2.3 Корпоративтік табыс салығының кәсіпорын қызметіне әсер етуін талдау

Корпоративтік табыс салығы салықтық түсімдерде және мемлекеттік бюджет кірістерінде едәуір орын алады ( тиісінше 32,7% және 23%-ға жуық (2008 ж), 20 % - 2009 жылдан бастап. Бұл салықты мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, Қазақстан Республикасының заңи тұлға-резиденттері, сондай-ақ Қазақстан Республикасында кызметін тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын немесе Қазақстан Республикадағы көздерден табыс алатын заңи тұлға-бейрезиденттер төлейді. Оңайлатылған мағлұмдама негізінде арнаулы салық режімін колданатын заңи тұлғалар көрсетілген режім шеңберінде салық салынатын табыстар бойынша корпоративтік табыс салығын есептейді және төлейді. Мыналар: салық салынатын табыс, төлем көзінен салық салынатын табыс және Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын заңи тұлға- бейрезиденттің таза табысы корпоративтік табыс салығы салынатын объектілер болып табылады.

Салық салынатын табыс Салықтық кодексте көзделген түзетулерді ескере отырып, жылдық жиынтың табыс пен салықтық іиегерімдер арасындағы айырма ретінде айқындалады. Жылдық жиынтық табыс (ЖЖТ) әр түрлі көздерден алынған заңи тұлға- бейрезиденттердің жылдық табысы болып табылады. Егер табыстардың бірнеше баптарында бір және сол табыстар көрсетілуі мүмкін болатын жағдайда, көрсетілген табыстар жылдық жиынтық табысқа тек бір рет кіріктіріледі. Алынған ЖЖТ түзетілуі, яғни салық төлеушілердің бұл табысынан белгілі бір сомалар алып тасталуы тиіс. Салық салынатын табысты айқындау үшін түзетілген Жылдық жиынтық табысдан шегерімдер жүргізіледі. Салықтың шегерімдер деп салық заңнамасына сәйкес шегерімге жатпайтын шығыстарды қоспағанда, табыс алуға бағытталған қызметті жүзеге асырумен байланысты салық төлеушінің шығыстарын айтады. Салықтық кодекске сәйкес шегерімге жатпайтын шығыстарды қоспағанда, салық төлеушінің табыс алуға бағытталған кызметті жүзеге асыруға байланысты шығыстары салық салынатын табысты айқындау кезінде шегерімге жатады. Шегерімге жатқызылған шығыстардың мөлшері белгіленген нормалардан аспауға тиіс. Шегерімдерді салық төлеуші өзінің табыс алуға бағытталған қызметіне байланысты шығыстарды растайтын құжаттары болған кезде жүргізеді. Бұл шығыстар болашақтағы кезеңдердің шығыстарын қоспағанда, олар нақты жүргізілген халық аралық каржылық есептеменің стандарттарына және бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептеме туралы Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес анықталатын болашақтағы кезеңдердің шығыстарын қоспағанда, олар іс жүзінде жүргізілген салық кезеңінде шегерілуге жатады. Болашақтағы кезеңдердің шығыстары олар катысты болатын салық кезеңінде шегерімге жатады. Шегерімдерден кейінгі алынған салық салынатын табыс түзетуге - есепті сапық кезеңіндегі табыстың немесе шегерімнің мөлшерін бұрын таңылған табыстың немесе шегерімнің сомасы шегінде ұлғайтуға немесе азайтуға жатады. Кәсіпкерлік кызметтен шегетін залалдар, сондай-ақ I топтың тіркелген ақтивтерінің шығып қалуынан шеккен залалдар осы салық кезеңдерінің салық салынатын табысы есебінен өтеу үшін кейінгі он жылды қоса алғандағы кезеңге ауыстырылады. Бағалы қағаздарды өткізу кезінде туындайтын залалдар басқа бағалы кағаздарды өткізу кезінде кұн өсімінен түсетін табыс есебінен өтеледі.Егер осы залалдар орын алған кезеңінде өтеле алмайтын болса, онда олар 10 жылға дейінгі мерзімге алға ауыстырыуы және басқа бағалы кағаздарды өткізу кезінде кұн өсімінен түсетін табыстар есебінен өтелуі мүмкін. Арнаулы салық компаниясының Қазақстан Республикасының секьюритилендіру туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылатын қызметінен шеккен залалдары бөлінген ақтивтермен қамтамасыз етілген облиғациялардың айналымы мерзімі ішінде ауыстырылуы мүмкін.

Ауыл шаруашылығы өнімін өндіруші заңи тұлғалар және селолық тұтыну кооперативтері үшін арнаулы салық режімін колданатын салық төлеуші шеккен заладар келесі салық кезеңдеріне ауыстырылмайды. Салық заңнамасына сәйкес төлем көзінен ұсталатын табыстарға мыналар жатады: ұтыстар;бейрезиденттердің салық заңнамасына сәйкес айқындалатын, мұндай бейрезиденттердің тұрақты мекемесімен байланысы жоқ Қазақстан Республикасындағы көздерден алған табыстары;заңи тұлғаларға төленетін сыйақы. Төлем көзінен ұсталынатын салықтың сомасын салық агенті анықтайды. Корпоративтік табыс салығының мынадай мөлшерлерде мөлшерлемелері белгіленген:табыс көзінен салық салынбайтын табысқа - 20%; заңи тұлғалар – ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілердің табысына, егер мұндай табыс ауыл шаруашылығы өнімін, арашаруашылығы өнімін өндіру, сондай-ақ ез өндірісінің көрсетілген өнімді өңдеу және өткізу бойынша кызметін жүзеге асырудағы алынған болса- 10%; Салықтық кодекске сәйкес анықталатын бейрезиденттердің мұндай бейрезиденттердің тұрақты мекемесімен байланысты емес төлем көзінен салық салынатын табыстарына 5%-дан 20%-ға дейін: 1) төменде көрсетілген табыстарды қоспағанда табыстарына - 20%; 2) жеңілдікті салық салуы бар мемлекетте тіркелген тұлғаның табыстарына – 20;

3) тәуекелдерді сақтандыру (қайта сақтандыру) келісімшарттары бойынша сақтық сыйлықақыларына - 10%;

4) халық аралық тасымалдарда көлік кызметтерін көрсетуден түсетін табыстарына- 5%;

5) кұн өсімінен түсетін табыстарға, дивидендтерге, сыйақыларға, роялтиге - 15%;

Қазақстан Республикасында кызметін тұрақты мекеме аркылы жүзеге асыратын заңи тұлға-бейрезиденттің таза табысы корпоративтік табыс салығына қоса белгіленген тәртіппен - 15%. Бейрезиденттердің Қазақстан Республикасындағы көздерден алатын, осындай бейрезиденттердің тұрақты мекемесімен байланысты емес табыстарына жеке табыс салығының белгіленген мөлшерлемелері бойынша салық салынады. Салық заңнамасында корпоративтік табыс салығы, жер салығы, мүлік салығы бойынша инвестициялық салық преференцияларын беру карастырылған. Бюджетке төленуге жататын корпоративтік табыс салығының сомасын айқындау кезінде салық заңнамасына сәйкес оның есептелген сомасы 100 пайызға азайтылады.Осындай көзделген салық сомасын кеміту корпоративтік табыс салығы бойынша аванстық төлемдер сомаларын есептеу кезінде де колданылады. Арнаулы экономикалық аймақтардың аумағында орналасқан және кызмет түрлерін жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын салық салу объектілері бойынша: 1) жер салығын есептеу кезінде тиісті мөлшерлемелерге 0 коэффиценті; 2) мүлік салығын есептеу кезінде салық салу объектілерінің жылдық орташа құнына 0 пайыздық мөлшерлеме колданылады. Корпоративтік табыс салығына арналған салық кезеңі 1 каңтардан 31 желтоқсанға дейінгі күнтізбелік жыл болып табылады. Корпоративтік табыс салығының төлеушісі орналасқан жері бойынша салық органына корпаративтік табыс салығы бойынша маглұмдаманы 31 наурыздан кешіктірмей табыс етеді.

Қазақстанның қазіргі салық жүйесінің негізгі деңгейлерінің бірі болып 24.04.1995 жылы “Салық және бюджетке басқада міндетті салықтар туралы” Заң күші бар, Президенттің нұсқауымен 1995 жылы еңгізілген заңды тұлғалардан табыс салығы, ал 2002 жылдың 1- қаңтарынан - корпоративтік табыс салығы табылады.

Корпоративтік табыс салығының кәсіпорын қызметіне әсер етуін қарастыру үшін мысал ретңінде «Нұр» ЖШС-ның іс әрекетін қарастырамыз. «Нұр» ЖШС-ның есеп саясаты бухгалтерлік есепте және қаржылық есептемеде, бухгалтерлік есеп стандарттарымен және бухгалтерлік есеп типтік жоспары, Қоғам пікірінен шыға және оның қызмет ерекшелігіне орай бухгалтерлік есепті жүргізу және қаржылық есептемені құрастыру үшін Қазақстан Республикасының заңдылықтар талабына сәйкес ұйымның қабылдаған принциптерін, негізінен, талптарынан, ережелерінен және тәжірибелерінен жасақталған.

Есеп саясаты мыналардың негізінде құрастырылған:

1)Қазақстан Республикасының 26 желтоқсан 1995 ж. №2732 «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептеме туралы» Заңы (өзгерістер және толықтырулармен);

2) Бухгалтерлік есеп стандарттары (өзгертулерімен);

3)Бухгалтерлік есеп стандарттарына методикалық көрсетулері (өзгертулер және толықтырулармен);

4) Бухгалтер есеп типтік шоттар жоспары;

5) Қазақстан Республикасының номативтік құқықтық актілері және басқа да заңнамалары (өзгертулер және толықтырулармен);

6) Қоғамның ішкі құжаттары (өзгертулер және толықтырулармен).

Заңды тұлғалар төлейтін салықтардың арасында ең маңызды және үлесті салық болып, корпоративтік табыс салығы табылады. Сондықтан бұл шаруашылық субъектінің қызмет етуіне елеулі әсер етеді. Осы жағжайды жауапкершілігі шектеулі серіктестік “Нұр” компаниясының қызметін негізге алып қарастырады. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік “Нұр” компаниясы өзінің қызметін 1998 жылы бастаған. Негізігі шаруашылық қызметі болып, азық- түлік өнімдерін шығару табылады. ЖШС “Нұр” компаниясының басты офисі Алматы қаласында орналасқан және Қарағанды, Астана қалаларында бөлімшелері ашылған. Компания қазіргі ғылыми техникалық прогреске сай келетін өндірістік құрал жабдықпен қамтамасыз етілген, яғни Германия технология негізінде қызмет атқарады. Оның өніміне сұраныс бар, яғни осы кәсіпорынның өндіретін өнімдерді отандық сатып алушылармен қоса Ресей, Қырғызстан сатып алушылары да тұтынады. Бүгінгі түнде тағам өнеркәсібі маңызды болып табылады. Себебі, әр мемлекет өзінің тұрғын халқын тағаммен қамтамасыз ету керек, ал екіншіден осы саланың дамуы экономиканың даму қарқынына әсер етеді.

“Нұр” ЖШС өзінің қызметін пайдалы жүргізеді. Пайда ие болып компания келесі салықтарды төлейді: корпоративтік табыс салығы, қосымша құн салығы, әлеуметтік салық, көлік құралдарына салық, мүлікке салық, жер салығын және қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем. (1 Кесте)

1 Кесте - “Нұр” ЖШС табыстайтын салықтар құрылымы.

№	Көрсеткіштер	Салық
		мың.тг.	%
1	ҚҚС	1948,6	12
2	Әлеуметтік салық	750,1	11
3	Корпоративтік табыс салығы	2050,3	20
4	Мүлік салығы	210,5	4
5	Жер салығы	198,8	3,8
6	Көлік құралдарына салық	40,7	0,77
7	Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем	1,7	0,03
	Барлығы	5200,7	100

Ескерту: “Нұр” ЖШС қаржылық есебі

Кестенің берілгендері ең жоғары салмаққа корпоративтік табыс салығы ие екенін дәлелдейді – 20 %, ал екінші орынды қосымша құн салығы алады – 12 %. Әлеуметтік салықтың маңызы да зор – оның үлестік салмағы – 11% тең. Кесте көрсетілген мағлұматты диаграмма арқылы көрсетуге болады.

Корпоративтік табыс салығының әсері компанияның қызметіне өте елеулі екенін көріп отырмыз. Осыған көніл аударайық. “Нұр” ЖШС соңғы үш жылда төлеген корпоративтік табыс салығын қарастырайық (2 Кесте).

2 кесте - “Нұр” ЖШС төлейтін корпоратитвік табыс салығы

(2008 - 2010 жыл).

Көрсеткіштер	2008			2009			2010
	млн.тг.	%	млн.тг		%	млн.тг.		%
Корпоративтік табыс салығы	1951,3	27	2035,6		20	2050,3		20

Ескерту: “Нұр” ЖШС қаржылық есебі

Кестенің берілгендері көрсеткендей соңғы үш жыл компания тиімді жұмыс істеп жатыр. 2010 жылдың басында “Нұр” ЖШС Германиядан жаңа құрал жабдық әкеліп, жаңа өнімдер шығара бастады. Бұл азық - түлік өнімдеріне өте жоғары сұраныс болды, себебі сапасы жақсы, бағасы - қымбат емес, және де тұрғын халық үшін қол жеткізулігі оңай. Сонымен қатар “Нұр” ЖШС өзінің өнімін Алматы қаласынан тыс шығарып Қарағанды мен Астана қалаларына әкелді, яғни өткізу нарығы ұлғайды.

Кесте көрсеткендей компания төлейтін корпоративтік табыс салығы жыл сайын өсіп жатыр. Бұл жағдай компания қызметінің белсенділігіне елеулі әсер етеді, яфғни бұл жерде салық ауыртпашылығы туындайды.

Салық салмағының қиыншылығы мәселесін әр түрлі шаруашылық қызмет агенттерін толғандырады:

1) Мемлекет - өз аймағында шаруашылық қызметтің басқару субъектісі ретінде, мемлекеттік және әлеуметтік өмірге және тағы басқа элементтер пайдасына (салықтар түрінде) табыстарды қайта бөлу.

2) Ұйымдар мен кәсіпорындар – мемлекеттің басқарылатын объектісі ретінде және кәсіпкерлік табыстар көзінің қалыптасуын қамтамасыз етуші жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысушы субъектілер, соған қатысты салық салынатын негіз болып табылады.

3) Кәсіпкерлік қызмет қатысушылары ретінде – жұмыскерлер, өздерінің өмір сүру қажеттілігін қамтамасыз етушілер және олар мемлекеттік өмір қатысушылары болып табылады.

Жоғарыда айтылған субъектілердің әрқайсысын салық салу бойынша сұрақтары толғандырады, сол себепті салық жүйесіне потенциялды баламалар да тән. Мемлекет Қазақстандағы салық салмағын басқа елдермен салыстырады; халық өзінің еңбегінің табыстылығын басқа компаниялардағы еңбек табыстылығы бағасымен немесе шетелдерде “Көлеңкелі” жұмысбастылық шарттарымен салыстырады. Шаруашылық етуші кәсіпорындар үшін едәуір жақыны болып “Көлеңкелі” яғни салық салынатын немесе бөлшектеп салық салынатын бизнес нысанында “есепке алынбаған” табыс немесе “оффшорлық” бизнесте.

Бұл ретте ағымдағы салық салмағының түрлі кәсіпорындар эксперттерімен әр түрлі бағаланады. Бір жағынан Республиканың инвистициялық климатын бағалаумен айналысушы эксперттердің барлығының айтуынша нақты экономика секторының салық салуы өте ауыр. Сол себепті өндірушіге ауыр әсер етеді, өйткені салықтық есептен табыстарын жасыру арқылы шығындарсыз жұмыс істей алатын еді. Қолда бар бағалаулар бойынша заңды тұлға және жеке тұлғалардың (сомалық) барлық жиынтық салықтары тапқан табыстарының 70-75 % құрайды. Басқа есептеулер бойынша Қазақстандық өндірушілердің салық салмағы одан да ауыр деп айта аламыз. Айталық, кейбіреулердің айтуынша салықтар соншама ауыр емес деген ойлар да бар. Жалпы ұлттық өнім үлесінде салық салмағы көрсеткіштеріне негізделген. Ал кейбір бағалаулар бойынша Қазақстандағы салықтар және аударымдар жалпы ұлттық өнімнің 35 % құрайды. Барлық келтірілген ой – пікірлер өзіеше дұрыс. Екі қарама -қайшы көзқарастарды байланыстырып, ортақ шаруашылық субъектілердің салық салмағы аділетті түрде бағалануы керек. Бұл жерден “сыртқы” және “ішкі” әділеттілікті анықтауымыз керек.

“Сыртқы әділеттілік” - бұл кәсіпкерлікке, субъектілерге әсерін тигізуші мемлекеттің әділеттілігі: Басқарылып отырған экономикамыздағы шаруашылықтардың экономикалық нәтижелерін алуда және салық салмағын басқа елдермен салыстыру арқылы іске асырылады.

“Ішкі әділеттілік” - шығындардың түрлі экономикалық құрылымдары бар кәсіпорындар үшін бір деңгейлі салық салу шарттарының дамуын құру. Экономистер қазіргі кезде Қазақстандық және Батыс елдерінің нарықтық экономикада бір- бірінен айырмашылығы салықтық жүйедегі едәуір үлкен.

Мысалы, Батыс елдерінде салықтар экономиканы реттеудің маңыздысы болып табылады. Мемлекет анықталған уақытта тауар және қызметтер өндірісін шектей алатын мүмкіндігі бар. Біздің елде өндірісті шектеудің қажеті жоқ. Ешбір елде ауыспалы экономикасымен өспелі мемлекеттік шығандарымен қоса жалпы ішкі өнімнің төмендеуі кезінде салықтық аударымдарды жоғарлату арқылы орның толтырады

Салықтық қысымның жоғарлауы “көлеңкелі” экономиканың өсуіне әкеледі. Эксперттердің бағалауынша “көлеңкелі” капитал критикалық массасына жетті. Жалпы ішкі өнімнің 50% құрайды. Осымен байланысты шаруашылық субъектілер үшін шетел шаруашылық шарттары баламасы болып табылады. (Тікелей бәсекелес “ жартылай көлеңкелі” бизнесте) (әсіресе бағаны тағайындау).

Салықтардың реттеушілік қызметі көзқарасынан олардың “сыртқы” әділеттілігі өзін-өзі қаржыландыру негізінде тиімді өндірісті дамыту. Ал енді “ішкі” әділеттілік туралы айтсақ, кәсіпорындардың түрлі шығындардың экономикалық құрылымымен салыстырғанда: өндірістің еңбек қайтарымы материал және қор қайтарымы.

Шаруашылық субъектілер төлейтін салықтар мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырады. Осы жерде де маңызды салық болып корпоративтік табыс салығы табылады. Егер, мемлекеттік бюджеттің 85% астам салық түсімдерден қалыптасса, оның ішінде корпоративтік табыс салығының үлестік салмағы 30% жоғары. Яғни, салық түсімдердің ішінде корпоративтік табыс салығының маңызы өте зор. Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімін қалыптастыратын салық түсімдерінің құрылымын келесі 3 сурет арқылы бейнелеуге болады.

Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімін қалыптастыратын салық түсімдерінің ішінде маңызды салықтар болып корпоративтік табыс салығы – 32,8%, және қосымша құн салығы – 29,4% табылады. Осы екі салықты 2004 жылдан бастап 2010 жылға дейінгі үлестік салмағын қарастырайық. (3 кесте).

3 кесте - 2004 - 2010 ж. Мемлекеттік бюджеттегі салықтардың үлестік салмағы

Көрсеткіштер	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010
Кірістер	100	100	100	100	100	100	100
Қосымша кұн салығы	26	21,7	20,8	22,4	14	12	12
Корпоративтік табыс салығы	28,5	30	30,2	30,3	27	20	20
Басқа тұсімдер	60,7	64,4	58,4	58	48,3	49	47,3

Ескерту: 2004-2010 ж Қазақстан Республикасының статистикалық жинағы.

Кесте көрсеткендей 2004-2007 ж. Бюджеттің маңызды көзі болып қосымша құн салығы табылады, яғни бұл уақыттағы жанама салықтарының өсуін көреміз. Керсінше 2005-2007ж. маңызды салық болып корпоративтік табыс салығы табылады, жыл сайын оның бюджетті қалыптастырудағы ролі жоғарылап келеді, мысалы 2008 жылғы мәліметтер. Ал 2009- 2010 жылғы мәліметтер күрделі өзгерістер көрсетпейді.

Салық жүйесінің басты мәселесі – салық ставкасы мәселесі емес, салық базасын анықтау мәселесі болып келеді. Мысалы: Біздің мемлекет жалпы ішкі өнімге %-ге шаққанда, АҚШ мемлекеттік өкіметіне қарағанда бірнеше есе көп қаражат жинамақшы. Жоғарғы қарқынды инфляция кезінде істегі бухгалтерлік есеп алынған табыстан жоғары болды. Бұл жүйе өзіндік құнның кейбір элементтеріне салық салуға итермелейді. Қолданылып отырған салық жүйесі түрлі негіздегі салықтарды қолдануға негізделген. Сондықтан салық салмағының барлық сандық бағасы үшін оларды бірегей интегралдық бағалаушы негізге келтіру қажеттілігі туады. Мысалы: мемлекетке берілетін қосымша құн кәсіпорынның өзінің табыстарын жоғарлату мақсатында – бұл кәсіпорынның қосымша құнының пайдалы нарықтық бағасын жоғарлату есебінен, табыс көзі және салықтарды төлеу қайнар көзі болып табылады. Салық салмағының ауыртпашылығы “көлеңкелі” сектормен кәсіпорындармен бәсекелестік ретінде қарастырылуда. “Көлеңкелі” секторға салық салу және тәуекелділік 50% - тен төмен болған жағдайда кәсіпкерліктің жариялылығы берілген бәсекелестік күрес шартында жеңіледі. Қолданыстағы салық жүйесі кәсіпорындардың өндірісінің дамуына және тиімділігіне, яғни экономикалық мақсатында сонымен бірге өнеркәсіптік мемлекеттік саясатына Қазақстандық өнеркәсіптің сыртқы және ішкі нарықтарының бәсекелестіктерінің жоғарылау тиімділігі және осы негіздегі жоғарлау кезеңіне әсерін тигізеді.