ала сатуын немесе валюталық тәуекелді сақтандыруға келешектегі төлем үшін шетелдік валютаны сатып алу

Валюта бағамының төмендеу мүмкіндігімен байланысты шығындардан шет еліндегі тікелеі сақтандыру ;

Бағамды айырма есебінен спекулятивті пайда табу.

Валютамен «опцион» (лат optio , optionis – таңдау )-бұл сату-сатып алу мәлімесінде 2 жақтын біріне белгіленген сыйды төлеуге шарт кезіндегі келісілген мерзімнің аяқталуына дейінгі мәмлені құру кезіндегі бектілінген бағам бойынша анықталған валюта көлемін не сату, не сатып алу ,яғни таңдау құқығын беретін келісім . Опцият міндеттеріндегі мәмлелер банкке үлкен тәуекел береді, сондықтан ол клиентке неғұрлым тиімсіз бағамды орнатады.Опцион бойынша комиссия көлемі жедел мәміле бойынша опционды келісімнің соңы күннің валюта бағамы есебімен анықталады. Опционды мәміілелер кмиссия көлемінен асатын бағамдық тұраңсыздық кезінде тиімді. Негізінен валюталық опцион валюталық опцион тәуекелді сақтандыру үшін қолданады.Опциондарды тек банкаралық қорықта емес , сонымен қатар биржаларға да соғады: фондық және тауарлық .

77 сурак. Шетел валютасымен СВОП операциялар. СВОП с анг обмен. Своп – это банковская сделка, состоящая из двух противоположных конверсионных операций на одинаковую сумму, заключаемых в один и тот же день. При этом одна из указанных сделок явл. срочной, а вторая — сделкой с немедленной поставкой. Своп означает обмен одной валюты на другую на определенный период времени. Представляет собой комбинацию кассовой операции - спот и срочной - форвард. Обе сделки заключаются в одно и тоже время с одним и тем же партнером.Свопы бывают процентные и вал.. 70% свопов имеют срок до одной недели. Возможен обмен ссуды с плавающей ставкой на фиксированную ставку. Вал. своп - это комбинация сделок спот и форвард.Своп используется как средство исключения риска процентных ставок, а также как средство исключения риска колебания вал. курсов. Валюталық своп - бұл валюта рыногына қатысушылардың бір елдің ақша бірлігінің келісілген сомасын өзге елдің валютасына айырбастау

78 сурак Валюталык опциондар Шартқа енгізілген мерзімдік талапты көрсететін бағалы қағаз. Онда қатысушылардың бірі айтылған баға бойынша біршама уақыт ішінде бағалы қағаздарды сату құқығына немесе сатып алу құқығына ие болады, ал басқа қатысушы сыйақы үшін қажет болған жағдайда бағалы қағаздарда анықталған келісімшарт бағасы бойынша сатуға немесе сатып алуға міндеттенеді. Опционның иесі оны сатып алуға (сатуға) немесе одан бас тартуға құқылы. Опционды сатып алушы мен сатушы болжаған биржалық бағам қозғалысының бағыты бір-біріне қарама-қайшы болады, сол себепті де олар табыс алуды көздейді. Опциондар «колл» және «пут» деп бөлінеді. «Колл» типіндегі опцион бұрын келісілген баға бойынша акцияны сатып алуға құқық береді, ал табыс ағымдағы биржа бағамы опционда айтылған бағамнан жоғары көтерілгенде ғана пайда болады, сол себепті де оны өткізу тиімді (пайдалы), яғни опционды сатушыдан акцияны сатып алу керек. Опцинның екінші типі – «пут» - акцияны сатуға құқық береді. Мұндағы табыс ағымдағы биржа бағамы опционда айтылған бағамнан төмен түскенде пайда болады, сол себепті де биржада акцияны сатып алған тиімді болады, содан кейін опционды сату қажет, яғни опцион сатушысын бұл акцияны айтылған бағам бойынша сатып алуға міндеттеу керек

Опцион – құнды қағазды иеленушінің қаржылық құралдардың белгілі бір мөлшерін (базалық актив) белгілі бір бағаға, аталған күні немесе ол күнге дейін сатып алуға немесе сатуға деген құқығын бекітетін БҚ. Сатып алынған опцион қаржылық құралды сатып алуға (немесе сатуға) деген құқық (міндеттеме емес) болып табылады, ал сатылған опцион өз кезегінде базалық активті сатуға қою (немесе са­тып алу) бойынша міндеттеме болып табылады.

79сурак Валюталык фьючерстер Фьючерс – тараптардың бекіту барысында белгіленген бағасы бойынша келешекте сатылатын және сатып алынатын биржалық активтің стандартты биржалық келісімшартын білдіретін туынды бағалы қағаз. Фьючерстік операциялар – биржалардағы мерзімдік мәмілелер, олардың мәнісі қаржы және кредит құралдарын шикізат таурларын алтынды, валютаны мәміле жасау сәтінде тіркелетін бағамен сатып алуда және сатуда, бұл орайда операциялар белгілі бір уақыт аралығында орындалады. Фьючерстік мәмілердегі баға белгілеу:

Қысқа мерзімді пайыз фьючерстер (3 айға дейін) индекстік негізінде белгіленеді;

Ұзақ мерзімді пайыздың фьючерстерге баға спот нарығындағы бағалар сияқты дисконт принципі арқылы белгіленді;

Валюталық фьючерстер алдағы уақыттағы валюта бағамын болжау арқылы белгілейді.

80 сурак валюталык арбитраж. Арбитраж. Это финансовая операция. Она проводится для получения доходов от перепродажи финансов с учетом денежной разницы в пределах одного рынка, но в разное время, или на других рынках.Существует валютный арбитраж Forex. Это осуществляемые трейдерами операции по купле или продаже валюты с последующим обязательным совершением обратной сделки для получения прибыли.Различают арбитраж простой, осуществляемый с двумя валютами, и сложный, если в сделке участвуют три и более валют.В зависимости от способа формирования прибыли от проведенной сделки выделяют несколько видов арбитража:временной Это наиболее распространенный вид арбитража на рынке Forex, который основан на разнице курсов валютных пар в разное время.кроссовый Он же сложный валютный арбитраж возникает в том случае, если происходит одновременное синхронное изменение курсов в двух парах, например, USDJPY и EURUSD. Такие кросс-дисбалансы присутствуют на рынке постоянно. При одномоментном совершении подобной сделки риск ее минимален.межбиржевой Возникает в случае, если ставка делается на разницу курсов валют на разных валютных биржах. В современных условиях, когда котировки валют практически одинаковы, проведение подобных арбитражных сделок затруднено.Сам смысл арбитража сохраняется при проведении срочных сделок - при купле-продаже валютных опционов. Американский опцион дает право продать или купить валюту в течение строго определенного периода времени; европейский опцион предполагает проведение операции в назначенный срок. При этом продавец валюты обязан выполнить контракт. Однако покупатель опциона волен принимать решение о его выполнении или невыполнении. Всё зависит от прибыли предполагаемой операции. Валютный арбитраж - операция, сочетающая покупку или продажу валюты с соответствующей контрсделкой для извлечения прибыли за счет разницы в курсах валют. Временной валютный арбитраж - валютный арбитраж с целью получения прибыли за счет разницы валютных курсов во времени. Простой валютный арбитраж - валютный арбитраж с двумя валютами. Пространственный валютный арбитраж - валютный арбитраж с целью получения прибыли за счет разницы валютных курсов на разных валютных рынках. Сложный валютный арбитраж - валютный арбитраж с тремя и более валютами.

81 сурак Валюталык багамдардын режимдери Валютаның нарықтық бағамы экспортты кеңейту мен импортты оңтайландыру жөніндегі сыртқы экономикалық қызметті ынталандыру мен реттеудің негізгі элементтерінің бірі болып табылады. Кәсіпорындардың валюталық дербестігін кеңейту үшін нарықтық бағамдар бойынша оны еркін стып алу-сатудың валюталық ішкі рыногы құрылған. Қалыптасқан валюта бағамының негізінде валютаға биржасында сауда-саттықты жүргізгенде валютаға сұраным мен ұсынымның ағымдағы ара салмағының негізінде ҰБ валюталардың бағамын белгілейді. Валюта бағамы немесе басқа елдің валютасының ақша бірлігінде тұлғаланатын ұлттық ақша бірлігінің бағасы барлық ішкі бағаларды басқа елдің бағаларымен байланыстырылады. Валюта бағамының ауытқуы отандық тұтынушылар үшін басқа елдің тауарларының бағасын өзгертеді, және керісінше, отандық тауарлардың бағасы басқа елдің тұтынушылары үшін өзгереді. Мемлекеттің валюта бағамдарының жүйесі икемді немесе тіркелген валюта бағамдары түрінде ұйымдастырылуы мүмкін. Сөйтіп валюта бағамы экспорт пен импорттың көлеміне әсер етеді, ол, өз кезегінде, қаржы құралдары – экспорт пен импортқа салынатын салықтар, кеден баждары арқылы алынатын және бөлінген қаржы ресурстарының мөлшеріне және мемлекеттің де, сондай-ақ экспорттық өнімді, тауарды, қызметтерді өндірушілердің де немесе олардың тұтынушылардың да қаржы жағдайларына ықпал жасайды.

Валюталық бағам. Валюталық бағамды қалыптастыруға әсер етуші факторлар.

Қандайда бір елдің валюта бағамы барлық маңызды экономикалық факторлардың, атап айтқанда ақша айналысының жағдайын, өндірістің өсу қарқынын , бағаның деңгейін, еңбектің өнімділік деңгейін және т.б.жағдайын бейнелейді. Валюта бағамының өзгерісі бір елдің басқа елге қатысты бәсекеге қабілеттілігінің артуын немесе кемуін білдіреді. Валюта бағамына өз әсерін тигізетін мынадай негізгі факторлар бөліп көрсетіледі:

Жалпы ұлттық өнім;

Сатып алу қабілетінің бірдейлігі бойынша валюта бағамы;

Пайыз мөлшерлемесінің деңгейі;

Инфляция;

Өнеркәсіп өндірісінің индексі;

Жұмыссыздық.

Валюта бағамы екі ақша бірлігі айырбасының арақатынасын білдіреді немесе бір ақша бірлігінің басқа мемлекеттің ақша бірлігінде көрінетін бағасы б.т. ұлттық нарыққа тікелей әсер ететін әрине валюта бағамын қалыптастыратын механизм. Валюта бағамының ауытқуы бірінші кезекте импорт пен экспорттың физикалық көлеміне әсер етеді. Валюта бағамының ауытқуы ұлттық экономикаға экспорт-импорт операцияларынан басқа да каналдар арқылы жағымсыз әсер етуі мүмкін:

Ұлттық валюта бағамының төмендеуі елдегі инфляцияның өсуінің бір факторы болуы мүмкін;

Сыртқы экономикалық операцияларды жоспарлау және болжау едәуір күрделенеді;

Алыпсатушылардың тұрақтылыққа қарсы әрекеті көтеріледі, өз кезегінде ол экономикалық шығындарды өсіруі мүмкін.

82 сурак КР кажы нарыгы онын курылымы. Қаржы нарығы – бұл,ең алдымен дербес экономикалық категория ретінде бағалы қағаздарды сату мен қайта сату жөніндегі операцияларды жүзеге асыру жолымен кәсіпорындардың, фирмалардың, банктердің, жинақтаушы зейнетақы қорларының, сақтық институттарының , мемлекеттің және халықтың уақытша бос ақшасын жұмылдыруды, бөлуді және қайта бөлуді қамтамасыз ететін нарықтық қатынастардың жиынтығы.Ол нарықтық қатынастар жүйесінің құрамды бөлігі болып табылады және тауар, ақша, кредит, сақтық, валюта және басқа нарықтармен байланысты. Қазақстан Қаржы нарығының құрылымы: ақша нарығы, депозит нарығы, несие нарығы, валюта нарығы, бағалы қағаздар нарығы, зейнетақы нарығы, сақтандыру нарығы. Қаржы нарығын реттеу және өзін-өзі реттеу құралдарының ең ықпалдыларының бірі ретінде ұйымдарға белгілі бір артықшылықтар беретін қатысушылардың рейтингін айтуға болады:

Жаңа клиенттерді тартудың және нарық үлестерін ұлғайтудың мүмкіндіктері;

Қызмет тиімділігін арттыру мүмкіндігі;

Компанияның сенімділік деңгейіне сәйкес қызмет көрсетудің ақыларын белгілеу;

Компанияның инвестициялық тартымдылығының өсуі және т.б.