Сүрақтары.

Дәрілік препарат дәрігердің қолындағы активті (белсенді) зат болып табылады, оның көмегімен аурулардың ағымына әссрін тигізсді.

Дәрілік заттардың әсер ету механизмін білу нақты ауруды емдеуде қажетті препаратты таңдап алуға мүмкіндік береді, бүдан басқа дәрі-дәрмектерді қосарлап (комбинация) беруде және жағымсыз эффектілердің болуын алдын ала байқауға болады.

Дәрігердің алдында ең қиын жағдай түрады- ол ең жағымды әсер беретін ғана емес, улылығы, сонымен қатар жағымсыз әсер қаупін төмендетін дәрілік заттарды тандауда. Бүл әртүрлі жағдайларда әрбір зат дәрілік ем немесе улы зат болуы мүмкін. Стрихнин, морфин, фосфакол және басқа улы күшті әсер беретін дәрілік заттар аз мөлшерде, яғни терапевтикалық мөлшердс емдік эффскт береді.

Мөлшерін көбейткен кезде токсикалық әсер береді және ауыр жағдайға әкеп соғады. Кейде дәрілік заттардың қалыптағы мөлшері организмге теріс әсер береді, ол науқастардың осы дәрілік заттардың жеке дара сезімталдығымен байқалады. Осындай жағдайларға сүйене отырып күнделікті дәрігердің жұмысына дәрілік заттардың фармакодинамика мен фармакокинетикасының ерекшеліктерін білу қажеттігі туындайды.

Фармакодинамика.

Фармакодинамика мен фармакокинетика фармакологияның негізгі бөлігі. Фармакодинамика мен фармакокинетиканы білу дәрілік заттардың жағымды қолдануда, емдеудегі тәуекелдікпен байланысты. Бүл сауал барлық медицина қызметкерлері үшін оте маңызды.

Фармакодинамика дәрілік заттардың эффектілігінің жиынтығымен әсер ету механизімін талдайды (биологиялық және терепевтикалық дәрілік заттардың әсер етуі). Фармакодинамика дәрілік заттардың фармакологиялық даму механзмін, күшін және үзақтылығын карайды. Басқаша айтқанда: дәрілік заттардын әсер ету механизмінің фармакодинамикасы. Фармакодинамика препарат таңдауда өте қажет. Бірақ дұрыс таңдалған дәрілік заттардың жеткіліксіз әсер беруі немесе интосикация жаңаруы мүмкін, егрде әсер ету жерінде оның мөлшері өте көп немесе өте аз және ықпалды әсер ету кезеңінде (воздействие) өте қысқа және өте ұзақ.

Дәрілік заттар бір механизммен әсер етсе терапевтикалык эффектінің жоғарлауына әкеледі, мүнда жағымсыз тиімділігі кобейе түседі. Әртүрлі механизммен әсер ететін препаратты таңдау терапевтикалық тиімділіктің күшеюіне (аддитивті әсер) жеткізеді, бірақ жағымсыз реакциялар төмендеуі мүмкін.

Дәрілік заттардың басым көпшілігі эволюция процесі кезіндегі организмдердегі өндірілген клеткалардың физиорлогиялық. жуйелерінің кызметінің өзгеруі жолдарымен емдік әсер корсетеді. Организмдегі дәрілік заттардың әсер етуінен, клеткалардың жаңа типі қалыптаспайды, онда тек әртүрлі жаратылыс процестершің агымының жылдамдығы ғана өзгереді. Физиологиялык. процестердің тежеуі мен қозуы орғанизм тіңдерінің сәйкес қызметінің томендеуі мен күшеюіне әкеледі.

Дәрілік заттар ағза мен тіндердің клеткаларымен байланыса отырып, нысана молекулалардың қызметін модификациялалайды. соңында организм реакциясының әлсірсуә немесе қалыпты жағдайына әкеп соғады.

Дәрілік заттар спецификалық рецепторларға, ферментерге, клетка менбраналарына немесе клетка заттарымен тура өзара қатысып әсер етеді.

Сиецификалық рецепторларға әсері.

Орғанизмінін физиологиялық функциясы бақылау

жуйелері (рецепторлар, ферменттер, таратушы —молекулалар, арнайы макромолекулалар-ДНК және т.б.). Дәрілік заттардың кобісі клеткалардың арнайы компоненттерімен байланысады, олардың қызметі мен барлық жүйелерінің қызмстін өзгертеді.

Дәрілік загтардың әсер ету механизімінің анализі ең негізгі типтерді ажыратылады:

1) Клетка қабығына әсері

2) Специкалық рецепторларға ықпал әсері, бірақ препараттың байланысының орнына әсері емес (плазмалы альбумин) мысалы: агонисттер және антогонистерді (адренорецепторлық), холинометиктерді

Әртүрлі рецепторлар сезімділігі бойынша табиғи медиатәр мен олардың антигистеріне бөлінген. Мысалы: антихлориминге сезімтал рецептерларды холинэргиялық деп, адреналинге сезімтал – ауренгиялысы деп атайды. Мускаринге және никотиге ссзімтал холинергиялық рецептер мускаринсезімталды (М- холинорсцспторлар) және никотин сезімталды (Н-холинорицепторлар) деп бөледі. Н-холинорецепторлар біртекті емес. Олардың айырмашылығы әртүрлі заттарға сезімталдылығында. Автономды жүйке жүйсеінің ганглияларындағы орналасқан Н-холинорецепторлар және көлденең жолақ бүлшық еттердегі Н-холинорецепторлар деп бөледі. Ауренергиялық рецепторлардың әр түрлі нортиптері бар және Н1-Н2 -гистаминді, допалинді, серотолинді, опионды және басқа да рецепторлар болып бөлінеді.

б) Мембрана арқылы өтетін иондардың селектинті түсіміне ықпал әеері, мысалы антиаритмикалық заттар және эпилепсияға қарсы заттар. Клетка мембранасына физика-химилық әсері. Нервтік және бүлшықеттік жүйелердің клеткаларының жүмысы иондарының ағымына тәуелді болады, онда трансмембраналык электрлік потенциал анықталады. Кейбір дәрілік заттар иондар транспортын өзгсртеді. Антиоритмикалық, қалтырау-дірілдеуге қарсы прспараттар, жалпы нархозға арналған заттар осылайша әсер етеді.

в) Мембранамен байланысқан ферменттік ингибирленуі, сонымен катар насосты жүелер, мысалы: мембаранды АТФ жүрек гликоридтерімен, аминді препараттардың антидепрссисанттармен оқшаулануы.

г) Клеткалық мембраналармен әсерлесуі, мысалы: жергілікті жансыздандыратын заттар, жүйке клеткаларының қабығының сулы липидтер мен иротенидті компоненттерге әссрі.

2. Клетка ішілік метаболикалық процестерге ықпалы аз фермиттердің иніибирленуі, мысалы: моноаминооксидазалар фенелзин, холинэстеразалар пиридостигминмен, ксантиноксидазалар аллапруиноллинмен;

Транспортты жүйелердің ингибирленуі: клетка аркылы заттардың откізілуі.

Ферменттердің активтілігіне ықпалы. Кейбір дәрілік заттар спецификалық ферменттердің активтілігін жоғарылатады немесе томендетеді. Мысалы: физостиглин және неостигмин холинэстсразаның белсенділігін томендетеді, парасимпатикалык жүйке жүйесінің қозуына арналған эффект береді. Моноаминооксидаза ингибиторларына (ипразия, ниаламид) адрсналин бүзылуыиа кедергі етеді, жүйкс жүйесінің актиитілін күшсетеді.

Фелобарбител мен диксибрин глюкуронилтрансфсразасының активтілігін қандағы билирубин деңгейін төмендстеді.

в) Күрделі молекулаларға кіруі, мысалы: 5- фторурашылдің ракқа қарсіл заттардың РНК транспортына уросцилдің рнына енуі.

3. Клеткадан тыс процесстергс ықпалы аз.

а) Метоболистік процесстсрдің бүзылыстары, олар тек микрооромизмдерде өтеді, бактерияға қарсы заттың тиімділігі немесе солардың әсерінен процестердің өзгеруі, микроорганизмде және адам организімінде өтуі, бірақ микроорганизмге ықпал ету әсерінің дәрежесі жоғары.

б) Тура химиялық ықпалы (хелатотүзуші және анталидті заттар).

Тура химиялық әссрлесу. Дәрілік заттар клстка ішінде едәуір орташа малекулалармен немесе иондармен өзара әссрлеседі. Мысалы, этилснзияминтетрауксусті қышқыл (ЭДТА) қорғасын ионымен берік байланысады. Тура химиялық әсерлесу принціпінің негізінде көптеген антизаттардың химиялық заттармен улануында.

в) Әсерлесу көрінісі, осы препараттар, бүлармен байланысатын заттар, ішек клегеилі қабығымен немесе бүйрек қамалдарында сіңірілмейді.

Рецептормен байланысы.

Рецепторлар- микромолекулалары қүрлымдар, белгілі бір химиялық қосылыстарға сезімтал. Химиялық заттардың рецепторлармен озара әсері организмдегі биохимиялық және физиялық озгерістерің туындалуына әкеледі.

Рецепторлар макромолекулалардың активті топтамалары, бүлармен медиаторлар мен гармондар арнайы өзара әсерлеседі. Рецепторлардың 4 негізгі типі бар, оның 3-уі цитоплазматикалық мембрана қүрамына кіреді, 4-сі клеткаларға ерігіштік рецепторлар, мысалы, стреоидты және тиретоидты гормондар үшін). Көптсгсн рсцспторлар белгілі болып табылады, олардың қүрамына нуклсин қышқылы, ибидоа, минидтер, нукматидтер, гликозидтср, цсрсброзидтср кірсді.

Рецепторлардың негізгі типтері.

1) Ионды канаддармен байланысқан рецепторлар. Олар бірнешс бслокты суббірліктерден түрады, онда клеткалаедың биологиялық мембраналарды радиалды тәртіп бойынша орналісқан ионды каналдар қүраиды.

2) G-белоктармен байланысқан рецепторлар; олар белокты молекуладан түрады. Осы рецепторларды антивациясында биологиялық эффект 2-шілік месенжерлердің қатысуымен қалыптасады.

3)Турозинкиназалин (инсулинді рецепторлар) байналыекан рецепторлар.

4) Ядролық рецепторлар ДНК транскрипциясын және белок синтезін реттейтін процестер. Бүл топтарға стероидты және тероитты гормондарды рецепторлар кіреді.

Дәрілік заттардың рецепторлармен өзара әссрлесуінің бастапқы этапы дерілік заттардың рецепторлармен байланыс санын анықтау жолымсн қарастыралады.

Рецепторлармсн дәрілік заттың өзара осерлесуі кезінде рецептор молекуласының аралығы угәскерлерінде конфармация өзгеріеі болады.

Молекулярлы аралық өзара әсерлесуі. Дәрілік заттар рецепторының өзара әсерлесуі молекулалық байланыстык арқасында іске асады. Алғашында дәрілік заттардың молекулалары рецепторларға тартылады, бүл электростатикалық күш арқылы өтеді. Содан кейін егер дәрілік зат рецепторларға комплементарлы болса, онда сутекті байланыстар немесе Ван-дер-Вальсов байланыстары түзіледі. Қайталанбас әсер ететін антагонистер рецепторлармен бірге күшті коналентті байланыстар қүрайды. Дәрілік заттардың риниторлармен өзара әсерлссуі. Агонистердің органдармен тіндерге ықпалы әртүрлі

биологиялык, эффектілердің дамуын шақырады. Агонистің концентрациясының арасындағы тәуелдік және клеткалардың физиологиялық жауабының айқындылығы биоанализ әдістсмесі бойынша анықталады.

Аффинитет

Аффипитет (средство) - бүл заттардың рецепторлармен байланысның қабілеттілігі. Дәрілік заттардың рецепторларға аффинитет дәрежесі диссоцация константының тепе-теңдік шарықтау шегімен (величина) көрсетіледі.

Антагонистер- бүлар дәрілік заттар, олар рецепторлармен байланысды, бірак, биологиялық эффектілерінің актинациясы мен қүрылуын шақырмайды. Антагонистер конкурентті және қайталанбас әсерге бөлінеді.

Конкурентті антагонистер.

Конкурентті әсері бар антагонистердің рецепторлармен байланысы кайталама процеске ие болады. Осыған байланысты агонистердің концентрациясының жоғарлауы блокталған рецепторлар аумағында клеткалық жауапты қайта құруы мумкін, осы жерде аганист-рецепторлы байланыстардың түзүлуі ықтималдылығы (вероятность) көбейеді. Осы құбылыс конкурентті антагонизм деп аталады.

Реценторлы резерв.

Қайталанбас әсері бар антагонистердің логорифмикалық қисық тәуелділікті жылжыту қабілеттілігі, эффскт-доза максимальді эффектің денгейінің төмендеуінсіз көптеген тканьдерде механизмдерді эффектіге жетуі кезінде бас рецепторлар қалады. Осы рецепторлар кейде "запасты" деп аталады.

Біртіндсй агонистер- бүл рецепторлармен байланысқан, бүл бірақ мсханизатор эффект шақырмайтын заттар.

Ішкі белсенділік (внутр. активность) - бүл агонистсрдің биологиялык, эффект шақыратын қабілеттілігі, ол рецепторлардың конформациясын өзгертіп отырады. Бүл құбылыс Агонист — рецептор комплекститц трансвизиторға (сродства) фуыстылығымен анықталады.

Рецепторлардың функциональды активтілігін тікелей қоздырушы немесе жоғарылатушы препараттарды - аганистер деп атайды, ал спецификалық агонистердің әсеріне кедергі болатын заттар-антагонистер деп аталады.

Антагонизм конкурентті және конкурснтті емес болып болнеді.

Дәрілік заттардың рецепторларымен өзара әссрлссуі нотижесіндсгі кабілсттілігі осы рецептордың сәйкестік функционалды маңыздылығы реакциясын шықыра алады, бүл ішкі активтік терминімен белгіленеді.

Дозаның ықпалы (Молшердің ықпалы)

Дәрілік заттардың әссрі оның, молшерімен концентрациясында. Жалпы мөлшерді көбейткеді фармакалогиялық эффектінің айқындылығы көбейеді.

Мөлшер - организмге енгізілген зат саны. Минимальді әсер беретін орта терапевтикалық, токсикалық, өлім тудыратын мөлшерлер болады. Әдетте орта терапевтикалық молшер тағайындайды.

"Доза-эффект" байланысы ең маңызды фармакодинамикалық көрсеткіш болып табылады. Әдетте бүл корсеткіш жай ғана арифметикалық қатынаста емес, сонымен қатар графикті түрде айқындалады, сызықша түрде, жоғары немесе томенгі кисықпен, сигнальді иілген сызықпен көрсетіледі.

Әрбір дәрілік зат қалайтын және қаламайтын қасиетке ие. Жиі дәрілік зат молшерін көбейткенде арнаулы бір шекке дейін қалаулы эффект өсе түседі, бірақ сонымен қатар қаламайтын эффект тууы мүмкін.

Дәрілердің мелшерінің осы эффектілерге қатынасын препараттың терапевтикалық индексі мен қауіпсіздендіру шегін анықтау үшін қолданады. Прспараттың тсрапевтикалық индексін оның қал жаумасындағы концентрациясының қатынасына қарай тағайындайды.

Дәрілік заттарды снгізгенде мынандай реакциялар болуы мүмкін, а)Фармакологиялық реакциялар, б) Гиперреактивтілік. в)толеранттылық, г) идосинкразия (берілген дорілік заттарға жеке жоғарылаған ссзімталдығы), д) тахифлексия (тез дамитын толеранттылық)

Транспортгы жүйелер

Клеткалардың белогы- фосфолипидті мембраналары клеткаларға гидрофильді заттардың немесе клеткалардан таемалдау барьері болып табылады.

Ионды каналдар- клетка мембранасындағы селектииті тесікшелер, бүл жерден иондардың электрохимиялық градинент бойынша транспорты жүзеге асады. Ионды каналдардың откізгіштігі мембранды потенциалмен бақыланады. Осы каналдардың әртүрлі ішкітипі бар. Кальций антагонистер потенциал тәуелді калыдий а-типті каналдарын жүректе және тегіс бүлшық ет қан тамырларында тежейді: ал жергілікті анестетиктер қалтырау дірілдеуге қарсы және антиритмияға қарсы :заттар каналдарын тежейді. Перроралды диабетке қарсы заттар АТФ-тәуелді К⁺-каналдарына әсер етеді оның өткізгіштігі клеткада.

"ФАРМАКОДИНАМИКАНЫҢ ЖАЛПЫ СҮРАҚГАРЫ"