31.Ланцетниктің ұрықтық дамуының бөлшектену ерекшелігін, бластуланың қалыптасуын және гаструляция процесін көрсетіңіз.

Ланцетниктің дамуы хордалыларға ж/е төменгі сатдағы омыртқалыларға тән;даму 36 сағат шамасында аяқталады.Алғашқы сатылары тез жүреді.Зигота толық ж/е біркелкіге жақын бөлінеді.Бөлінуінің соңында шар тектес анимальді ж/е вегетативті полюстары бар бір қабатты бластула пайда болады.Ұрықтанғаннан кейінгі 5-8 сағатта инвагинация жолымен гаструляция процесі басталады,оның нәтижесінде 2 қабатты гаструла пайда болады.Бұдан кейін ортаңғы ұрық жапырақшасы (мезодерма)пайда болады ж/е жүйке түтігі,хорда ж/е целлом қапшықтары жіктеледі,соңғысы алдынан кейін қарай түзіледі.Целлом қапшықтары өсе келе сомит(эписомит)ж/е бүйір пластинкасына(гипосомит)бөлінеді.Эписомиттің қабырғасы жіктеліп хорда мен жүйке түтігінің дәнекертканьді қабатын (дерматом)қалыптастырады.Бүйір пластинкасын жапырақшалары (париетальді ж/е висцеральді)құрсақ жапырақшаларын ж/е ішектің висцеральді етін береді.Висцеральді ж/е париетальді жапырақшаларының арасындағы қуыс екінші дене қуысы целломға айналады.

Хордалы жануарлардың эмбриональді дамуы:А-ұзынынан кесіндісі,I-бластула,II-IV-гаструляция,V-VI-мезодерма,хорда ж/е жүйке жүйесінің п.б.1-анимальді ж/е 2-вегетативті полюстар 3-гастральді қуыс,4-гастропор,5-жйке өзегі,6-жүйке ішек өзегі,7-невропор,8-мезодерма қатпаршақтары,9-целломдв қапшықтар,10-хорда,11-болашақ ауыз,12-болашақ артқы тесік.Б-көлденең кесіндісі:1-эктодерма,2-эндодерма,3-мезодерма,4-ішек қуысы,5-жүйке пластинкасы,6-жүйке түтігі,7-невроцель,8-хорда,9-целлом.

32.Ланцетниктің нейруляция және оргоногенезін корсетіңіз: Ланцетниктерде орталық нерв системасы деп аталатын бүкіл дене бойына хордамен қатарласып созылып жатқан нерв түтігі болады. Нерв түтігінің бас жақ бөлімінің ішкі қуысы кең, ал арқа бөліміндегі қуыс тар болады. Бұл қуысты – невроцель д.а. Ланцетник ұрығының даму кезінде невроцель сыртқы ортамен – невропор тесігі арқылы қатысады. Ересек ланцетниктерде невропор болмайды. Мұның орнына дененің бас бөлімінің үстіңгі жағында ояз қалады, оны тиіс оязы д.а. Бүкіл нерв түтігі бойымен, невроцельдің жиегіне, жарық сезгіш – Гессе көзшелері орналасқан. Әрбір көзшенің өзі екі клеткадан тұрады. Біріншісі – жарық сезгіш клетка, ал екіншісі – пигментті клетка. Ланцетник миының барлығы дерлік жарық сезгіш келеді. Перипериялық нерв системасы ми түтігінен кететін енрвтерден құралады. Нерв түтігінің алғыңғы кеңейген бөлімінен екі пар нерв кетедіде дененің алдыңғы бөліміне тарамданып кетеді, қалған бөлімдерінен басқа нервтер тарайды. Сөйтіп ар бір ет сигментіне екі пар нерв келеді. Біреу құрсақ, екіншісі – арқа нерві. Арқа нервтері атқаратын қызметіне қарағанда аралас қозғалтқыш – сезгіш, ал құрсақ нервтері таза қозғалыс қызметін атқаратыннерв болып саналады. Сезім органдары - өте қ–рапайым. Олар Гессе көзшелері арқылы жарықтарды, иіс оязы арқылы судың химиялық қасиетерін ажырата алады.

33.Эктодерма, энтодерма және мезодерма туындыларын ата

Эктодерма (грек. ektos – тыс, сыртқы және тері) – гаструлалану кезінде түзілетін сыртқы ұрықтық қабат. Эктодерма бластомерлері екі қабат болып жарылған ұрықтың сыртқы клеткалық қабатынан қалыптасады. Ұрық денесінің ұзына бойына Эктодерма клеткалары бөлініп көбейіп, жүйке тақташасына, кейін жүйке түтігіне айналады. Жүйке түтігінде Эктодерма клеткалары қыр тәрізді болып орналасады. Жүйке түтігі мен жүйке қырын құрайтын Эктодерманы нейроэктодерма деп атайды. Нейроэктодермадан: эпидермис (терінің сыртқы қабаты), ми мен жұлын, олардың жүйкелері, сезім мүшелерінің құрылымдары; жүйке қырынан: жұлын мидың жүйке түйіндері (ганглийлері), вегетативті жүйке жүйесінің (симпатик. және парасимпатик.) ганглийлері мен жүйкелері, бүйрек үсті безі бозғылт затының хромаффинді клеткалары дамиды. Эктодермалық астар – мүйізденген көп қабатты жалпақ эпителий

Эктодерма туындылары: Жануарлар жабындары. Адамда және өзге сүт-қоректілерде терінің үстіңгі кабаты Тері туындылары: май және тер (сүт) бездері, шаш және тырнақ, жануарларда мүйіз және тұяқ Сезім мүшелері, жүйке жүйесі (ми және жұлын, т.б.)

Ұрық жапырақшасының ең ішкі қабаты – энтодерма. Оның туындылары Барлық асқорыту мүшелері:қарын, ішек, өңеш, т. б. Барлық бездер (тері безінен өзгесі), асқорыту бездері де: бауыр,ұйқыбез, калқанша без,гипофиз бөлігі, бүйрекүсті безі және т. б. Тынысалу жүйесі:өкпе, кеңірдек, ауатамыр және т. б.

Көп клеткалы жануарлардың (губка мен  ішекқуыстылардан  басқа) Ұрық жапырақшасының ортаңғы қабаты Мезодерма. Туындылары: Өзге жүйе мүшелері:бұлшықет, сүйектер, байламдар, сіңірлер Қантарату жүйесі: жүрек, тамырлар, қан Несеп-жыныс жүйесі: бүйрек, несепағарлар, қуық және жыныс мүшелері. Гаструла сатысында ол эктодерма мен энтодерманың арасында орналасады. Бұл клеткалардан дене паренхимасы (төмендегі сатыдағы құрттарда) және ұрықтың мезодермасы (жоғары сатыдағы омыртқасыздарда) пайда болады. Тікентерілілерде, бассүйексіздерде, дөңгелекауыздыларда, балықтармен, қосмекенділерде мезодерма алғашқы ішектің ішкі қабатынан жетіледі. Бауырымен  жорғалаушыларда, құстарда, сүтқоректілерде мезодерма бластула сатысында ұрықтың эктодерма қабатынан жетіледі. Жалпақ құрттар мен  немертиндерде мезодермадан дәнекер тін,  буылтық құрттар  мен  буынаяқтыларда  екінші дене қуысы —  целом  және жұп  сомит  дамиды. Сомиттің арқа бөлігін  эписомит, бүйір бөлігін гипосомит деп атайды. Эписомиттен склеротом, дерматом, миотом бөлімдері жетіледі. Склеротомнан омыртқа жотасы, дәнекер тін, дерматомнан  тері дәнекер тіні, миотомнан дененің қаңқа бұлшық еті пайда болады. Гипосомиттен целом қабырғасынан басталатын бірыңғай салалы бұлшық еттер, нефриттен зәр шығару органдары, ішкі органдар жетілетін спланхнотом бөлімдері дамиды. Ең үлкен бөлімі — спланхнотом, ол ішкі висцеральді, сыртқы париетальді қабаттан құралған.. Бұл қуыста ішкі органдар орналасады. Спланхтом эпитемитінен жыныс бездері жетіледі.