1.3 Салық салудың құрылу деңгейлері

Шаруашылық практикасында салық қатынастары әртүрлі нақты салықтар арқылы көрінеді. әрбір салықтың міндетті элементі болады.

Салық элементтері деп мемлекеттің заңдылық актілерімен анықталатын салықтың міндетті бөлімшелерін, құрылу принциптері мен алуды ұйымдастыруды атаймыз.

Салық элементеріне салық субъектісі немесе салық төлеушісі, салық объектісі, салық салынатын база, салық салудың өлшемі, салық женілдіктер, салық ставкасы, салық кезеңі, салықты төлеу мерзімі, салықты төлеу тәсілі, салық декларациясы және басқалары жатады.Салық субъектісі немесе салық төлеуші – бұл салықты төлеуге заңмен міндет қойылған заңды немесе жеке тұлға, яғни олар кәсіпорындар мен азаматтар. Салық субъектісі тұрақты түрде салықтың нақты төлеушісі болып табылмайды. Бұндай жағдайдың болуы – салықты бюджетке аударатын субъектіден басқа тұлғаға салық ауыртпашылықты аударудың экономикалық мүмкіндігі. Ақырғысы салық салынушы деп аталады.

Салық салынушы бұл соңғы кезде салық ауыртпашылығын өзіне алып нақты салықты төлейтін тұлға. Мысалы, қосылған құн салығының субъектісі өнімді өндіретін және өткізілетін заңды тұлға. Олар салық саласын есептеп бюджетке аудару керек. Салық саласы өнімнің құнына кіреді, сондықтан тұтынушы тауарды сатып алған кезде қосылган құн салығының сомасын төлейді. Егер, осы тұтынушы бұл тауарды өндіру, ал соңынан өткізу үшін сатып алса, немесе қайтадан өткізсе, онда ол, төлеген салық сомасын өзіне қайтарып алады, яғни өтейді. Егер, сатып алушы, тауардың соңғы тұтынушысы болса (яғни ол тауарды өндіру үшін пайдаланбайды және басқа тұлғаға өткізбейді) онда ол салық салынушы, яғни нақты төлеуші болып табылады.

Салық объектісі – салық салушыга тиіс (мүлік, табыс, тауар) зат. Салық салу объектілері болып заңды және жеке тұлғалардың қызмет түрлері, қаржы операциялары; мемлекетпен қызмет көрсету; заңды және жеке тұлғалардың мүлігі өніммен қызметке қосылган құн, тауарлардың жеке түрлері мен топтары табылады.

Салық салушыға тиісті объектіге заңмен анықталған салық кезеңінде тек қана бірақ рет салық салынады. Салық салу объектісі салық номенклатурасын анықтау негізін құрайды (яғни түрлері мен тізімі). Салық есептеу үшін, тек қана салық объектісін анықтау жеткілікті емес, салық салынатын базаны да есептеу қажет. Ол салық объектіні сандық түрде өлшеу үшін керек. Сонымен, салық салынатын база – бұл салық салу объектінің сандық бағасы.

Салық сомасын есептеу үшін салық өлшемін тандау қажет. Салық өлшемі – салық объектісін өлшеу бірлігі. Практикада ақша (теңге, экю, евро, доллар) және заттай (гектар, ат күші) өлшеу бірлігі қолданылады.

Салық көзі – салық төленетін субъектінің табысы. Салық көзі ретінде еңбек ақы, табыс, процент, рента қарастырылады. Кейбір салықтар бойынша салық объектісі мен салық көзі бірдей болу мүмкін, мысалы, пайдаға салық. Салық субъектінің барлық табысына салық салынбайды. Сондықтан, салық салынатын және салық салынбайтын табысты қарастырады. [4]

Салық салынатын табыс – салық салынуға тиіс заңды және жеке тұлғаның жалпы табысының бөлігі. Тікелей салықтарды алған кезде, салық салынатын табыс, заңмен бекітілген алымдар мен жеңілдіктерді шегеру арқылы анықталады.

Қазіргі заңдылыққа сай, табыстың кейбір түрлеріне салық салынбайды. Салық салынбайтын табыстарға мемлекеттік және жергілікті борыш бойынша, қайырымдылық қорлар, зейнетақы, жәрдем ақы, лотерея және борыш бойынша ұтыс, салымдар бойынша проценттер сақтандыру өтемі және тағы да басқа табыстар жатады.

Заңды тұлғалардың арасында Ұлттық банктің кірістеріне салық салынбайды.

Салық ставкасы (салық салудың нормасы) – салық салынатын бірліктің салық мөлшері. Салық төлеушінің кірістеріне қарай процентте белгіленген салық ставкасы – салық квотасы деп аталады. Салық салу жүйесінде салық ставкасы мен салық салудын тәсілі өте маңызды роль атқарады. Нақты салық ставкалары арқылы, экономикалық процесстерді реттеудегі, салықтың маңызды іске асырылады. Салық салу практикасында салық ставкаларының әртүрлісімен қолданылады. Құрылу әдістері бойынша салық ставкалары тұрлаулы және проценттік болады. Тұрлаулы ставкалар салық салудың бірлігіне абсолюттік сомада, мысалы, жанбасылық салық кезде барлық салық төлеушілерден бірдей салық сомасы алынады; немесе табыс мөлшерінен тәуелсіз салық салу ставкалары (жер, мөлік салықтары) бекітілді.

Қазіргі кезде отандық салық практикасында осыған ұқсас патентті сатып алу арқылы жеке кәсіпкерліктермен салық төленіледі. Патенттің құны (салық сомасы) – кәсіпкерлік қызметтін бірдей төрімен айналысатын тұлғалар үшін бірдей болады.

Проценттік ставкалар – салық салу объектінің 1/100 көлемде белгіленеді. Олар, пропорционалды, прогрессивті жане регрессивті болып бөлінеді.

Пропорционалды ставкалар – салық объектінің мөлшерінен тәуелсіз жалпы процент төрінде бекітіледі.

Прогрессивті ставкалар – табыс немесе мөлік мөлшерінің өсуіне қарай, алу проценті өсетін тәсіл төрінде бекітіледі.

Қаржылық практика прогрессияның екі түрін өзірлеген: жай және күрделі. Жай прогрессия кезде өскен салық ставкасы барлық салық салу объектісіне қолданылады. Күрделі прогрессия кезде салық салынатын объект бірнеше бөлімнен тұрады және әрбір бөлімнің ставкасы болады.

Регрессивті ставкалар – табыс өскен сайын азаяды.

Салықтық женілдік – заңылыққа сай салық төлеушінің салықтан толық немесе ішінара босатылуы. Салықтық женілдіктер төрлеріне жататындар:

1) салық салынбайтын объектілерді анықтау. Оған, салық салынбайтын минимум – толық салық салудан босатылатын, объектінің ең төмен мөлшері жатады. Бұл салықтың женілдіктен негізгі түрі;

2) салық төлеуден босатылу. Мұнда салық салынбайтын табыстардың барлық түрлері қарастырылады;

3) салық ставкаларын төмендету. Оларды бөлек салық салу субъектілері мен салық төлеушілер үшін қолданылады.

4) мақсатты салық жеңілдіктерді ұсыну. Көбінесе, есептелінген салық сомасынан шегерім (асырауындағы жандарға, мүгедектерге – жеке табыс салығы бойынша; капиталды салымдар шығындарының сомасы, әлеуметтік объектілерді ұстау, табиғатты қоргау шаралары – корпоративтік табыс салығы бойынша).

Салықтар бойынша женілдіктер жүйесі экономиканы дамытуға, тұрғын халықтың әл – ауқатын жоғарылатуға бағытталған. Жеңілдік берудің себебі әр түрлі: салық төлеушінің материалдық – мүлікттік және әлеуметтік жағдайы; мемлекеттің алдында азаматтардың ерекше жетістіктері; өндірісінің кейбір түрлері дамыту қажеттілігі; ғылыми – техникалық прогресті ынталандыру.

Жеңілдіктерді анықтаған кезде табыстың мөлшері мен көзі, меншіктің нысаны, салық төлеушінің жағдайы еске алынады. Салықтық жеңілдіктер тек қана өндірісті ынталандыру үшін емес, сонымен қоса кірістерді реттеуге бағытталған.

Салық кезеңі – сәйкес объектіге салық салынатын уақыт. Мысалы, қосымша құн салық бойынша – күнтізбелік ай; корпоративтік табыс салық бойынша – күнтізбелік жыл.Женілдік кезеңі – салық бойынша, заңмен бекітілген женілдікпен пайдалатын уақыт. Салық демалыстары – салықты төлеуден босатылу төріндегі, салық төлеушіге берілген женілдіктің анықталған уақыты.

Салық заңдылыққа қайшылық келтіретін салық төлеушілерге ықпал шаралар қолданылады. Ықпал шаралар – салық төлеуден бас тартқанда, кіріс немесе мүлік саласын азайтып көрсеткенде, қайшылықтық денгейіне қарай айыппұл салу, немесе бюджетке салық саласын уақытында төлемеген үшін өсімпұл.

Салық практикасында салықты есептеудің бірнеше тәсілдері қалыптасқан. Кадастрлық (тізімдеме) тәсілі кезде салықты есептеу ұүін кадастр - тізім, қолданылады. Ол, сыртқы белгілері бойынша жіктелетін объектілерінің тізімінен тұрады және салық салудың орташа пайдалылығын белгілейді. Сыртқы белгілерге жататындар: жер салығы үшін жер участкесінің көлемі, малдың саны, нарықтың және көлік жолдарынын алыс болуы, үй салығы үшін – есіктер мен терезелердің саны, құрылыстың сипаты; кәсіпшілік салықтың саны және тағы да басқалары. Осы белгілер негізделінетін объектінің орташа пайдалылығы нақты пайдалықтан едәуір айырылады.Айтқанымыз жөн, бұндай тәсіл тарихи сипатқа тән.

Декларациялық тәсілмен қолданған кезде төлеуші декларация негізінде салық сомасын өзі есептейді. Декларацияда салық кезенінде салық төлеушімен алынған табыстар түрлері, салықтық шегерімдер мен женілдіктер және салық ставкасын немесе тәсілін қолдану арқылы анықталған салық сомасы көрсетіледі.

Салық декларациясы мен салық ставкалары арқылы салық органдары төлеуге тиісті салық сомасын қадағалап отырады.Отандық салық практикасында салық декларациясы негізінде кәсіпкерлердін табысына, ерікті мамандағы тұлғалардың табысына, қосылған құнға салық салынады. Салық салудың декларациялық тәсілі бұрынғы заманда пайда болып, қазіргі кезде кең тараған.

Салықты алудың бірнеше тәсілі бар. Табысты төлеу көзінен салықты ұстап қалу – табысты субъект алғанға дейін салықты алу.

Классикалық мысал болып азаматтардың еңбек ақысына салынатын жеке табыс салығы. Бұл салық еңбек алынатын жерде есептеленіп ұсталынады, мекеменің бухгалтериясы табылады.

Табысты қолдану кезде салықты алу – яғни қандай да бір затты сатып алған кезде. Мысалы, айналымнан салық, сатудан салық, акциз, қосылган құн салыұқ сияқты салықтарды нақты тұтынушылар төлейді.

Тұтыну процессінде салықты алу, мысалы автокөлік құралдардың иелерінен жол алымдары. Әкімшілік тәсілі – бұл жерде салық органдары болжамды табыстың ықтималы мөлшерін анықтап төленуге тиіс салық сомасын есептейді.

Дербес түрде салықты төлеу декларация, салықтық хабарлама негізінде, салық төлемін дербес түрде табыстау, бір жолғы талон немесе патент сатып алу арқылы жүзеге асырылады.

Салық декларациясы – салық төлеушінің салық салу объектісі туралы, салық салынатын базаның мөлшері және салық төлемінің көлемі туралы ресми түрде ұсыну. Салық декларациясы негізінде корпоративтік табыс салығы, қосылган құн салығы, акциз, әлеуметтік салық және басқалары төленіледі.

Салықтың хабарлама салықты төлеу үшін негіз болып табылатын, салық органдарымен салық төлеушілерге салық сомасын есептеп беріп жіберілетін ресми құжат. Мысалы, жеке тұлғалар төлейтін мүлік салығы.

Салық төлемді дербес есептеу және табыстау көлік құралдарына салық төлеген кезде қолданылады. Бұндай тәсілдің бар болуы салық жүйе мен салық механизмді оңайлату қажеттіліктен пайда болган. Бір жолғы талонды немесе патентті сатып алу арқылы салықты төлеу арнайы салық режимі негізінде жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін қолайлы.

Салық салыудың механизмі салықтың ішкі құрылымымен, салыққа мемлекеттің және салық төлеушінің көзқарасы, екі жақтың мүдделерінен анықталу керек. Сонымен қатар, салық салу процессі мемлекет дамуының әлеуметтік – экономикалық жағдайларына сәйкес келіп жүзеге асырылатын қаржы саясатына тәуелді болу керек. Осыған байланысты салық салуда негізгі (классикалық) принциптерді және ұйымдастыру – экономикалық (ұлттық) принциптерді қарастыру қажет.

Классикалық принциптерді А.Смит өзінің кітабында (1776 ж.) «Исследование о природе и причинах богатства народов» ұсынған. Бұл принциптер осы уақытқа дейін қолданылады және көптеген мемлекеттер өздерінің салық жүйелерін құрастырған кезде еске алады.

Бұл принциптер:

1) әділет принципі, яғни азаматтардың кірістеріне сай, олардың арасында салық салудың және реттеудің бір қалыптығы;

2) анықтылық принципі, яғни салық сомасы оны төлеу тәртібі мен уақыты алдын ала анықталған болу керек;

3) ыңғайлық принципі, салықтар салық төлеуші үшін ыңғайлы тәсілмен уақытта алыну керек;

4) экономия принципі, яғни салық алуды үнемдеу, салықты алу шығындарын азайту.

Классикалық принциптердің кейбір баптары қазіргі отандық салық жүйесіне енгізілген. Қолданылып отырған салық кодексіне сай Қазақстан Республикасында салық салу келесі принциптер арқылы жүзеге асырылады: міндеттілік, анықтылық, әділеттілік, салық жүйесінің бірыңғайлығы және салық заңдылықтың жариялығы принциптері.

Міндеттілік принципі, яғни салық төлеуші заңдылыққа сай өзінің салық міндеттемесін толық және белгіленген мерзімде орындау керек.

Анықтылық принципі, яғни салық тізімі Салық кодексімен нақты анықталады. Әділеттік принцип, яғни Қазақстан Республикасында салықты барлықтары міндетті түрде төлейді.

Салық жүйесінің бірыңғайлығы принципине сай Қазақстанның барлық аумағында салық төлеушілер үшін жалғыз салық жүйесі.

Салық заңдылықтың жариялығына сай Қазақстан Республикасының салық салуды реттейтін нормативті – құқықтық актілер баспасөз периодикасында жарияланады.