3.2 Қазақстан Республикасында корпоративтік табыс салығын жетілдіру

Жоғарыда заңды тұлғалар салықтары бюджеттің көп бөлігін құрайды деп атап өттік. Соған байланысты және заңды тұлға болып табылғандықтан заңды тұлғалардың қызметіне әсер ететін салық ставкаларын, бақылаулары мен ауыртпалықтарын жеңілдетуіміз керек екендігі айқын. Осы мәселеге байланысты мемлекетте соңғы жылдары салық жүйесіне көптеген өзгерістер енгізіліп жатыр. Бұған қоса салық кодексі де жаңадан өзгертіліп қабылданды. Ол 2009 жылы қалыптастырылды.

Жаңа салық кодексінде ең басты ерекшелік, бұрынғы салыққа қатысты заңдылық актілер тұтастай бір жүйеге келтірілген. Бұрын үш заң болса, енді ол жалғыз және ол үш бөлімнен тұрады.

Жалпы бөлімінде салықтың түрлері жөнінде нақты мағлұматтар қамтылған.

Ерекше бөлімінде қандай салықтан қанша мөлшерде салық салынады. Яғни мұнда салаға байланысты салық мөлшерлері. әкімшелендіру бөлімінде қылмыстық, әкімшілік кодекстерінде қамтылған салық төлеуге қатысты жауапкершілік мәселелері салық жүйесіне қатысты заңды бұзған жағдайда қолданылатын шаралар. Сонымен қатар салықтардың ставкалары азайтылған. Сондай-ақ кәсіпкерлерді жиі тексеруге тосқауыл қойылып, алдағы уақытта жылына бір рет тексеру жүргізілетін болды.

Салық жүйесінің өзгеруіне байланысты оны әр мемлекетте болатын процесс деп айтуға болады. әрине біздің мемлекетіміз өте аз уақытта өз салық жүйесін шетел мемлекеттерінің салық жүйесіндегі тәжірибелеріне сүйене отырып жаңадан дамытып шығарды.

Салық заңдарын дайындау күрделі процесс болу себебі, онда қоғамның барлық тобының мүддесін тепе-тең жағдайда қалыптастыруды талап етеді.

Жаңадан салық кодексін қалыптастырудық мақсаты нарықтық экономикаға байланысты нарық экономикасының талаптарына бұрынғы салық заңдылықтарының сай келуіне және жұмыссыздықты, кедейшілікті азайту, тоқтап қалған өндірісті іске қосу, кәсіпкерлікті дамыту, орта және шағын бизнеске қолдау көрсету, ауыл өндірісіне бет бұру.

Жаңа салық кодексінің қабылдануы мемлекетке көптеген оң өзгерістер әкелді, әсіресе 2011 жылы бюджеттің орындалуы біздің еліміздің соңғы он жылдың тарихында болған жетістіктерінің бірі. Бұл арада бюджеттің толық орындалуымен қоса бюджеттің бадарламалары толық қаржыландырылған және бұрынғы түспеген салықтар төленіп азайған. Осы жерде кез келген салық реформасының тартымдылығы мен тиімділігін бағалау критерийлерінің негізгі салық жүйесінің салық төлеушіге түсірген салық ауыртпашылығының деңгейі болып табылады.

Сондықтан қазіргі кезде Қазақстанда салықтың тартымдылығы көбінесе өзінің фискалдық функциясымен тартымды болып келеді. Бұл көбінесе өтпелі экономикасы бар елдерде маңызды, өйткені бұл елдер тікелей салық салу үшін қажетті тұрақты әрі жергілікті базаның болмауы себебінен (өндірістің әлсіз дамуы, халықтың табыс деңгейінің төменділігі) жанама салық салу жүйесіне сүйенеді.

Мемлекетімізге салықтардың ішінде жанама салық болып табылатын қосылған құн салығының ставкасын төмендету мәселесі де қазіргі уақытта кәсіпорындар мен өндірістер қызметтерін дамытуға ықпал ететіндей салық ауыртпалығының жеңілдету көзделіп отыр. Атап айтар болсақ, заңды тұлға болып санататын ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін бюджетпен патент негізінде есеп айырысудың тәртібі көзделген арнайы салық режимі белгіленді. Патенттің есептелген құнына барлық салықтар енеді. Бұл ретте, салық патенттің құнына енгізіліп есептелген кезде оның мөлшері 80 пайызға азаяды. Режимдерді қолдану аясында шағын бизнес субъектілері үшін әлеуметтік салық пен корпорациялық табыс салығын есептеу мен төлеуді женілдетілген тәртібі белгіленеді. Коммерциялық емес және әлеуметтік секторлар үшін де корпорациялық табыс салығы, мүлік салығы, жер салығы бойынша бірқатар жеңілдіктер белгіленген. Ал шикізат секторы бойынша, экспорттың операцияларға қосымша құн салығының нөлдік ставкасы қолданылады, яғни бюджеттен қосылған құн салығы сомасын қайтарып алатын салық төлеушілердің бұл санатының салық жүктемесі қалыпты деңгейде.

Арнайы салық режимдерін нақты еңбек күшін шығындайтын, еңбек ақылық шығыны бар, сондай-ақ үлкен амортизациялық аударымдардың жоғары үлесі бар кәсіпорындар ғана қолдана алады. Бір сөзбен айтқанда, бұл режим машина жасау, химия, жеңіл және тоқыма өнеркәсібі сияқты өңдеуші салалардағы кәсіпорындарға қолданылатын болады. Бірақ бұл режим акцизделетін өнім өндеушілерге, жер қойнауын пайдаланушыларға сондай-ақ еркін экономикалық аймақтық аумағында жұмыс жасайтын ұйымдарға қолданылмайды. Бұл режимді қолданатын салық төлеушілердің, біріншіден, өзі өндірген таурларының сатылымы жалпы жасаған саудасының ішінде 90 пайызды құрауы тиіс. [30]

Екіншіден, тауар сату немесе қызмет көрсету көлемінде қосылған құнның үлесі кем дегенде 40 пайызды құрауы қажет.

Сонымен, мемлекетімізде салық жүйесінің дамуы ондағы ставкілердің төмендеуі, салық ауыртпалықтарының жеңілдетілуі, салық салу тәсілдерінің, яғни жоғарыда айтылған акциздік фискал саясаты арқылы акциздік салық салуды жетілдіруде шетел мемлекеттерінің тәжірибесіне қарап бағыттау және арнайы салық режимдерін енгізу арқылы экономиканың манызды деген кәсіпорын, өнеркәсіптерінің, шаруашылық субъектілерінің қызметтерінің дамуына елеулі әсер етендігіне зор үміт күтуге болады. Себебі, Елбасы айтып жатқандай біз ең біріншіден кәсіпорындарымыз бен өнеркәсібімізді және шағын бизнесті дамытсақ қана елеулі жетістіктерге жетеміз.

Заңды тұлғаларға салынатын салықтардың салықтары экономикадағы ең басты сектор, яғни өндіріс пен кәсіпорындардың дамуына әсер ететін болғандықтан елбасы ондағы мәселелер туралы және оларды шешу бағыттарын атап өтті. Аталған мәселелрдің кәбісі салық жүйесіне, салық органының қызметіне келіп тіреледі. Ол мәселелерге тоқталсақ біріншіден: «ит көп болса, қой санатпайды» деген нақыл сізді негізге ала отырып кәсіпкерлерді бақылаушы органдардың санын қысқартуды ұсынды. Яғни «тексерімпаздар» мен бақылаушы орган қызметкерлері пара сұрауларына мүмкіндіктері де, уақыттары болмайтындай қысқарту. Сонымен қатар мороториді жаңа жылдан бастап тоқтату керек деді. Себебі, кейбір бизнесмендер оған икемделіп, пайда таба бастапты. Бұған да жол беруге болмайды. Адал кәсіпкер тексеруден қорықпауы тиіс. Құқық қорғау және салық органдары бақылау жүргізіп, заң бұзушылықты анықтап, жазалап отыруға міндетті. Тек осылай қана кәсіпкерлерді адал жұмыс істеуге мәжбүрлеуге болады.

Екіншіден: Кәсіпкерлер несиелерінің қымбатшылығы бірінші нөмірлі проблема болып отыр. Алты пайыз инфляция жағдайында несиелердің 20-22 пайызбен берілуі өте жоғары. Бұл сонда не? Банкілердің астыратын мәмілесі ме немесе банкілер Президент саясатын қасақана бүлдіріп отыр ма? Ал банкілерді салықтар бойынша соңғы бес жылда тексерілмеген. Ондағы салық жүктемесінің коэфиценті тіпті күлкілі және бизнесмендер банктерге төлейтін сыйақыға төлем кезінде корпаративтік табыс салығы салынбайды екен. Сонымен қатар ұлттық банктің барлық нормативтері халықаралық стандарттарға сай келеді дейді. Ал халықаралық стандарттарда несиелерді жыл сайын хаттау жоқ. Біздің банктер жыл сайын несиелерді хаттайды. Бұл жерде банктердің несиелендіру қызметінің реттеуді салық органдары қолға алулары керек деп түсіндіріп өтті.

Үшіншіден: салықтарға, төлемдерге байланысты, жиі тұрғыда біздің бизнестің пайдасына шықпайтын сәйкессіздіктер көп. Сондықтан да бізге жедел әрекет ету керек. Айталық, біздің қандай да бір ел тарапынан төлемдер немесе басқа бір кедергі шаралар еңгізілсе – соған сай жауап беру керек.

Шетелдік тауарларға қарсы қорғаныш шаралары осы кезге дейін неліктен бізге қарсы әрекет етуі керек. Импорт бойынша қосылған құн салығына қатысты тәртіп осы уақытқа дейін орын алған. Біздің шетелдегі бизнесті қорғауымыз керек. Ол үшін саяси тәуекелді сақтандыру жөніндегі корпорациялар шешімдерін қабылдап қызмет атқарулары керек деп атап өтті.

Төртіншіден: Қазақстан Бүкіл Дүние Жүзілік Сауда Ұйымына «БДҰ» кіру табалдырығында тұр, деп атап өтті Президент. Бірақ біз алдымен қазір жұмыс істеп тұрған өндірістерді барынша интенсивті түрде қайта жарақтандыруға немесе жаңа технологиялармен жабдықтауға тиіспіз. Үкімет жаңа техника мен технологиялар үшін салық, кеден, қаржы, лизинг, амортизациялық және басқа кез келген саясатты жеңілдетуі және даму институттары осыған жұмыс істеуі тиіс.

Бесіншіден: Кәсіпкерлер экономикалық өсу және елдің индустрияландырылуы мәселелеріндегі өз рөлдерін күшейтуге тиіс, деді мемлекет басшысы. Ал біз өз кезімізде, кәсіпкердің жауапкершілігін сәйкес емес тұрғыда қаталдандыратын заңдар мен ережелерді қайта қарауға кірісуіміз керек. Бұған мысалға: «табыс салығын жинау рәсімінде салық төлеуші күткендегісінен көп» ақша табатын болса, алдын ала ұтылатын болады немесе энеретиктермен қатысты алып қарайық. Айталық, он мың киловатқа тапсырыс бердің дейік, бірақ сегіз мыңын жұмсадық. Солай болса дағы ол он мың үшін төлейсің. Ал артық жұмсасаң – онда бес еселенген айып төлейсін.

Сонда бұл жерде өзара қатынастағы әділдіктің жоқтығы. Бұл жерде антимонопольшиктер неге мұндайға жол бередідеген сұрақ қойды елбасы. Сондықтан біз бизнесмендермен бірге барлық осынау заңдарды, ережелерді, келісім-шарттарды тексеріп шығып, тараптардың тең құқылығына қарай жылжу керек деп атап өтті.

Ең соңғысында Президент үш жылға арналған кәсіпкерлікті дамыту және қолданудың мемлекеттік бағдарламасын ұсынып, оған қол қою керек деп атап өтті. Жоғарыда елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың кәсіпкерлермен өткізген форумында сөйлеген сөздерінде мәселенің көбісі салық заңдарына, салық органының қызметкерлерінің жұмыстарына қатысты екенін көруге болады.

Экономикадағы өсімнің 30 пайызға жуығы кәсіпкерліктің, яғни заңды тұлғалардың дамуы арқылы мүмкін болып отыр. Ал бюджеттік өзі осы заңды тұлғалардың табыстары мен кірістерінен құралатын салықтың түсімдерден тұрады. Сондықтан біз бұл кәсіпорындардың тек 7,5 миллион халыққа еңбек ақы төлейді деп қарамай, сондай-ақ басқа халыққа да қажет екендігін түсінуіміз керек. Ол үшін салық заңдарын, ауыртпашылықтарын, салық органдарының қызметтерінің дұрыс жүргізуіне бақылау қоюымыз қажет. Себебі, елбасы айтып кеткендей «кәсіпорындар сауын сиыр емес қасиетті сиыр» екендігін түсінуіміз керек. Ал біздің ойымызша олар да мемлекетке қаржы керек екендігін түсініп, салықты уақытында, белгіленген мөлшерде төлеулері тиіс деп ойлануымызға құқылымыз.

Бұл мәселелерге қарап кәсіпкерлерге жеңілдіктер жасалмайды деп айтуға да болмайды. Мысалға: жоғарыда айтып кеткен 2004 жылы төмендетілетін салықтар ставкаларын айтуға болады. Осы уақытқа дейін жүргізілген реформалар нәтижесінде мемлекет бюджет шығындарын төмендетпестен, керісінше оны толтыра отырып, осындай батыл қадамға бара алады. Ол үшін біздің елде экономикамыздың өсіп - өркендеуіне қарсы тұратын қара күштерді дер кезінде әшкерлеп отыратын қаржылы да қайратты орган бар.

Ол мемлекет басшысының 1994 жылдың 6 маусымындағы арлығымен құрылған Қазақстан Республикасының қаржы полициясының агентігі. Қаржы полициясы органдары алдымен кәсіпкерлікті заңсыз араласудан арашалау, кәсіпкерлік дамыған ортада байсалды бәсекелестікті орнықтыру, тергеу шараларын жүргізгенде заңдылықты сақтау бірінші кезектері міндеттер. Ең алдымен кәсіпкерлердің, отандық тауар өндірушілердің заңды құқы мен мүдделерін қорғау жұмысы қызу жұмыс атқаруда. Қарап отырсаңыз, тек осы бір саладан қаржы полициясы қызметінің басты белгілері - кәсіпкерлік қызметке заңсыз араласушылық: тауар белгісін заңсыз пайдалану: заңсыз түрде кәсіпкерлік жасау: несиені төлеуден бұлтару; «көлеңкелі» материалдық – қаржылық құжаттарды заңдастыу; мемлекет резервіндегі құндылықтарды заңсыз жолмен иелену; бәсекелестікті шектеу мен монополистік іс - әрекет; жер және су ресурстарын заңсыз пайдалану; мемлекеттік бюджеттен заңсыз түрде қосылған құн салығын ұстау; шығыны 500 миллион теңгеден асатын экономикалық, қаржылық және лауазымдық қылмысты табу; компьютерлік ақпаратқа қасақана ену; ЭВМ үшін залалды бағдарламаны жасау және пайдалану, тағы басқа қылмыстар өрбіп жатады.

Аталған қылмыстардың бірі де адал кәсіпкерлер үшін әділетсіз тудырады, «көлеңкелі» бизнеске қомақты қаражатты басыбайлы байлап береді, сөйтіп, бюджетке салықтық басқа да міндетті төлемдердің түспеуіне апарып соғады. Бұл дегеніміз – адал кәсіпкердің экономикалық мүдделеріне қайшылық тудырып, тіпті, мемлекетке едәуір нұқсан келтіреді. Мысалы: - жыл басынан бері 766 қылмыстық іс қозғалған. Оның 96 пайызы экономикаға қатысты. Оның ішінде салықтық қылмыс саласында 48 іс қозғалып 420 миллион теңгенің салығы, басқа да міндетті төлемдері, қаржылық санкциясы өндірілген.

Форумда Үкімет басшысы экономиканы дамыту, кәсіпкерлерді қолдау мақсатында атқарылып жатқан үкіметтік шараларды айта келе, сонымен қатар, бұл міндеттерді жүзеге асыруда кәсіпкерлердің өз белсенділіктері ауадай қажет екендігін атап өтіп, форумда кәсіпкерлер жетекшісі «әкімшілік құқық бұзушылық туралы» кодекс сынға алынды.

Оның пікіріншіе, бұл кодексте шенеуліктік үстемдік пен сыбайлас жемқорлыққа жол беретін нормалар сақталып отыр. Қылмыстар жауапкершілікке шақырудың аражігі дұрыс айқындалмағандықтан кәсіпкердің тағдырын шенеуліктің өз бетінше шешуіне мүмкіндігі бар.

Сондықтан бұл да ең негізгі мәселе. Сонымен қорыта келе салықтардың бюджетке көп түсуіне кәсіпорындар санының артуы бірінші болып әсер етеді. Ол үшін кәсіпорындарға салық жүйесін, салық заңдылықтарын, салық ставкаларын реттеуді мемлекет жүзеге асыруды да қолға алып, сонымен қатар Индустриялық – инновациялық стратегияны жүзеге асыруды да қолға алуда.

Біздің мемлекетімізде корпоративтік табыс салығы мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімінің ең басты көзі болып табылады. Оны мына төмендегі 5 кестеден көруге болады.

5-кестеден 2010 жылдағы корпоративтік табыс салығының үлесі 2008 жылмен салыстырғанда 4,4% -ға кемігендігін байқаймыз. Оған дәлел:

біріншіден, заңға сәйкес корпоративтік табыс салығы бойынша инвестициялық салық преференцияларының берілуі;

екіншіден, 2009 жылдағы Салық кодексіне сәйкес еркін экономикалық аймақтардың корпоративтік табыс салығын төлеуден босатылуы.

5 кесте. Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетіне 2008-2010 жылдарда түскен салықтық түсімдердің құрамы

Көрсеткіштер	2008		2009			2010
	сомасы (млн. теңге)	үлес салма ғы (%)	сомасы (млн. теңге)	үлес салма ғы (%)	сомасы (млн. теңге)		үлес салма ғы (%)
Салықтық түсімдер, оның ішінде:	220 9102	100	235 6040	100	2539 259		100
Корпоративті табыс салығы	776 609	35,2	758 301	32,2	782 992		30,8
Қосылған құн салығы	489 572	22,2	629 279	26,7	611 800		24,0
Жеке табыс салығы	165 033	7,5	221 025	9,4	241 250		9,5
Жеке меншікке салықтар	65 248	3,0	82 931	3,5	75 245		3
Акциздер	47 433	2,1	58 753	2,5	51 588		2,0
Әлеуметтік салық	236 569	10,7	29 5733	12,6	225 638		8,9
Қалған салықтар мен алымдар	428 638	19,3	310 018	13,2	550 746		21,8

Есркерту:Мәліметтер: 2008-2009 жылдар аралығындағы мәліметтер - Статистический ежегодник, Астана, 2009г. 2010 жылдың қорытынды мәліметі – www.afn.kz ресми сайты мәліметтері.

Мемлекеттік бюджеттің кірістері 2010 жылғы жағдай бойынша жылдық жоспардың 95,32%-ына  орындалды және іс  жүзіндегі түсімдер 2539,25 млрд. теңгені құрады. Корпоративтік табыс салығы бойынша жоспарланған 808,4 млрд.теңге орнына, бюджетке 783,0 млрд.теңге түсті немесе жоспар 96,9%-ға орындалды. Бұл жағдай коропоративтік табыс салығы бойынша аванстық төлемдер жүйесінің дұрыс жұмыс істемеуінің нәтижесі деуге болады.

Салық жүйесін, оның ішінде кез келген салықты жетілдіру жолдарына сәйкес ұсыныс айту үшін, бұл алдағы өзгерістердің мемлекет, салық төлеуші және халық үшін не береді, олардың мүддесі қалай сақталады деген пікірді негізге ала отырып айту қажет.

Салықтық құралдың реттеуші рөлі экономиканың дағдарыс жағдайында өте ерекше. Салықтың фискалдық қызметін дамытумен шектелу мүмкін емес. Салық өнім өндірушілердің еркін шешім қабылдауына мүмкіндік беруі тиіс. Дағдарыстан шығудың бірден-бір жолы болып өндірісті ынталандыру табылады. Ал, өндірісті ынталандыру елдегі шағын және орта бизнесті дамытумен тікелей байланысты. Әлемде шағын және орта бизнесті мемлекеттік қолдау ең алдымен салықтық жеңілдіктер берумен іске асырылады. Бұл орайда, Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнесті қолдау мақсатында шағын және орта бизнеске арналған арнайы салық салу режимі жүзеге асырылады. Дегенмен, салықтық жеңілдіктердің көп мөлшерде болуы тиімді емес.

Біріншіден, салық жеңілдіктері барлық салық төлеушілерінің теңдігі принципін бұзады, өйткені бұл жеңілдік берілген салалар басқаларға қарағанда артықшылықта болады.

Екіншіден, салық жеңілдіктері есептеу механизмін қиындатады, ал бұл түрлі қателіктер мен түсініспеушіліктерге әкелетіні сөзсіз.

Үшіншіден, жеңілдік берілген саланың кәсіпорындары, жеңілдік құқығын рәсімдеудің күрделілігіне байланысты оны дұрыс пайдалана алмай, жеңілдіктен бас тартуға мәжбүр болатын кездері де байқалуда.

Тәжірибе көрсеткендей кез-келген жеңілдік белгілі бір қиындықтарға әкеледі. Жеңілдікті кәсіпорындар белгілі бір шартпен алғандықтан, олардың өз әрекетін еркін жүргізуіне кедергілер пайда болады. Ал, шағын және орта бизнесті дамыту үшін кедергінің неғұрлым аз болғандығы жақсы. Ал, барлық кәсіпорындарға тең жағдайда салық салу үшін, корпоративтік салық ставкасын төмендету ең тиімді шешім болып табылады. Біздің ойымызша, бұл мемлекеттің салық саясатындағы салық механизмінің элементерінің бірі салықтардың, соның ішінде корпоративтік табыс салығы бойынша қабылдаған дұрыс шешім. Дегенмен, Жаңа Салық кодексінде әлі де шешімін таппаған мәселелер бар.

Заңды тұлғаның табысына қазіргі салық салу механизмі өнімді шығару көлемінің өсуін ынталандырмайды, өзіндік құнын төмендетпейді, керісінше, шегерімді ұлғайтып, соның нәтижесінде заң негізінде салық салудан босатылуына әкеледі. Мысалға, корпоративті табыс салығы бойынша залалды ауыстыру мерзімінің 3 жылдан 10 жылға ұлғаюы салықтан жалтарыну мәселесінің одан әрі ұлғаюына әкелуі мүмкін. Сондықтан, біздің ойымызша, корпоративтік табыс салығы бойынша залалды ауыстыру мерзімін 10 жылдан 3-5 жылға дейін төмендету және бұл жеңілдік түрін тек экономиканың басты салаларына ғана беру керек.

Сонымен, бүгін үлкен мәселе ол корпоративтік табыс салығы бойынша инвестициялық салық преференциялары. Заңға сәйкес, инвестициялық салық преференциялары дегеніміз корпорациялық табыс салығын төлеуден босату не жаңа өндірістер құру, жұмыс істеп тұрғандарын кеңейту мен жаңарту мақсатында инвестициялық жобаларды жүзеге асыратын салық төлеуші заңды тұлғалардың жылдық жиынтық табысынан қосымша шегерімдер жасауға құқық беру. Осы орайда, корпоративтік табыс салығын жетілдіруге байланысты, біз, келесідей енгізулерді ұсынамыз:

- шағын және орта бизнесті қолдау мақсатында «күмәнді талаптар бойынша шегерім» бабын келесідей өзгертуді ұсынамыз: «күмәнді талаптар деп микронесиелік ұйымдар берген микронесие бойынша есептелген сыйақы бойынша қалыптасқан және талаптың қалыптасу мерзімінен бастап 1 жыл ішінде өтелмеген жеке тұлғалардың талаптары табылады»;

- дамыған елдердің тәжірибесін сүйене отырып (мысалға, Туркия, Өңтүстік Корея), экономиканың басты салаларына корпоративтік табыс салығының дифференциалдық және регрессиялық ставкаларын енгізу, яғни салық салынатын табыс өскенде, салық ставкасын төмендету. Бұл салық төлеушінің жылдық жиынтық табысын арттыруға ынталандырады, сонымен қатар, салық салу базасын төмендетіп (жасырып) көрсетпей, нақты жағдайдағы көлемін көрсетуге мүмкіндік береді.

Біздің пікірімізбен ұсынылған өзгерістерді енгізу барысында болатын бюджеттік жоғалтуды, алдағы уақытта салық салу базасын кеңейту есебінен әрекет ететін шаруашылық субъектілерінің санын өсіру арқылы, бұрын жасырған кәсіпорындардың ашық алаңға шығару салықтық ауыртпалықты жеңілдету нәтижесінде қалпына келтіруге болады.

Жалпы, қазіргі жаһандану кезеңінде өз салық жүйемізді жетілдіру объективтік қажеттілік. Егер, біз, ұсынып отырған корпоративті табыс салығы бойынша жаңалық өз шешімін тапса, онда бұл өндірістің дамуына, ішкі инвестициялардың ұлғаюына және негізгі құрал-жабдықтарды жаңалауға қосымша қаржы көздері туындайды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы бюджетке түсу сомасы бойынша да, экономикаға ықпал ету дәрежесi бойынша да Республикадағы маңызды салықтардың бiрi болып табылады. Экономиканың жағдайы нарықтағы кәсiпкерлердiң белсендiлiк дәрежесiне байланысты болады, сондықтан мемлекет әлеуметтiк – экономикалық сфераның қызмет iстеу тиiмдiлiгiн қамтамасыз ете алатын механизм құру керек.

Экономикалық салаларын дамытудың Қазақстан Республикасының президентiнiң стратегиясында белгiленген қарқынды қамтамасыз ету үшiн отандық тауар өндiрушiлердi қолдау қажет екендiгi белгiлi.

Бiрiншi кезекте экономикалық өсудiң негiзi көздерi болатын шешушi және басым салалары мен кәсiпорындарын анықтау және салық ставкаларын дифференциалдап, оларға қатысты салық ауыртпалығын кемiту. Мұның өзi өндiрiстiк кәсiпорындардың шаруашылық қызметiн неғұрлым тезiрек белсендi ете түсуi және өндiрiстi дағдарыстан алып шығу құралы болып табылады.

Бұдан кейiнгi тұрган мәселе – бюджет кiрiсiн көтеру мақсатында қатаң бақылау орнату.

Бұл шаралардың барлығы да салық органдарының қызметiнiң түбегейлi жақсауымен ұштастырылған болуы тиiс.

Оны жетiлдiру, тереңдету қажет, әйтпейiнше бiрде – бiр реформаның, бiлiм беру, денсаулық сақтау, мәдениет саласында да, тұрғын үй – коммуналдық шаруашылық саласында да жүзеге асыру мүмкiн емес. Олардың бәрi қалай салық төлеп, оның жинақтауымызға байланысты болмақ.

Салық жинаудағы заңдылықтарды түсiндiуге заңгер мен экономисттердiң де алдында тұрған ауқымды iстер бар. Салық - өркениет үшiн төленетiн төлем екенiн түсiнгенi жөн.

Салықтардың экономикалық категория ретінде пайда болуы мен қызмет атқаруы мемлекеттің дамуымен байланысты.

Қандай да бір мемлекет тек қана белгіленген меншік қаржылық базаға ие болған кезде қызмет атқару мүмкін. Қарапайым сөзбен айтқанда, өзінің аппаратын ұстау және мемлекеттік қызметті іске асыру процесінде пайда болатын шығыстарды жабу үшін белгілі ақша сомасына ие болғанда. Ал ақша материалдық саласында пайда болады.

Мемлекет өзіне ақша қаражаттарын әр түрлі тәсілдермен табады. Кейбір жағдайларда, ол иемденушіден мемлекетке ерікті түрде ақшаны беруде негізделетін тәсілді қолдану мүмкін. Бұндай тәсілдің классикалық мысалы – мемлекеттік борыш. Басқа жағдайларда, мемлектепен ақшаны табу, оларды мәжбүрлі алу жолымен іске асырылады. Бұл жерде классикалық мысалы болып салық табылады.

Салықтар әскери пайдамен қатар, мемлекет өзіне ақша табудың ең ежелгі тәсілі болып табылады.

Мемлекеттік ұйымдастырудың ең басты кезеңдерінде салық салудың бастапқы нысаны деп құрбан беруді санауға болады. Бұл тек қана ерікті түрде жүзеге асырылуы деп ойлаған дұрыс емес. Себебі, құрбан беру, міндетті түрде жүргізіліп, мәжбүрлі төлем немесе алым болған.

Қазақстан аймағында салық салудың өзгеше жүйесі қалыптасқан.

Бұл жерде, салықтар, бұрынғы заманнан бастап зекет ретінде алынған. Себебі, ауыл шаруашылығындағы малшылар байлар мен билердің жерлерінде көшпелі тұрмыс жүргізген. Осыған қоса алар, хандар мен билер далада жүрген кезде оларды асырап, жауынгерлерді әскери жарақпен және тамақпен қамтамасыз еткен. Яғни, өзінің ханына сыйлық берген: малмен – соғым және етпен – сыбаға.

Сонымен қатар, сот талабының сомасынан 1/10 мөлшерінде, сот бажы ханлық болған. Тағы да баждың бір түрі – бұл көшпелі жерлерден өткен үшін баж төлемі. Ал соғыс кездерде, малдан басқа, табыстың ірі көзі болып әскери табыс – ясыр болған.

XVIII ғасырда Тәуке хан адат жүйесін құрастырған. Бұл тарихта Тәуке ханның «Жеті жарғысы» деп қалған. Бұнда, қазақ – феодал қоғамының әр түрлі әлеуметтік топтардағы өкілдердің мүлік қарым – қатынастары реттелген. Тәуке ханның «Жеті жарғысының» бір бабы «құнды» белгілеген. Яғни, құн бұл өлтірілген солтанның немесе хаджаның туысқандарына жеті еселік мөлшерде (атағы жоқ жеті малшы үшін төлем ретінде) төлем. Ал құл өлтірілген кезде ол ит өлген сияқты саналған.

Салықтар дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан белгілі бір мөлшерде, мерзімде түсетін міндетті төлемдер.

Салықтар – шаруашылық жүргізуші субъектілірдің, жеке тұлғалардың мемлекетпен екі арадағы мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асырылатын экономикалық категория.

Салықтардың экономикалық маңызын фискалдық, реттуші және қайта болу қызметтері ашады.

Елдегі материалдық базада пайда болатын қаржыны заңды тұлғалар қамтамасыз етеді. Сондықтан, олар төлейтін салықтар мемлекеттік бюджет кірісінің негізін құрайды. Заңды тұлғалар тікелей және жанама салықтарды төлейді. Тікелей салықтарға корпоративтік табыс салығы, әлеуметтік салық, жер салығы, мүлік салығы жатады.

Заңды тұлға салықтың әр бір түрін дербес түрде есептеп, деклорация арқылы, яғни белгіленген тәртіппен бюджетке төлейді.

Салықтарды есептеу және төлеу тәртібі Қазақстан Республикасының салық кодексінде және салық комитетінің ережелерінде анықталған.

Салық төлемдерін дұрыс есептеу және өз уақытымен бюджетке табыстауды қадағалап отыратын орган салық комитеті және оның жергілікті өкілдері. Қарағандыдағы филиал «НҰР» Жауапкерілігі Шектеулі Серіктестік салық төлемдерінің ішінде ең жоғарғы үлестік салмаққа корпоративік табыс салығы ие. Себебі компания жыл ішінде шығындарды азайта отырып пайдалы қызмет атқарды, тауарды өткізу нарығын кеңейтті. Осыған дәлелдеме қосымша құн салығының мөлшері жалпы салық төлемдер ішінде екінші үлестік салмақ. Қызмет атқару процесінде жұмысшыларды жұмыс орынымен қамтамасыз етіп, оларға еңбек ақы төлейді. Осыдан, яғни табыс салығын және әлеуметтік салықты бюджетке табыстайды.

Белгіленген мулікке, көлік құралдарына ие болып «НҰР» Жауапкерлігі Шектеулі Серіктестік жер салығын, мүлік салығын және көлік құралдарына салықты төлейді. Олар, жергілікті бюджетке түседі, яғни олардың аумақты әлеуметтік – экономикалық дамытудағы маңызы өте зор.

Практика көрсеткендей, мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімін 80% мөлшерде заңды тұлғалар төлейтін салық төлемдері құрайды. Бюджеттік классификация бойынша қарастырсақ, корпоративтік табыс салығы мен қосымша құн салығы 100% мөлшерде республикалық бюджетке, ал қалған салықтар (жер салығы, мүлік салығы, көлік құралдарына салық және тағы да басқалары) жергілікті бюджеттерге түседі. Мемлекеттік бюджеттің кірістері елдің әлеуметтік – экономикалық дамуына бағытталады: білім беру, денсаулық сақтау, қорғаныс, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздік, ғылым, мәдени, спорт салаларын қаржыландыру. Сонымен қатар, Үкімет салықтар арқылы өндірісті дамыту немесе шектеу шараларын жүзеге асырады.

Сонымен осы дипломдық жұмысты аяқтай отырып, заңды тұлғаларға салынатын салықтардың экономикада маңызды ролін, мемлекетке қосатын үлесін, түрлерін, соңғы кездегі дамуы, көрсеткіштеріне тоқталып заңды тұлғалардың салығына мынандай қорытындыға келуге болады.

Кез келген елдің экономиасының дамуына өндіріс факторларын: табиғи ресурстарды, еңбекті және капиталды территория бойынша орналастыру үлкен әсерін тигізеді. Тарихи әрбір ел кеңестікті белгілі-бір ұлттық немесе ұлт топтарының табиғи игіліктердің орналасуына байланысты бөлісуімен қалыптасқан. Сондықтан да, өндіріс факторларын кеністікте бірдей орналасуы, елдің экономикалық дамуына да әсерін тигізеді. Міне, осыған байланысты экономикалық реттеудің ерекше бағыттары – салық жүйесіндегі ставкаларды, салық органдарының қызметкерлерінің қызметтерін реттеу қажет. Ол үшін президентіміздің тапсырмасына сәйкес экономикадағы салық ауыртпашылығын женілдету мақсатында жаңа шаралар қабылданып, алдағы уақытта қолданылуда.

Дамыған елдердің өндіріс салаларын дамытудағы негізгі бағыттары болып:

-  әлеуметтік – экономикалық да процесін жылдамдату;

-  елдің барлық аймақтарын ортақ ұлттық нарыққа біріктіру;

-  біртұтас нарық кеңістігін қалыптастыру;

-  ауыл мен қала арасындағы қарама - қайшылықтарды жұмсарту;

-  халықтың және экономикалық өмірдің ірі қараларға шоғырлануы процесін реттеу;

-  ұлттық табиғи және еңбек ресурстарын анағұрлым толық тандауына мүмкіндік туғызу;

-  жаңа өнеркәсіп орындарын рационалды орналастыру.

Осы шараларды қолға алсақ мемлекеттің эконмикасындағы ең басты өнеркәсіп саласы дамиды. Бұл мәселелерді жетілдіруді экономикада «Мемлекеттің аймақтық саясаты» деп атайды.

Салық ставкаларын реттеу, салық органдары қызметтерін реттеу, аймақтық - фискалдық саясатынан басқа өндірістің, кәсіпорындардың жабдықтарын жаңартуына және кеңейтуіне қаражат керек. Сондықтан банктерден несие беруде оның үстінен қосылатын пайыздардың ставкаларын төмендету керек.

Қорыта айтқанда, салықты уақытылы және толық жинау – нарық дағдарысынан шығудың бiрден – бiрi жолы. Бюджет түсiм мен молайту барысында осы салада еңбек ететiндердiң алдында ауқымды мiндеттер тұр.

ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 2008 ж. 7 казанында

енгізілген өзгертулер мен толықтырулармен. Алматы: 2008 – 40 б.

2. Послание Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева народу Казахстана «Стратегия 2030».

3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және

Ерекше бөлімдері) – А : Юрист. 2008 – 329 б.

4.  Қазақстан Республикасының салық кодексі. 2009 ж. 1каңтар № 209 – II. А: 2009 – 238 б.

5. Ермекбаева Б.Ж. «Проблемы развития налоговой системы Республики Казахстан в условиях глобализации экономики», Алматы, 2009

6. Ермекбаева Б.Ж. «Налоговые стимулы роста конкурентоспособности экономики Казахстана», журнал «Қаржы-қаражат – Финансы Казахстана», Алматы, 2009

7. Малдыбаева Г. «Классификация налоговых нарушений по видам налогов», журнал «Вестник налоговой службы РК», № 8 (96), Алматы, 2009

8. Ермекбаева Б.Ж. «Разработка нового налогового кодекса – требование нового этапа развития Казахстана», статья «Вестник КазНУ им. аль-Фараби», №1, Алматы, 2008

9. ҚР-ның Қаржы министрлігінің ресми сайты - www.afn.kz

10. Серикбекулы А. «Проблемы налогообложения микрокредитных организаций», журнал «Налоги и Финансы», №11 (12), 2008

11.      Бабич А.М., Павлов Л.Н. Государственные и муниципиальные финансы. – М.: ЮНИТИ, 2009 – 687 с.

12.      Ван Хорн Дж.К. Основы управления финансами: Пер. с англ. / Гл. ред. серии Я.В.Соколов. – М.: Финансы и статистика, 2006. – 569 с.

13.      Дюрнберг Р.Л. Международное налогооблажение. – М.: ЮНИТИ, 2007. – 201 с.

14.      Налоги в развитых странах / Под ред. И.Русаковой. – М.: ЮНИТИ, 2001 – 231 с.

15.      Налоги и налогооблажение / Под ред. И.Русаковой. – М.: ЮНИТИ, 2010 – 462 с.

16.  Сейдахметов Ф.С. Налоги в Казахстане. – А.:«LEM»- 2009. – 160 с.

17.  Статистический ежегодник Казахстана: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова – А.: Агенство РК по статистике, 2003. – 583 с.

18.  Худяков А.И., Бродский Г.М. Теория налогообложения. – А.: Норма-К, 2007 – 392 с.

19.  Худяков А.И., Наурызбаев Н.Е. Налоги: понятия, элементы, установление, виды. – А.: ТОО «Баспа», 2008 – 160 с.

20.  Юткина Т.Ф. Налоги и налогооблажение. – М.:ИНФРА – М, 2008 – 429 с.

21.  // Қаржы – қаражат, №6 – 2007 –стр.58. Лукпанова Ж. «Налоговая нагрузка и ее влияние на деятельность субъектов предпринимательства».

22.  // Аль-Пари, №1, - 2006, 136 бет «Аймақтың фискалды саясаты».

23.  // Егемен Қазақстан 2008 ж. 7 маусым, 3 бет «Салық мәдениеті – салықты дұрыс төлеп, адал өмір сүру»

24.  // Жас Алаш 2007 ж. 9 қыркүйек, 3 бет «Экономиканың қамқоршысы қаржы полициясы».

25.  // Егемен Қазақстан 2010 ж. 22 қаңтар, 2 бет «Салық кодексіндегі соңғы өзгерістер».

26.  // Егемен Қазақстан 2009 ж. 10 қазан, 2 бет «Салық жеңілдіктерінің мақсаты».

27.  // Егемен Қазақстан 2007 ж. 1 қараша, 2 бет «Кәсіпкерлікті қолдау».

28.  // Егемен Қазақстан 2008 ж. 12 қыркүйек, 1 бет «Салық кодексіне түзетулер енгізіледі».

29.  // Файл Бухгалера 2010 г. 8 сентября, 8-9 стр. «О внесениях изменениях в Налоговой кодекс на 2009 год».

30.  // Қаржы-қаражат 2009,№1,«Финансовые инструменты регулирования местных финансов».

31.  // Қаржы-қаражат 2009,№6,«Влияние налогового бремени на предпринимательскую деятельность».

32. Манапов Н. Проблемы налоговой системы. // Каржы-Каражат. №6. 2009 г.

33.  Хажалиев А. Проблема регулирования НДС. // Аль-Пари. №1. 2009г., с. 34. Шиликбаев С. Модель для расчета оптимальной ставки налогообложения. // Аль-Пари. №1. 2009 г., с. 62.

62