12. Дисконтталған критерийлер.

Ақшаның уақытша құнын есептеу техникасына негізделген критерийлерді дисконттау критерийі деп атайды. Еске түсірер болсақ, критерийлерді есептеуде пайыздық қойлымдар түсінігі қолданылады, оның көлеміне инфляция, тәуекел және ақшаны пайдалнудың альтернативті мүмкіншілігі әсер етеді және оны мынадай теңдікпен көрсетуге болады:

r = IR + MRR · RI ,

мұндағы IR- инфляция қақыны;

MRR – минималды нақты табыс нормасы;

RI - нақты капитал салымына түсетін табысты алу тұрақсыздығымен және нарықтық жағдаймен байланысты инвестициялық тәуекелдің дәрежесін есепке алатын коэффициент.

Нақты инвестициялық есепті жүргізу кезінде пайыз қойлымы экзогендік шама болып табылады, яғни сырттан беріледі және, мысалы, несиелік пайызға (капиталдың альтернативті құралына) тең болып алынады. Басқа сөзбен айтқанда , жобалық талдаудың міндеттемесіне пайыздық қойылымның есептік мәселелері кірмейді. Бірақ оның азаю динамикасын болжау үшін пайыздық қойылым құрылымы мен көлемін анықтайтын факторларды ұсыну керек.

Нарықтық экономикадағы фирмалардың қаржылық тәжірибесінде жеке капиталы үшін пайыздық қойылым (немесе дисконт нормасы) салымдар бойынша депозиттік пайызға байланысты анықталады. Барлық капитал қарыздық болған жағдайда, пайыздық қойылым қарызды өтеу үшін және пайыздық төлемдер шартымен анықталатын пайыздық қойылым болып табылады. Оның жақын мәні ретінде ұзақ мерзімді банкілік несиелер бойынша орташаланған пайыздық қойылымдар пайдаланылуы мүмкін.

Жалпы жағдайда (капитал аралас болғанда) пайыздық қойылым салық жүйесін, капитал құрылымын және т.б. есепке ала отырып, саналған орташа капитал құны – WACC ретінде табылуы мүмкін. Басқа сөзбен айтқанда, капиталдың n түрі болса, оның әрқайсысының дивиденттік дәне пайыздық төлемдер көлемі негізінде анықталатын құны Е_і тең, ал жалпы капиталдағы үлес А_і (і = 1,2......., n) болса, онда пайыздық қойылым шамамен мынаған тең:

q = E_iA_i

Батыстық фирмалар пайыз қойылымын есептеу үшін көбіне келесі формуланы қолданады:

WACC = W_dR_d + W_pR_p + W_sR_s

мұнда W – инвестицияның жалпы сомасындағы әр құралдың салмағы;

R_d – тартылған несиелер бойынша пайыздық қойылым;

R_p – жеңілдік берілген акциялар бойынша төленетін пайыздар;

R_s – өзіндік капитал табыстылығы.

Инвестициялық жобалау тәжірибесінде қазіргі кезде жобаның тиімділігін бағалаудың төмендігі дисконтталған критерийлері қолданылады:

1. Ағымдағы таза құндылық;

2. табыстылық индексі;

3. пайданың шығындарға қатынасы;

4. жоба табыстылығының ішкі нормасы;

5. өтелімділік мерзімі.

Қосымша белгілер енгізейік:

B_t – t жылындағы жобаның пайдасы;

C_t – t жылындағы жобаның шығындары;

t=1,….,n – жобаның қызмет ету жылдары.

Аталған критерийлерді есептейік.

13. Ағымдағы таза құндылық.

NPV = + + ……+

Шешім қабылдайтын тұлғалар NPV мәні оң болатын жобаларды таңдауы керек. NPV мәнінің теріс болуы ақша құралдарын пайдаланудың тиімсіздігіне тәуелді болады: табыс керекті нормадан төмен.

Жоғарыда келтірілген NPV есептеудің формуласынан белгілі болғандай, ағымдағы таза құндылықтың NPV абсалютті мәні екі түрлі параметрлерге тәуелді. Біріншісі, инвестициялық процеске обьективті сипаттама береді, ол өндірістік процесте анықталады. Екіншісіне пайыздық қойылым параметрін жатқызуға болады.

Салыным прцестің басында жасалған, ал қайтарым теңдей болған жағдайдағы NPV-дің r қойылымына тәуелділігін талдайық. Пайыз қойылымы кейбір r^* мәндеріне жеткенде, инвестиция әсері нөлге тең болады. r^* қойылымына кіші кез келген қойылым NPV-дің оң мәндеріне сәйкес.

Пайыз қойылымы жоғары болған жағдайда алыстатылған төлемдер NPV-ға аз ықпал етеді. Сондықтан қайтарым кезеңінің ұзақтығымен ерекшеленетін варианттар соңғы экономикалық әсері бойынша тең бағалы болуы мүмкін. Басқа шарттары да тең болған жағдайда, ұзақ мерзімді табыс түсімі бар жоба тиімдірек.

Жобаның таза ағымдық құндылығының көлемін анықтайтын негізгі факторлардың бірі, сөзсіз, инвестицияның, өндірістің немесе сатуды «физикалық» көлемдерінде көрінетін қызмет ауқымы болып табылады. Бұдан осы сипатына орай айырықшалантын жобаларды салыстыруға арналған бұл әдісті қолдануға шектеудің қойылуы шығады. NPV үлкен мәні капитал салымының едәуір тиімді вариантына әрдайым сәйкес келе бермейді.

NPV есептеуге қажетті ақпараттарды толық түсіну үшін әдеттегі ақша ағымдарын қарастырайық:

Әдеттегі кіріс ақшалай ағымдары:

• қосымша сатылу көлемі және тауар бағасының көтерілуі;

• жалпы шығындардың азаюы (тауар құнының түсуі;

• инвестициялық жобаның соңғы жылының аяғындағы құрылғылар құнының қалдық мәні (себебі құрылғылар сатылуы немесе басқа жоба үшін қолданылуы мүмкін);

• инвестициялық жобаның соңғы жылының аяғындағы айналым құралдарының босауы (дебиторлар шоттарының жабылуы, тауар-материалдық қорлар қалдықтарын сату, басқа кәсіпорындардың акциялары мен облигацияларын сату).

Әдеттегі шығарылатын ақша ағымдары:

• инвестициялық жобаның бастапқы жылдарындағы бастапқы инвестициялар;

• инвестициялық жобаның алғашқы жылдарында айналымдық құралдарға деген қажеттіліктердің артуы ( жаңа клиенттер тарту үшін дебиторлар шоттарын көбейту, өндірісті бастау үшін шикізат пен бөлшек заттарды алу);

• құрылғыларды жөндеу және техникалық қамтамасыз ету;

• өндірістік емес қосымша шығындар (әлеуметтік, экологиялық және т.б).

Жоғарыда айтылғандай, нәтижелік таза ақша ағымдары инвесторлар үшін инвестицияланған ақша сомасын қайтаруға және табыс әкелуге бағытталған. Әр ақша сомасының осы екі бөлікке бөлінетінін қарастырайық.

Мысал. Кәсіпорын 6340$ тұратын және 4 жыл пайдалану мерзімі бар нөлдік қалдық құнымен жаңа құрал-жабдық алуға ақша жұмсауды жоспарлап отыр.

Жабдықты енгізу, есептеу бойынша,әр жыл сайын 2000$ кірі ақша ағымын қамтамасыз етеді. Кәсіпорын жетекшілері жыл сайынғы 10% қайтарым деңгейінен кем болмағанда ғана инвестициялар жүргізуге рұқсат етеді.

Шешуі.

Ең алдымен қазіргі кездегі мәнді есептейік (8-кесте).

Кесте 8 - NPV дәстүрлік есеп

Көрсеткіш	Жыл(дар)	Ақша сомасы,$	Дисконттау көбейткіші	Нақты мәні
Бастапқы инвестиция	Қазіргі кезде	(6340)	1,0	(6340$)
Ақшаның жылдық ағымы	(1-4)	2000	3,170	6340$

Осылайша NPV=0, жоба қабылданады.

Бұдан кейінгі талдау 1000$ кірістік ағымды 2 бөлікке бөлуден тұрады (9-кесте):

• бастапқы инвестицияның кейбір бөлігін қайтару;

• инвестицияны қолданудан қайтарым (инвестор табысы).

Кесте 9 - Ақша айналымдарын тарату есебі,$

Жыл	Осы жылға қатысты инвестиция	Ақша ағымы	Инвестициялардан қайтарым (2графадан 10%)	Инвестицияны қайтару (3гр.-4гр)	Жылдың аяғындағы қайтарылмаған инвестиция (2гр.-5гр)
1	2	3	4	5	6
1	6340	2000	634	1366	4974
2	4974	2000	497,4	1502,6	3471,4
3	3471,4	2000	347,14	1652,86	1818,54
4	1818,54	2000	181,854	1818,146	0
	Барлығы			3170