Ipi маспггабты картаны атап етуге болады (Максаковский в.П.

«Историческая география мира»:уч.пос.дпя вузов. - М.: Эко-

прос, 1997).

Кецес дэу1р1нде халык географиясына елеул1 улесй

Н. Н. Баранский, Р. М. Кабо, О. А. Константинов, В. В. Пок-

шишевский, Ю. Г. Сауппсин, С.А.Ковалев, халыктар географиясы

жешндеп ММУ-де, ГАГИ-да, ММПИ-да сол кезде

жумыс icTereH галымдар Г.М. Лаппо (калалар, агломерациялар),

Б.М. Хорев (коныстану жуйеа), В. П. Максаковский (дуние

зкузшщ халыктары) жэне баскалар да косты.

К^азакстанда халыктар географиясы женшдеп зерттеу

жасаган галымдарга: М. Тэтамов («Демографияльщ урдостер»),

¥.М. Ыскаков («Кдлалар, коныстану проблемалары»),

Г Д. Москвина | («Ецбек ресурстары, копй-кон урдютерЬ>),

М.Х. Асылбеков, М.А. Алексеенко («Тарихи демография») жэне

т.б. жатады.

Fылымдар жуйесшдеп халыктар

географиясы

Fылымдар жуйес1ндеп халыктар географиясьш окып бшу

ушш «Гылымдарды эр турде жйстеу шартты болады» жэне

«Гылым дегешм1з шецберлердщ шецберЬ деген классиктердщ

сездерш кайталауга болады.

Халыктар географиясы экономикалык жэне элеуметпк

географияныц шпндеп географиялык гылымдармен, сондай-

11

ак тутас география лык гылымдармен: физикалык география-

мен, елтанумен, картографиямен ете тыгыз байланыста даму-

да. Хальщтар географиясымен темендепдей кептеген когамдьщ

гылымдар да тыгыз байланысты.

АНТРОПОЛОГИЯ (грек, anthropos - адам) - дене табигаты

мен адамныц пайда болуы туралы гылым, сондай-ак Жер

бетшдеп адам нэсшдершщ пайда болуы мен таралуын да

зерттейдь

ДЕМОГРАФИЯ (грек, demos - халык) — хальщтьщ удайы

ecin-бнуш зерттейдь

ЭТНОГРАФИЯ (грек, ethnos - тайпа, халык) - адамдардьщ

белгш топтарыньщ: тайпалардьщ, рптардыц улыстардыц,

сондай-ак олардьщ мэдениета мен турмыстарын зертгейдь

СОЦИОЛОГИЯ (лат. societas - когам) - догамньщ, адамньщ

eMipi мен ецбектпе ic-эрекетшщ процесшде адам топтарыньщ

арасында пайда болатын катынастардын даму зачдары туралы

шм.

ЭКОЛОГИЯ (грек, oikos - уй, турак, келш коныстанган оры-

ны) — организмдер мен ортаньщ езара карым-катынастары туралы

шм. Адам экологиясы — ортаньщ ластануьшьщ адамдардьщ

eMipiHe, хальщтьщ 3epiryiHe, кел1ктен шаршауына жэне т.б. эсер

eTyi.

РЕКРЕАЦИЯЛЫК, ГЕОГРАФИЯ (лат. recreatio - калпына

келтхру) - хальщтар географиясыньщ, кызмет керсету геогра-

фиясыньщ, медицинальщ жэне физикальщ географияньщ

тушекен т^старындагы шм. Рекреациялык география баль-

неологияльщ демалыска коса демалыстыц барльщ турлерш

зерттейдг

Онымен 6ipre, халыктар географиясьгаа тшелей карым-

катынасы жок гылымдар:

ЕЦБЕК ЭКОНОМИКАСЫ - ецбек ресурстары мен оларды

пайдалану.

МЕДИЦИНАЛЬЩ ГЕОГРАФИЯ — адам денсаулыгына

табиги ортаньщ dcepi, сондай-ак кейб1р аурулардьщ таралу географиясы.

ЭЛЕУМЕТПК ГИГИЕНА - адам денсаулыгыныц жайын,

оган элеуметтш-экономикалык факторлардыц эсерш зерт-

12

тейтш, сондай-ак халыктьщ денсаулыгын коргау мен ныгайту

Жвнщде жалпы шаралар эзцэлеумен айналысатын iлiм.

КДЛА САЛУ МЕН АУДАНДЫ ЖОСПАРЛАУ - эр тур-

ni типтеп елд1 мекендерд1 жоспарлау мен салудьщ, халык

упин белгш 6ip сэулетпк кескхй мен oMipuien орта курудьщ

кагидаларын эз1рлейтш гылым.

Тест cypai^rapbi

1. 2011 жылы дуние жуз1 халкыныц саны

1. 6 млрд. адам

2. 5,0 млрд. адам

3. 5,6 млрд. адам

4. 7 млрд. адам

5. 4 млрд. адам

2. Цазакстан халкыныц 2009 жылгы саны

1. 20 млн. адам

2. 16 млн. адам

3. 25 млн. адам

4. 5 млн. адам

5. 10 млн. адам

3. Кьп андыц халык саны

1. 1,3 млрд. адам

2. 1,0 млрд. адам

3. 1,5 млрд. адам

4. 1,4млрд.адам

5. 900 млн. адам

4. Ундктанныц хальщ саны

1.1,1 млрд. адам

2. 930 млн.адам

13

3. 500 млн. адам

4. 600 млн. адам

5. 1,5 млрд. адам

5. АК^Ш-тын халык саны

1. 308 млн. адам

2. 200 млн. адам

3. 150 млн. адам

4. 300 млн. адам

5. 190 млн. адам

6. Ресейдщ халык саны

1. 139 млн.адам

2. 200 млн.адам

3. 250 млн. адам

4. 100 млн. адам

5. 75 млн. адам

7. Индонезияныц халык саны

1. 242 млн. адам

2. 150 млн. адам

3. 100 млн. адам

4. 300 млн. адам

5. 175 млн. адам

8. Бразилияныц халык саны

1. 155 млн. адам

2. 100 млн. адам

3. 50 млн. адам

4. 200 млн. адам

5. 201 млн. адам

9. Пэюстанньщ халык саны

1. 50 млн. адам

2. 100 млн. адам

3. 140 млн. адам

14

4. 75 млн адам

5. 184 млн адам

10. Бангладеш халкыньщ саны

1. 200 млн. адам

2. 75 млн. адам

3. 156 млн. адам

4. 117 млн. адам

5. 230 млн. адам

11. Халкыньщ саны S0 млн. адамнан асатын шетелднс

Еуропа мемлекеттерш атацыз

1. ГФР, Улыбритания, Франция, Италия

2. Польша, Болгария, Сирия, Алжир

3. Португалия, Греция, Дания, Бельгия

4. Тунис, Египет, Туркия, Андорра

5. Швеция, Норвегия, Венгрия

12. Халкыньщ 3/4 бел1п 3700 м бшктпсте туратын ец

бшк таулы ел.

1. Туркия

2. ОАР

3. Аргентина

4. КХДР (Корея Халык Д. Р.)

5. Боливия

13. Африка халкыныц элем халкындагы улес салмагы

1 12%

2. 20%

3. 5%

4. 25% <

5. 15%

14. Шетелдж Азия халкыныц элем халкындагы улес

салмагы

1.40%

15

2. 60%

3. 30%

4.75%

5. 70%

15. Халык саны бойынша АЩИ дуние жузшде нешннш

орын алады?

1.1

2 .3

3 .2

4 .5

5.10

16. казакстан халкыныц саны 1999 жылгы халык санагы

бойынша .... млн. адамды курады

1. 14,9

2. 9,3

3. 13

4.14.3

5. 16,1

17.1999 жылгы халык санагы бойынша казакстан кала

тургындарыныц улес!.... курады

1.51%

2. 53%

3. 49%

4.56%

5. 54%

18. казакстан Республикасында халык саны бойынша

Оцтустж Казакстан облысы нешннш орын алады?

1.3

2 .4

3 .2

4 . 7 , .

5. 1

16

19.2009 ж. Казакстанныц халык саны канша болды?

1. 16,0 млн

2. 14,9 млн

3 . 10,5 млн

4. 17,5 млн

5. 21,1 млн

20. АЩЦ-тыц халык саны ец кеп штаты

1. Флорида

2. Калифорния

3. Пенсильвания

4. Нью-Йорк

5. Техас

21. Атауы «арыстандар ка л асы» деп аударылатын Шет-

елдыс Азнядагы ел

| | Тайланд

2. Малайзия

3. Бангладеш

4. Сингапур

5. Шанхай

22. БерЁлген пз1мнен халык саны 1 млрд. адамнан аса-

тын елд1 керсетпщ

1. Кдлтай

2. Мексика

3. АКДП

4. Бангладеш

5. Ресей

23. Халкыныц саны 100 млн. адамнан асатын мемлекет-

тер тобын атацыз

1. Ресей, Эфиопия, Нигерия

2. Вьетнам, Италия, Франция

3. Бразилия, Жапония, Пэюстан

4. Бангладеш, Пэюстан, Украина

5. Ундастан, Германия, Австралия

C.TopaflFbtpos

атындагы Г1МУ-д1ц !

акад ем и к С.Бейсембаев)

атындагы рылыми '

К 1ТАПХАНАСЫ!

» Q / 9 3 0 o i ^

24. Берл1ген Еуропа елдершщ Т1з1мшен халык саны бойынша

ец ipi елд1 корсстщгз

1. Испания

2. Венгрия

3. Швеция

4. Дания

5. Румыния

25. Берыген Америка елдершщ Ti3iMiHeH халык саны

бойынша ец ipi едгц керсетищ

1. Колумбия

2. Аргентина

3. Канада

4. Мексика

5. Перу

26. Африканыц халык саны бойынша ец ipi уш елш

корсетвдз

1. Алжир, ОАР, Танзания

2. Эфиопия, Нигер, Египет

3. Марокко, Заир, Кения

4. Чад, Ботсвана, Бурунди

5. Уганда, Судан, ОАР

27. Дуние жузшщ халык саны коп аймактарын корсетнцз

1. Еуропа, Латын Америкасы, Азия

2. Азия, Еуропа, Африка

3. Африка, Азия, Австралия жэне мршттык; аралдар

4. Солтуспк Америка, Еуропа, Азия

5. Австралия жэне мухиттьщ аралдар, Африка, Латын Америкасы

28. Бершген Еуропа елдершщ Ti3iMiHeH халык саны салыстырмалы

турде б1рдей елдер тобын керсетйцз

j L Франция, Словакия, Болгария

2. Италия, Польша, Швеция

18

3 Норвегия, Бельгия, Испания

4. Венгрия, Чехия, Португалия

5. Дания, Австрия, Греция

29. Ka3ipri кезде дуние жузшде халык саны кеп аймакты

керсетщ1з

1.ТМД

2. Шетелдж Еуропа

3. Шетёлдак Азия

4. Латын Америкасы

5. Африка

30. Шетелдпс Еуропа халкыныц элем халкындагы улес

салмагы

1. 10%

2. 15%

3. 5%

4. 20%

5.18%

19

2-ТАРАУ.

ХАЛЫК.ТЫН, ¥ДАЙЫ 0С1П-0НУ

ГЕОГРАФИЯСЫ

2 . 1 . 9 Халыкты есепке алу

0p6ip елде, acipece экономикалык дамыган елдерде, халыкты

есепке алу удайы ею багытта: кезецдпс жалпыга бфдей халык

санагын журпзу (саньш, курамын, орналасуын аныктау упин)

жэне хальщтьщ есш-енуш (бала тууды, 0л1м -ж тмщ , кенп-

конды) агымдагы есепке алу туршде жузеге асырылады. Одан

баска, хальщ санактары арасында немесе жалпыга б1рдей санак

журпзу кезшде ipiKTeMe зерттеу журпзшп отырады.

Хальщтьщ агымдагы ece6i, эдетте, бала туу, ел1м-жтм, неке-

ге туру мен ажырасуды азаматтьщ пркеме бойьшша журпзшед1

(Азаматтьщ хальщ aKTmepi жиынтыгы).

Хальщтьщ механикальщ козгалысы б1здщ елде, мысалы,

копп-кон полициясыньщ келш кететш хальщты пркеп оты-

руы аркылы жузеге асырылады. Буюл ел бойьшша жэне оныц

барлык аумактьщ б1рл1ктер1 бойынша ( т н т жеке едщ мекендер-

ге дейш) хальщтьщ санын (кейде курамын) туган балалар мен

елге келген адамдардыц саньш косып, одан елгендер мен елден

кеткендерд1 шыгарьш тастау аркылы 1-кацтарда гске асырылады.

Санактарды дуние жузшщ кепшипк елдершщ уюметтер! он

жылда 6ip рет журпзш отырады (Б¥¥-ныц inemmi бойьшша 10

жылда немесе оган таяу жылдарда журпз1лу1 керек).

Санактар 6ip уакытта жэне кыскы мерз1мде ©тюзшедь

Деректерд1 жинау хальщтьщ тым аз козгалысы кезвдеп

б1рнеше кун iininqe (ТМД елдер1нде кацтарда) жэне санактьщ

сэтше (эдетте, бул санак куннщ тун ортасында) белгшенедь

Мунда озш-ез1 билеу кагидасы колданылады, ец алдымен

санакка адамдардыц сешмш арггыру упин жэне деректердщ

дэдщпн кобейту ymiH, мэл1меттерд[ кужаттардан емес, тжелей

20

адамдардьщ ез сездершен алады (одан баска айтарымыз, барлык

деректер кужаттармен дэ лелденбещц, улыска катынасын озшщ

сана-сез1мшщ непзшде жауап беруппшц e3i аныктауы мумкш).

Санактан алынган мэлщезтерд! Эз1рлеу болшектенген

аумактьщ б1рлжтер бойынша тек республика мен облыс бойынша

гана емес, сонымен 6ipre калалык мекендер, ауылдык аудандар,

елд1 мекендер бойынша ЭЕМ-нщ комепмен жузеге асыры-

лады.

Алынатын мэтметгердщ сальщ жинауга, эскер саньш

толыктыруга, халыкты турщ мщдеттерд1 аткаруга тарту ушш

мацыздылыгьша байланысты, хальщ санактарын журпзудщ

тарихы тым ертеректе больш табылады. Санактар бЬдщ

заманымызга дейшп II-III мьщжылдьщтан 6epi Египет, К,ытай,

Ущцстан, Жапония елдер1нде журпзшген. Халыктыц ece6i

Ежелп Грекия мен Ежелп Римде (Римде, б.ж.с.д. 435 ж.-дан бастап

цензалар (лат. census -санау) деп аталган есептер) удайы

жургшлш отырды. Орта гасырларда жэне феодалдьщ дэу1рде

хальщ санагы б1рен-саран гана журизхлдд жэне ол тек iXVIII

гасырдьщ ортасына таяу кезде гана жуйеге койьшды. K,a3ipri

TyciHiK бойьшша алгапщы санактар АКД1-та (1970), Швеция

мен Финляндияда (1800) етюзщщ. XIX гасырдьщ орта кезшен

бастап, экономикалык дамыган елдерде удайы етюзше бастады

да, одан кейш букш дуние жузшщ барлык елдерше таратылды.

XX гасырдьщ 90 жылдарыныц басында дуние жуз1 бойынша

жургшлген санактардыц жалпы саны ею мыцнан астам болды

жэне онда букш жер шары халкыныц 98% халкы камтылды.

Б¥¥-ныц тургын хальщ жешндеп комиссиясы санактарды

уйымдастыру, дуние жуз1 мен аймактар халыктарыньщ саньш,

олардыц серпщдерш, курамын есепке алу жэне болжау жоданде

улкен жумыстар аткарды.

Ресейде алгапщы санактар XI гасырдагы Киев Русшен

6epi, ал Мэскеу Русгаде XV гасырдан 6epi бёлплм Алгашкы

жазба деректер бойьшша жерлщ есеп, ал одан кейш санактьщ

кгтаптар бойынша уй-кора бойынша есеп журнзивд, I Петр

жан басы бойьшша салык салуды жэне осыган сэйкес

халыктыц есебш журпзудо енпзд1 (И с каков У. М. Учет и

21

перепись неселения мира и Казахстана. Стат.справочник, Алматы,

1996). Ресейде жэне баска ТМД елдершде (оньщ шшще

Кдзакстанда) алгашкы жалпыга б1рдей халык санагы 1897 жылы

журпзЬцц жэне одан 6epi санак сепз рет (1926,1939,1959,1970,

1979,1989,1999,2009) етюзщщ.

Халык саныньщ cepniHi

Халыкты зерттеу, эдетте, оньщ саны, бала тууды, ел1м-

жтмд!, табиги ecyfli талдаудан басталады. Тугелдей жэне

толыгырак бул мэселеяерд! демография зерттейд1, ал халыктар

географиясы оларды кещспктен аумактар тарапынан зерттейдь

Homo sapiens — ecri адам, тур есебшде шамамен 50 мьщ жыл

бурын белшш шьщты. Нотоньщ теп — адам (питекантроптар

мен неандертальщтар); Hominidae отбасылары - гоминидтер,

адамдар (австролопитектер); Primates отряды - приматтар-

табигат кнэздер1 (маймылдар); Mammulua класы - суткоректшер

(пщцер, тынщандар...).

Байыргы адамдар турактарьтьщ табылуы, олардыц алгашкы

eMip сурген орындары Солтуспк-Шыгыс Африка мен Ортальщ

Азия, Алдыцгы Азия мен Оцтуспк-Шыгыс Еуропа болгандыгын

кврсетедь Kefi6ip авторлар олардьщ дэл1рек «мекен-жайын

будан шамамен 5-10 млн. жыл бурын пайда болган жэне Ka3ipri

Эфиопия, Танзания, Кения мемлекеттершщ аумагы бойынша

солтустпстен оцтуепкке карай созылып жаткан жер кабыгьшьщ

орасан зор жарыгы - ¥лы Африка риф™ ауданы екенш айтады.

Бул туста кецшен орын алган жогары жанартаулык эрекеттер

уран кен-тастарьшьщ ашылуына жэне радиоактив™ заттардьщ

артуьша экеп соктырды. Маймьшдар арасьшда айтарлыктай

кемтарльщтар болган, бас суйеп улкейе бастаган, итазулары

юппрейе бастаган мутанттар пайда болды.

30 мьщ жыл бурын адамдар Солтуепк Еуропага, Оцтуепк-

Шыгыс жэне CoлтYcтiк-IIIыFыc Азияга, олардан эр1 Жаца

дуниеге, ягни батыс жарты шарга (ацыздагы Беринг K e n ip i

бойьшша) коныс аударды, ал оцтустш-шыгыс тещздершщ

22

бугаздары аркылы Австралия мен Жаца Гвинеяга коныстанды.

Heri3ri гылыми тужырымдама осындай. EipaK бул тужырымдама

акыргы, езгермейтш болып табьшмайды жэне айтарлыктай

дэрежеде кудпс тудырады, 9cipece дуние жарал ымыньщ букш уш

турл1 c9TTepi бойынша: Дуниешц басталуы (аспаннын, жердщ

пайда болуы); Т1ршшктщ пайда болуы (T ip i емес материядан,

Tipi материяньщ пайда болуы); Акыл-ойдыц (адамньщ) пайда

болуы.

Бул мэселелер жвшнде кешнп кездеп жарияланымдармен

таныссак, олардьщ пшндеп ец кызыктысы PFA-ныц жетекнп

галымдары даярлаган «Бал ал ар энциклопедиясы» больш табы-

лады. Онда «Балалар ушш улкендерге жазгандай жазу керек, тек

ол одан да жаксы болуы керек» делшедц (Детская энциклопедия.

T.II-IV.-M.: Аванта+, 1994).

Галамныц пайда болуы туралы онда бгрнеше теориялар

келпртген. Мысалы, атеистер оны кашан да осылай болды деп

тжелей айтты. Соцгы теория: галактикалар жан-жакка ушып

кетуде, демек копарылыс болды деп корытады (бул тым тьиыз

заттыц тамшысы гана). Осыдан келш, бул неден, кашан болды,

ым копарушы?- деген зацды сурактар туындайды.

Тхршшктщ Tipi- емес материядан пайда болуы туралы

авторлардыц nixipi карама-карсы келедг Мысалы, биолог-

тар академик А. И. Опариннщ теориясына суйене отырып,

«TipmmiK KyHHin KypKipeyiHeH, найзагайлардыц жаркырауынан

атмосферада су мен оттегшщ болмауы нэтижесшде жылу-

мен суйьшган сорпа тэр1здес алгашкы мухитта пайда болды

деп тужырымдайды. Геологтар ездер1нше академик В. И.

Вернадскийдщ шмше суйене отырып, пршппк карапайымнан

к^рдёшге карай дамыса да, геологияньш накты материалдары

«Жерде т!ршлшТщ белгшер! эркашанда больш келдй ол 6ipece

Жерди курайтын затпен 6ipre, 6ipece осы заттыц 1шшде калып

отырады» деп тужырымдайды.

Акыл-ойдьщ пайда болуы жайында «Балалар энциклопе-

диясындагы» макалалардьщ авторлары б1рауыздан Ч. Дарвин-

н1ц теориясы бойьшша эволюцияньщ нэтижес1 деп корытады.

EipaK кешнп кезде жарык керген жаца окулыктарда адамдардьщ

23

жер бетшде пайда болуы кудайдыц ici, гарыштык ic дейтш

кезкарастыц барлыгы байкалады. Ka3ipri кезде адамзаттьщ жар-

тысы К^удайга сенедь Сондьщтан да олардьщ арасында кеп ipi

галымдар-креационистер бар (лат. сгеайоп-жасау). Олар акыл-

ойдыц эволюцияльщ пайда болуына дэледщ кумэндер тугызады.

Оньщ кызыгы мынада, TinTi М. В. Ломоносов та, К. Э. Циолковский

де, А. Эйнштейн де, Ч. Дарвиннщ ©31 де кудайга сенед1

екен.Кудайга сенушшердщ аралык теориясы да бар сиякты: езшщ

« Д униенщ тарихы» атты ютабында протоиерей Александр Мень

батыстьщ ipi галымдарыныц абыройына суйене отырып, накты

шьщы Homo sapiens больш табьшатын эволюцияныц непзп

тармагынан маймы л дар TinTi 25 млн. жыл бурын белшш шыкты.

Кей1н де одан австралотиктер (1 млн жыл бурын), питекантроптар

мен синантроптар (0,5 млн жыл бурын), неандертапдьщтар (100

мьщ жыл бурьш) белшш шыкты да, тукыл бутактарга айналды

жэне тек 30 мьщ жылдай бурын пайда болган кроманьондьщтар

гана Homo sapiens-тщ непз1н курайды деп дэлелдедь

Антропологтар 30 мьщ жыл бурьш eMip сурген адамдардьщ

ездершщ ойлау кабшеттер1, есте сактауы, абстракты ойлауы

бойьшша Ka3ipri адамдардан ешкандай айырмашыльщ жасаган

жок деп санайды (193 б.), сондьщтан Д..Мень «адам маймылдан

жаралды» деген Ч. Дарвиннщ турлердщ пайда болуы мен эво-

люциясы теориясыныц тужырымы турпайы, шындыгына келеек

«адам мен маймыл атадан пайда болды» деп тужырымдайды

(Мень А. История религии. В 7 т. Т.1. Истоки религии.- М.:

Сов.-Брит. СП «Слово», 1991),

Бул мэселелерге 6i3 дон женАндеп дэр1стерде токталамыз.

Ал 93ipme мынаны айтпакпыз: жогарыда айтьшган барльщ

тYЙiндi сэттерге, олар жешнде эрине ете кызьщты болжамдар

бола турса да, эз1рше акыргы жауаптар жок.

Агымдагы жьш санаудыц басталуына дейшп Жер бетшдеп

хальщ санын дэл басып багалау киындау. Б1здщ жьш санауымызга

дейщп 6 мьщжылдьщтыц карсацьшда пайда болган eгiншiлiк

(6ipiHHii еркението революция) хальщ саныныц тез1рек есуше

елеущ эсер етп. Шамамен осы кезецце Жердег1 буюл хальщтыц

саны 10 млн адам шамасында болды.

24

Егшшшктщ алгашкы ошактары пайда болтан жерлерде Же-

рорта Tenisi бойында, Нш езеванщ ацгарында, Алдыцгы жэне

Оцтустж-Шыгыс Азияда, Ундютанда ойкумендердщ шекара-

лары, адам коныстанган курльщтар аныкталды. Бул аудандар

Kasipri кездщ ёзшде де халыктыц ец купгп шогырлануымен

ерекшеленедь Кетнп кездерде халыктыц айтарльщтаи шогыр-

лануы Орта Еуропа мен Солтуспк Американыц жагаларында

пайда болды.

Щздщ дэугрдщ 1 мыцжылдыгында сотые пен турл1

эпидемиялардыц жщ болуыныц салдарьшан халык саны баяу

ecTi де, 16-гасырга дешн оныц ecyi тураксыз болды. Мысалы

14-гасырдыц орта кез1нде еуропальщ елдердщ халыктары

тырыскак ауруьшан (чума) кеп кырылды. Тек жаца уакыт

кезещнде гана оныц тарауы етек алып, XX гасырдьщ екшпй

жартысына карай ете купит болды.

Дуние жуз1 халкьшьщ казхрп саны 7 млрд болды. Б¥¥-ныц

сарапшыларыныц болжамы бойьшша, 2015 жылга дешн оныц

жыл сайьшгы eciMi 86 млн адам болмак. Бул кеп пе, аз ба? Оны

кетнп есептеулер керсететш болады.

Бул женшде галымдар арасында туган шшрлер эр турл!.

Tinri Т. Мальтустьщ кезшен-ак (18-гасырдыц соцы) осынша

санды адамдарды орналастыру мен асырау ушш жер жетпейтш

болады деген Kayin болды. 20-гасырда со ц и а л и с т елдердщ

галымдары ездершщ ерекше опгимизм1мен кезге тустг жэне

олар Жер мен мухиттыц барлык ресурстарьш есептей келга,

епщандай мэселес1з ондаган млрд адам eMip суре алады деген

корытындыга кёцщ.

BipaK, каз!рдщ езшде аньщталгандай, мэселелер баршыльщ,

олар Жер бетшдеп халыкты асырау дьщ мумюцщгшен де, хальщ

саны есушщ тудырган экологияльщ жагдайлардан да байкалады.

Б¥¥-ныц деректер! бойьшша Ka3ipre дуние жуз1нде

1 млрд адам кайыршылыкпен кунелтед1, 500 млн-дай адам шала

тамактанады, кун сайын аштьщтан 35 мьщ адам еледг Дуние

жузшщ 36-га жуык елдер1 (500 млн-га жуьщ халкы бар) халкын

ез ресурстары есебшен азьщ-тугйкпен тугелдей камтамасыз ете

алмайды.

25

Дуниежузшк банктердщ елдердщ кедейлк дэрежеа туралы

аймактьщ табелшде 1-орында Оцтустгк Азия (Ундютан,

Пэюстан, Бангладеш, Шри-Ланка, Непал), Африка (Сахарадан

Оцтустйске карай), Латын Америкасы тур.

Кезекп басылымдардан баска мэндеп жариялымдарды да

кездеспруге болатын. Экономикалык гылымдардьщ докторы

Н. Хабулава сандарды «орташа гектар» жэне «орташа адам»

деп есептегеннен кешн, ауьш шаруашылыгыньщ элеуметпк

мумюнджтер1 толыгымен пайдаланбайды, сондыктан халыктьщ

саны туралы сез козгау ертерек. Ал жалпы адамньщ табигат

б и о е к т екенш есте сактау керек: «егер оны табигат жараткан

болса, онда о л взш-оз1 тамактандыру ушш барлык м умюнджтерд1

пайдаланады...» - деп жазды (Копьшов В. А,; 216.).

Кейде AIQKT-тщ халкыньщ копттмен ерекшеленетш Аф-

рикада пайда болганына кайран каласьщ.

К,апыптаскан ахуалдьщ eKiHinmci азык-тушктщ артыгы

солтустш бай елдерде, ал ашыккан хальщтьщ оцтустж ке-

дей елдерде шогырлануымен байланысты болып тур. Бул ею

мэселеш болдырмауга мумюндш болмаса да, азык-тушкпен

тжелей камтамасыз ету тур1нде кемек керсетуге болмайды.

ейткеш ол жергшга жердщ ауыл шаруашылыты OHiMi мен

экономиканьщ дамуьша кедерп келт1ред1. Бурыннан белгш

болгандай, аш адамды бальщпен тамактандырмай турып, оган

кармакты калай пайдалану керекпгш уйрету керек. Ал кемеки

уйымдастыруда ipi масштабтагы ортальщтандырылган жобаны

жузеге асыру мумюн емес, ейткеш олардьщ кедейлерге кемеп

аз болмак- Бутан пара-пар технология керек. Мысалы, Ka3ipri

кезде токыма фабрикасын салудьщ орнына токыма кол стано-

гын жацтыртканньщ 03i тшмд1 болар ед1, ейткеш бул эйелдерге

уйде матаны K©6ipeK токуга жэне онымен коса балаларын кутш-

батуга кемектеседг Адамдарды жергшкп саз балшьщтан Kipnim

жасауга, унем1 агаш жагатьш п е п т пайдалануга уйрету керек.

Мунда технология 9cipece ауьш шаруашыдыгьшДа мацызды.

BipaK бала туудыц жогары децгеш жагдайларында мундай

«кармакшьшардан» келетш пайданын да мэселе тугызуы мумюн

(Небел Б. Наука об окружающей среде: Как устроен мир. 1 т. -

М.: Мир, 1993).

26

Ортага Kepi эсер ететш факторлардьщ 6ipi (тураксыздандыру

факторы) дами бастаган елдердеп (артык коныстанган оцтуспк)

халыктьщ eciMi болып табылады. Дуние жYзi халкьшыц непзп

бвлiгiн казфдщ езшде Азия, Африка, ©цтуотпс Америка елдер!

курап отыр. Бул eлдepдiц Yлeciнe дуние жуз! халкыньщ 80%

тиесш.

Мундай шамадан тыс ёЬущЦ салдарына жерщ тел1мдерге

бeлyдiц, артык пайдаланудыц, топырак эрозиясыньщ, жайы-

лымньщ шамадан тыс жёшну! мен тапталуьшьщ салдарынан

жердщ азуы (кунарсыздыгыныц теменцеу1) жатады.

Ормансыздану - бул орман агапггарын ппшзат, отын ретснде

жэне сауда квзше айналдыруга байланысты ормандардыц 80%-

ньщ кесшп, сиретшуше орай туып отырган мэселе.

Ормансыздану кем1ркышкыл газыныц кебеюше экеп

согады. Бул «жылыжай эффекпсше» экeлeдi. Бутан техника

жагынан мешеу елдердщ шаруашылыгыныц дамуы, келпстщ,

энергетиканыц, химия, металлургия енеркэсштершщ зиянды

acepi косымша болып отыр.

Ластанудыц ecyi, dcipece «жылыжай эффектюЬ> атмосфе-

рада кем1ркышкыл газыныц шогарлануы нэтижесшде пайда

бодцы. Ал Жердщ жылумен ластануы дегешм1з - куншц кыска

толкьшды сэу лелер1 Жерд1 кыз дыра отырып, оган шагылысады да

узын толкьшды сэулеге айналады. Осы узын толкынды сэулелер

атмосферадагы KeMipTeicri кедерплерден ете алмагандыктан,

галамдык кещстпске де шыга алмай калады. Жерд1 кыздыра

беред1, соныц салдарынан жер 6eTi мен атмосфераныц теменп

кабатыныц температурасы жогарылай туседь Бутан косымша

энергияны Ke6ipeK ецщрущ кездеген Жер бетшде туындаган

термодинамикалык баланстыц бузылуын да косуга болады. Жер

температурасьшьщ каркынды жогарылауы (+0,60С) дуниежузшк

катаклизмнщ туьгаДау зйгу^1,вд1гш ескертедц Температураныц

Timi +1°С-га жогарылауы полярльщ муз кабаттарыныц epyiH

тездетедо. Бул дуниежузшш мухиттыц дeцгeйiнiц кетершуше

себепкер болады (мамандардыц ecenreyi бойынша ДYHиeжYзiлiк

мухит децгеШ XXI гасырдыц ортасына карай 1-5 метрге Дейт

27

кетершедО. Егер осы жагдай болса, Жердщ кейб1р аймактарын

Мухиттык аралдарды, Мальдив аралдарьш, Ны езеш атыра-

уын, Бангладеша, Санкт-Петербурга жэне т.б. жерлерщ су

басуына экеп согады. Соган байланысты дала зонасындагы,

орта ецщктерде, астыкты елкелерде жауын-шашынды азайса,

тропикалык зоналарда, KepiciHnie, жауын-шашын кебейе тусетш

болады.

Будан баска адам баласында кездесш журген биологиялык

жэне физиологиялык езгерютер, Жердщ, судьщ, еамдпстщ

шектен тыс ластануы тагы бар. Кейб1р мемлекеттер каз1рдщ

езшде ауыз суды сатып алады (мысалы, Мальтада оньщ багасы

жергшкп шараптьщ багасьшан жогары, ондай суды б1здщ елде

де шыгара бастады), ал ауыл шаруашылыгыньщ таза ешмдерш

олар кымбат багага сатуда.

Озон кабатьшдагы тес1ктер атмосфераныц хлорфторкем1р-

кышкылымен ластануьшыц салдарынан пайда болады. Ол Tepi

мен рак ауруларын тугызады да адамныц иммундык жуйесш

элс1ретед1, керюшше eriH ешмдшгш арттырады.

K,a3ipri кездеп галамдык ластанулардагы непзп рел дамушы

елдер емес, дамыган елдердщ улесше тиедь Мысалы, АКД1

жьш сайын атмосферага 5 млрд. тонна кем1ркьшщыл газын, метан,

азот курамдастарын шыгарады. Бул «жьшыжай эффекпсш»

жасайтын дуниежузЫк ластанудьщ 1/5 пайызьша жуыгын

курайды. 1997 жылы Б ¥ ¥ -ц климатты жаксарту Ж0нiндeгi

кел1амшарты аукымында АКД1-ка атмосфераныц ластануын

3 пайызга, Еуропа Одагыныц елдерше 8 пайызга, Жапонияга

6 пайызга кыскартуга мвдеттейтш шеппм кабылданды. Ресей

экономикалык кулдырауга байланысты жылына тек 1,6 млрд

тонна гана ластандыргыш заттар шыгаруга руксат алды. Бул

1990 жылгы децгейдщ 70 пайызы шамасында едь Осыган байланысты

оган ластагыштар келемшщ лимип белгшенген.

Сонымен жогарыда айтылгандарга сэйкес, адамныц таби-

гатка Kepi эсерш азайту ушш шара л ар колдануды кажет erri.

Оныц шшэд$ зиянды заттар шыгарудьщ eciMiH кыскарту

алдыцгы орында тур. Болмаса дуниежузшк катаклизмге урыну ы

мумкш.

28

1970 жылдары дуние жузшдеп халык саны е с т т щ ец

жогары каркыны жыл сайын 2% шамасында болды. Кдз1рп

кезде жер халкы саныныц жылдык ecmi 1,5%-дай жэне тек

XX гасырдыц соцына карай гана оныц eciMi ец теменп шепне

жеткен. Ал оньщ жалпы саны шамамен 10 млрд. адам болмак

(1 жэне 2-кестелер).

Дамушы елдерде «демографиялык жарылыс» олардьщ

тэуеле1здщ алуы мен еюмет басына улттьщ уюметтщ Kejiyi

нэтижесшде болып отыр. Олар медицинаныц жёттстжтерщ (бала-

лар инфекцияларына карсы вакцинациялауды, антибиотиктерд1

пайдалану), карапайым санитария мен гигиенаны, эпидемия-

лармен куресу жолдарын тшмдо кещнен пайдалануга барын-

ша мумюцдш алды. Оныц цэтйжелщш дэстурл1 бала туудьщ

жогары децгейш сактау барысында вэбйлер мен балалар елш-

жтмш азайту больш табьшады. Хальщ санын ecipy кезещн

дуние жузппц барльщ елдер! басынан втюзуде немесе етк1зш те

6 in i. Бул удерк ерте ме, кеш пе бала туудьщ азаюына, соган

сэйкес хальщтыц есушщ баяулауьша немесе токтауына алып

келу! мумюн.

1-кесте. Дуниежуз! халцыныц саныныц

XX гасырдагы ecyi (млн. адам)

Дуниежуз1

аймактары

жылдар

1900 1920 1950 1960 1980 1990 2000

Ресей, КСРО, ТМД 130 158 180 214 266 288 300

Шетедщк Европа 295 329 392 425 484 498 517

Шетедщк Азия 950 966 1392 1715 2569 3108 3698

Африка 130 141 220 275 475 648 872

Солтусйк Америка 81 117 166 199 249 276 295

Латын Америкасы 64 91 164 216 354 448 540

Австралия жэне

Мух ит елдер1 6 9 13 16 23 26 30

Дуние жуз1 1656 1811 2527 3060 4420 5292 6552

29

2-кесте. Дуниежузшщ ipi аймактары

бойынша халык улеад жэне халык eciiwi

Жыл-

дар

Дуние-

жуз1

Африка

Латын

Америка

Солтус-

т1к Америка

Азия Еуропа

Австралия

жэне

Мухит

елдер!

Бурынгы

КСРО

Дуниежузi хапцы (%)

1970 100 9,8 7,7 6,1 56,8 12,5 0,5 6,5

1990 100 12,1 8,5 5,2 58,8 9,4 0,5 5,4

2025 100 18,8 8,9 3,9 57,8 6,1 0,5 4,0

кезец Хальщ всутщ ыргагы (в %)

1965-

J970 2,06 2,64 2,60 1,13 2,44 0,66 1,97 1,00

1985-

1990 1,74 2,99 2,06 0,82 1,87 0,25 1,48 0,78

2020-

2025 0,99 1,90 Ш 0,34, 0,89 0,05 0,76 0,47

Африка халык; саныныц есу каркыны ец жогары континент,

жылына 3%-га жуьщ (мысалы, Мозмбикте 4,6%). в ам нщ

каркыны каз1р гана баяулай бастады.

Шетелдж Азия елдервде (9cipece, Кдлтай мен Ундютанда)

бала туу децгешн томендету багытындагы демографияльщ

саясаттар журпзшуде. Соньщ нэтижесшде, б1ршама - 2%-га

хальщтыц есу каркьшы баяулай бастады (Ауганстанда-3,4%).

Латын Америкаеы халкы тез ecin отырган аймак, acipece,

Бразилия, Аргентина, Мексика сиякты ipi елдерде (сондьщтан

оларды экономикасы дамыган елдерге жаткызуга болмайды).

Мунда халыктыц Ka3ipri есу каркьшы 1,5% -дан жогары.

Шетелдж Еуропада Б¥¥-ныц болжамы бойьшша XX гасырдыц

соцында халыктьщ ecyi тугелдей дерлк токтады (0,3%).

Кептеген елдерде хальщтьщ eciMi азайып, бул «демографияльщ

дагдарысты» тудырды.

Солтуспк Америкадагы АКД1 пен Канада хальщтарыныц

саны айтарльщтай дэрежеде иммиграция аркылы есуде. Бала

туу децгеш болашакта халыктьщ карапайым удайы ecyiH

камтамасыз ете алмайды. Тек жьш сайынгы 450 мыцга жуьщ

адам Keini-кон аркылы хальщтьщ саны сакталуда.

30

Дуние жуй халкыныц саны туралы айта келш, дуние жуз1

халкыныц жартысы 6 мемлекетте (2011 жылы): Кытайда 1 347

880 ООО, Ундастанда 1 219 181 ООО, АЩП-та 311 030 ООО, Ин-

донезияда 231 369 500, Бразилияда 195 627 000, Пэюстанда

174 221 000 адам туратынын атап еткен жен (3-кесте).

3-кесте. Халык саны бойынша ец ipi мемлекеттер, 2011 ж.

№ Мемлекет Халык саны,

адам

№ Мемлекет Халык саны,

адам

1 Кыгай 1 347 880 000 6 Пакютан 174 221 000

У Y нщстан 1 219 181 000 7 Бангладеш 162 221 000

3 АКШ 311 030 000 8 Нигер 154 729 000

4 Индонезия 231 369 500 9 Ресей 142 914 136

5 Бразилия 195 627 ООО 10 Жапония 127 960 000

Казакстан Республикасыньщ

халык саныньщ cepniHi

(халык санагы етмзшген жылдар

бойынша)

Егемещц Ьтмщдщ тарихи-элеуметтис, саяси-экономикалык

жэне мэдени даму жолдары ец алдымен ез халкьшьщ есш-ену

cepniHi жэне элеумегпк курамындагы курдёл1 03repicTepre байланысты.

Казактардыц улттык мемлекет! Ka3ipri Казакстан аумагын-

да ерте кезде, б1здщ дэу!р!м{здщ XIV-XV гасырларына дешн

калыптаскан. Оцтустис Казакстандагы Шу езеш мен Талас

мацына 1459 жылы орналаскан мемлекегп Казак хандыгы деп

атады. Мемлекегп баскарушылар ездершщ карауындагы адам

саньш немесе ездершщ эскер саньш эртурл! эдгстермен (эр

рудагы жэне тайпадагы казак уйлердщ саны бойьшша немесе

согыс алацына шыккан адам саны бойынша) есептеген. Мысалы:

тарихи дэлелдемелерде Казак хандыгы курылган уакыттан

бастап ец 6ipimni халык саныныц мэшмет1 бойьшша хальщ 200

мьщ адамды гана кураса, ал 15 гасырдьщ аягында 1 млн.-га

31

жеткеш айтылады (Жумасултанов Т.Ж., Ибраев А.Т «Население

Казахстана с древнейших времен до наших дней» Алматы,

2000).

Кдзакстанныц Ресей империясыньщ кэдрамына 18-гасырда

xipreHi белгш. Biphnni халык санагы Ресей империясында

1897 жылы 9-акпанда етюзшдо. Оньщ непзшде, сОл уакыттыц

гьшыми принциптер1 енпзшген. Осы санакты уйымдастыруда

жэне етюзуде атакты галым, саяхатшы П. П. Семенов-Тянь-

Шанский ете улкен улесш косты. Санак барлыгына б1рдей

б агд ар лам ад а журпзщщ. Осы багдарламага халыктьщ жьшысы,

жасы, Hexeci, Teri жэне атагы, туылган жер1, тсркелген жер1, ана

тш, сауаттылыгы, турмысы, тэн ерекшелпстер1 Kipfli.

Сонымен катар, багдарламада улты жэне хальщтьщ рптык

курылымы туралы с^рактар карастырылмагандьщтан, 1897

жьшы журпз1лген санакта кеп кемшшктер болды. Сонымен,

украин, белорус, мордва хальщтары орыс тшн ездершщ ана

тш деп санагандьщтан, санак барысында оларды орыс ултына

жаткызды.

Осы санактьщ мэл1меп бойьшша жалпы казак халкыньщ

саны 4 млн. 333 мыцды (7%-ды) курады. Оньщ 303 мьщы

ximi калаларда жэне калальщ жерлерде коныстанган. Ол кезде

Казакстанда калалар саны 22-ге жеткен, оньщ шшде сол

уакыттагы ец ipi калалар - Оралда 36,5 мьщ, Семейде 26,7 мьщ,

Петропавлда 19,7 мьщ, Крстанайда 14,3 мьщ, Эулие-Атада

(Ka3ipri Таразда) 11,7 мыц, Шымкентте 11,2 мыц, Акмолада 9,7

мьщ, Гурьевте (Атырауда) 9,3 мьщ, Оскеменде 8,7 мьщ, Павлодар

да 7,7 мьщ, К^ызылордада 5,1 мьщ, Кекшетауда 5 мьщ жэне

Актебеде 2,8 мьщ тургын мекендеген.

XIX г. аягы мен XX г. басында казактардыц республика

аймактарында дэстурл! орналасуы кеп езгере койган жок.

Айтальщ, 1987 жьшы Ka3ipri Казакстан аумагында 3 млн. 292

мыц казактар турды, олар букш халыктьщ 81,8%-н курады.

Казактардыц ец жогаргы керсетюпй Семей жэне Торгай

ещрлерщце болды (90,6% жэне 88,3%).

Кдзактардыц саны калаларда аз болды. Оньщ басты ce6e6i,

кепке дешн ауыл шаруашылыгына кецш белшгенджтен,

32

калалар ете баяу дамыды. Казак халкыньщ 1897 жылы 6,7%-ы

рана калаларда турды. Оныц Kenniimri орыстар мен татарлар еда,

ал казактар бар болтаны 1,2%-ды гана курады.

Ресей нмпериясьшда 1897 жылы журпзшген санак бойьшша,

казак жершде орыстардыц саны 457,4 мыцды (11%), ал

баска улттар 300,6 мыцды кураган.

XX гасырдыц басында Казакстан жерше шаруалар кептеп

кешщ келдь Статистикалык мэл1меттерге суйенсек, 1906-

1915 жж. казак жерше ягни, Акмола, Семей, Торгай жэне Оралга

883 мыц адам кенпп келд!. Сол себеип, 1914 жылы казактардыц

саны 58,5%-га дейш темендеп, ал орыстардыц саны 29,6%-

га ecii. Казактардыц саныныц азайып кету1, казак халкьпшц

арасындагы ел1м-жтм керсеткппщщ жогары болуында еда.

Бутан коса, 1916 жылы 6ip гана Жетюу ещртен 150 мьщ казак

шетелге кещш кеткеш белгш.

XX гасырдыц басында демографияльщ удергстщ непзшщ

калануы, езшщ туган жершде казак халкыньщ этникалык азаю-

ына себешш болды. Бул удергс 1916 жылы Акмола жэне Жетюу

ещрлершщ аумагында басталды. Онда казактар тек 33,3%-ды

жэне 42,4%-ды гана кураган.

Казакстанныц демографияльщ жагдайы 1920 жылдардыц

6ipirani жартысында колайсыз болды: 1921-1922жж астьщтыц

аз шыгуы жэне жутгыц болуына байланысты, тургылыкты

халыктьщ арасында одам KepceTKinrrepi ecTi. Шаруалар

отбасыныц 6ipa3 6eniri Украинага жэне т.б. елдерге кеше бастады.

Сол уакытта Ресейден жэне баска аумактардан Казакстан-

га кайтадан Kemi-кону yaepici басталды.

Казакстандагы казак халкыньщ саны мен элеуметпк-

демографиялык жагдайларындагы езгерютерда зерттеу ymiH

1897, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 жылдары

халык санактары жургЫлда. Осыган- байланысты, Букшодактьщ

хальщ санактарыньщ корытынды нэтижелерш езара гылыми

турде салыстыру аркылы улкен дэлд1кпен есептеп шыгара ала-

мыз (4-кесте).

Казакстанда халыктьщ табиги ecyi 1926-1959 жж жалпы

КСРО децгейше Караганда, едэу{р жогары болганын KepeMi3.

33

Мысалы, 1940 жылы КСРО келемшде табиги есу 13,2%о (1000

адамга шакканда) болса, Казакстанда 19,4%о-ге жетш, 6,2%о-ге

Одактыц табиги eciM керсетюштершен асып тускен. Согыс жыл-

дарьгаан соц бул керсетюш кеп ecTi: 1950-1954 жылдары Одак

бойынша табиги есу коэффициент! 17,0%о болса, Казакстанда

26,4%о-ге, ал 1955-1959 жылдары Одакта 17,696о, ал Казакстанда

29,1%о-ге жеткен. Ягни бул ею кезецде табиги eciM 11,5%о-ге

артык болтан. Одакта К,азакстан табиги есу женшен тертшпй

жэне бесппш орьшдарды теракты алып отырган. Дегенмен,

зерттелш отырган кезецнщ алгашкы он 6eciHini, жиырмасыишы

жылдарында казактардьщ табиги есу децгеш, республикадагы

баска улт еюлдер1мен салыстьфганда темен болды. Жогары

табиги eciM, 1960 жылы казак ултыныц демографиясыныц курт

дамуьгаа непз болады.

Казактардьщ арасындагы Keuii-кон уДерюшщ каркьгады

болуы нэтижесшде олардьщ аумактьщ орналасуьщца улкен

езгергстер болды.

1920-1930 жылдары казактардьщ шет елдерге Keiyi, олардьщ

ез республикасьшдагы саны мен улесше Kepi 9cepiH типздо.

4-кесте. Казакстан Республикасыньщ халык саныныц

cepniHi (халык санагы етшзшген жылдар бойынша),

мыц адам /17,62/

Халык санагыныц

етюзшген жылы

жэне Mep3iMi

Барлык

халык

(туракгы)

Соныц шшде

Ерлер Эйелдер

Кала

тургын

дары

Ауыл

тургын

дары

1 2 3 4 5 5

28 кацтар 1897 ж.

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

4333 303 4030

17 желтоксан 1926

ж (1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

6198,4 3174,5 3023,9 519,0 5679,4

34

Кестенщ соцы

1 2 3 4 5 6

17 кацтар 1939 ж

(1989 ж. КазССР

шекара eccGi

бойынша)

6081,4 3162,0 2919,4 1689,5 4391,9

15 какгар 1959 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

9294,7 4415,0 4879,7 4026,9 5267,8

1999 жылгы КР-ц

шекарасы бойынша 9283,2 4415,1 4868,1 4026,9 5256,3

15 кацтар 1970 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

5 13009,3 6257,5 6751,8 6512,3 6497,0

1999 жылгы КР-ц

шекарасы бойынша 13013,6 6268,2 6745,4 6512,3 6501,3

17 кантар 1979 ж.

(1989 ж. К^зССР

шекара ece6i

бойынша)

3U4684,3 7075,6 7608,7 7855,2 6829,1

1999 жылгы КР-н

шекарасы бойынша 14688,3 7077,7 7610,6 7855,2 6833,1

12 канггар 1989 ж

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

16199,2 7846,7 8356,5 9132,1 7061,1

25 акпан 1999 ж.

(1989 ж. КазССР

шекара ece6i

бойынша)

14953,1 7201,8 7751,3 8377,3 6575,8

25 акпан 2009

жылгы KP-H

шекарасы бойынша

16009,6 7712,2 8297,4 8662,4 7347,2

Бул езгергстер acipece, 1920-1930 жылдары Кецес Одагыныц

аймактарынан халыктыц тугелдей шетелдерге жаппай Keuiyi,

сондай-ак аукатты шаруаларды тэрктеу, казактарды тугелдей

35

куштеп ортьщшылдандыру мен ужымдастырудыц тжелей

нэтижелер1 ед1, олардьщ саны 600 мынды курды. 1935-1938

жылдардагы саяси кугын-сургш нэтижесшде 135 мьщ казак аза-

маттары саяси кугындалудыц курбаны болды.

¥лы Отан согысы кезшде Г^азакстанныц 1 миллион 202

мыцнан астам адам эскер катарына шакырылса, оныц 601

мыцнан астамы елге кайтып оралмаган. Олардьщ 350 мыцнан

астамы казак азаматтары едь Сонымен 1926-1959 жылдары

арасында ашаршылыктан, саяси кугын-сургшнен жэне ¥лы

Отан согысында жэне т.б. келденец жагдайлардьщ салдарынан,

казактар саны 2-3 миллионга жуык больш калды деп ашуга непз

бар сиякты. Сонымен катар республика халкьшыц, оныц iminae

казактардыц осы зерттелш отырган 34 жыл iininae табиги ecyi,

жогарыда керсетшген Tepic жагдайлардьщ салдарынан болган

ел1м-жтм орньш толтыра алмады.

Индустрияландыруга байланысты, тек Кецес заманында

калалардьщ ecyi кецшен epic ала бастады.

Сонымен, 1926-1959 жылдары аралыгында республика

халкыньщ арасында казактардыц саны 27,1%-га кемнен.

Осы кезецде казак халкы ушш айтарльщтай езгерютер

болды. Кешпел1 шаруашылыкден айналысатын хальщ, ещц

отырьщшьшьщ шаруашылыгына Kenrri. Соныц себебшен, республика

калаларыньщ саны ecin, ондагы кала халыкыныц арасында

казактардыц саны кебейдь

¥лы Отан согысы (1941-1945) жылдары Кдзакстанга баска

халыктардьщ Kemin келу1 ecTi. 1950-1960 жылдары ipi енеркэсш

орындарына, ipi тем1ржол магистрал1 мен дала жерлерш

ецдеуге хальщгар келе бастады. Осы жагдайга байланысты,

республиканыц улттык курамы б1ршама езгердь

Казакстанда 1960 жылдардыц аягында Kemi-кон yflepici баяулай

бастады. Ал, 1970 жылдардыц ортасынан бастап, Ka3ipri

кунге дешн республикадан тыс жерлерде халыктардьщ кепйп-

конуы жалгасуда жэне хальщтыц iniKi Kemi-коны да ecTi.

XX гасырда К,азакстан тарихьшда Kemi-кон удер!сшщ

6ipHeme жогарылаган жэне темендеген кезецдер1 болган. Осы

Kemi-кон удер1сшщ оц жэне Tepic жактары да бар.

36

Ец Heri3rici, 1959-1969 жылдары 740 мыцга жуьщ адам немесе

осы кезецдеп республикадагы букш халыктыц есшшщ

20%-ы, кепп-кон удергсшщ улесше тиедЬ Казакстан халкыныц

eciMi, кебшесе, табиги eciM факторына байланысты. Ойткеш,

1970-1980 жылдары халыктыц б!раз б е л т республикадан тыс

жерлерге уздшлз KeTin отырды, бул эрине Kenii-конныц Tepic

сальдосына алып келд!.

Олай болса, 1970-1980 жылдардагы Кдзакстандагы кепн-

кон удернпнщ ecyi, табиги еЫмнщ азаюына алып келдк Сейтш,

1970-1990 жылдары Казакстан халкы 1,5 млн.адамга кемда (таза

кепи-кон сальдосы). Непзшен, олар Ресей, Украина, Белорусь

жэне Балтык жагалауы елдерше Kerri. 1980 жылдардьщ аягында

Казакстанда шет елдерге кетушшердщ саны тез ecTi, dcipece,

HeMicTep, гректер, поляктар, еврейлер жэне т.б. улт екщдершщ

арасында катты байкалды. Мысалы, 1987 жылы — 7113 адам,

1988 жылы - 23579, 1989 жылы - 25927, 1990 жылы - 92700

адам га жетп. 1985-1988 жылдары Казакстанда болтан колайсыз

саяси жэне экономикалык удерютердщ эсершен халыктыц

6ipa3 6eniri Ресейге Kenrri. 1989 жылдан бастап Кытай дан,

Каракалпакстаннан (0збекстан), Турюменстаннан жэне Ресей-

дщ Keft6ip аудандарынан казактар кайтып орала бастады.

Казакстан халкы 1989 жылгы санак бойьшша 16 млн. 199

мыц адамды курады, оныц iininae 7847 мьщ ерлер (48,8%) жэне

8352 мьщ эйелдер (51,6%) болды.

Казакстандагы орыс журтшылыгы 1989-1999 жылдары

айтарлыкгай азайды (5-кесте). Орыс тургындарыныц Ke6i, 1 млн.

582 мьщ адамы, Ресейге кепгп. Сол сиякты украиндар - 328 мьщ

(37%) адамга, ал белорустар - 66 мыц адамга азайды. Шыгыс

славяндар арасында 1992 жылдан бастап депопуляция yaepici

бет алды. Славян журтшылыгы 1994 жылдан бастап солтустш

елкелерден кеше бастады.

Караганды облысынан 1989-1999 жылдары 335 мьщ (19,2%),

Шыгыс Казакстан облысынан 236 мыц (13,4%), Акмола облысынан

206 мыц (16,8%) жэне Солтустж Казакстан облысынан

181 мыц (20,4%) адам сыртка Kerri. Сол ce6eirri, казак халыкын

ecyi, оньщ улесшщ 40,1%-дан 53,4%-га кетершгенш керсетедь

37

Кдзакстанда 1999 жылдьщ басында туцгыш улттык халык

санагы етгазшгеш бeлгiлi. 1992 жылы Кдзакстанда турып

жаткан халыктьщ жалпы саны 16 млн. 985 мыц адам болса, ал

1999 жылы журпзшген халык санагыныц корытындысы бойынша

Кдзакстанда 14 млн. 953 мыц адам бар екеш аныкталды.

Оныц 1ш1нде 7 млн. 201,8 мыцы ер адам, ал 7 млн. 751,3 мыцы

эйел адам болды.

2009 жылгы хальщ санагыныц корытындылары бойынша

Кдзакстан Республикасы халкьшыц саны 16009,6 мыц адамды

курады.

Санакаралык кезец iniinqe республика халкыныц саны 1028,3

мыц адамга eeri, еткен 1999 жьшгы санакпен салыстырганда

хальщ саныньщ eciMi 6,9 % курады.

5-кесте. Казакстандагы халыктьщ ^лттык курамы

(саны отк!31Лген жылдар бойынша) адам /17,62/

¥лттар 2009 ж 1999 ж 1989 ж

мыц

адам % мыц

адам % мьщ

адам %

Барлыгы 16009,6 100,0 14953,1 100,0 16199,2 100,0

К,азактар 10096,8 63,1 7985,0 53,4 6496,9 40,1

Орыстар 3793,8 23,7 4479,6 30,0 6062,0 37,4

Украиндар 333,0 2,1 547,1 3,7 875,7 5,4

Озбектер 457,0 2,1 370,7 2,5 331,0 2,0

Нем1стер 178,4 и 353,4 2,4 946,9 5,8

Татарлар 204,2 204,2 249,0 1,7 320,7 2,0

Уйгырлар 224,7 1,4 210,4 1,4 181,5 1,1

Баска улттар 721,7 4,4 757,9 4,9 984,5 6,2

Кдзакстанда хальщтьщ саны 1989 жылы 16 млн. 199 мыц

адам болса, оныц 9 млн. 132 мыц адамы (56,4%) калалык жер-

лерде, ал 7 млн 67 мыц адамы (43,6%) ауылдьщ жерлерде

турды. Ал, 1999 жылдыц кацтар айындагы деректерге суйенсек,

Казакстанда турып жаткан халыктьщ жалпы саны 14 млн

38

953 мыц болса, оныц 8 млн 377 мьщы (56%) калальщ жерлерде,

ал 6 млн. 575 мьщы (44%) ауылдык жерлерде коныстанган. Осы

ею жылдьщ мэлшеттерш салыстыратын болсак, халык санынын

азайып кеткешн керем1з. Бул баска улт еюлдершщ тарихи от-

анына оралуына, табиги осщ керсетюштергащ твмендеупце

тжелей байланысты. К,ала тургындарыныц жакын жэне алые

шетелдерге коныс аударуына орай казак жастарьшьщ ауылдан

калага удере кешуше байланысты, улкен iimci Keuii-кон басталды.

Тек, шалгайдагы ауылдар босап кальш, онда калган журттын

коппцлптн карт адамдар курайтын денгейге жетп. Халыктьщ

жастьщ курылымында карт адамдардыц саныныц кебейгеш

демографияльщ удерютерге Kepi эсерш тийзуде.

2009 жылгы хальщ санагыньщ корытындылары бойынша

Кдзакстан Республикасы халкыньщ саны 16009,6 мыц адамды

курады. Кдзакстан Республикасыныц азаматтары 99,0% елдщ

барлык халкьшан), баска мемлекеттер азаматтары -■> 101,6 мыц

(0,6 %) жэне 57,3 мьщ (0,4 %) азаматтыгы жоктар курады.

Казактар саны еткен санакпен салыстырганда 26,0%-га ecTi

жэне 10096,8 мыц адамды курады. взбектер саны 23,3%-га ecin,

457,0 мыц адамды, уйгырлар — 6,8%-га ecin, 224,7 мыц адамды

курады. Орыстар саны 15,3%-га азайып, 3793,8 мыц адамды

курады, немютер — 49,5%-га азайып, 178,4 мыц адамды, укра-

индар — 39,1%-га азайып, 333,0 мыц адамды, татарлар — 18,0%-

га азайып, 204,2 мыц адамды, баска этностар — 4,8%-га азайып,

721,7 мыц адамды курады.

Республика халкыныц саны 2010 жылдыц 1 казанында,

2009 жылгы сан акты есепке алганда жедел акпараттар бойынша,

саны 16 372 мыц адамды курады. Казактар саны 10 458 мьщ

адамды курады, хальщтыц жалпы санынан yneci — 63,9%.

Халыктьщ удайы ecin-eHyi

Халыктьщ удайы ecin-eHyi (табиги козгалысы) - бул адам

урпагыныц жацаруы мен ауысымьш камтамасыз ететш бала туу,

ел1м-жтм жэне табиги eciM yAepicTepiHin жиьштыгы.

39

Балатуу, ешм-жтм жэне табиги eciM непзшде биологиялык

удерютерге жатады. BipaK олардын дамуына meuiymi эсер ететш

кептеген факторлар бар.

Элеуметтт-экономикальщ факторлар'. хальщтьщ эл-

аукатыньщ децгей1, денсаулык сактаудын дамуы, бшм жэне

мэдени децгей, эйелдердщ когамдык кал-жагдайы, дш жэне т.б.

Табиги-биологиялъщ факторлар'. жаца туган кыз балалар

мен ул балалар саныныц жэне бес жаска дешнп балалар ара-

сьгада шйм-жтМнщ эр турл1 болуына экеп согатьш эйелдер мен

еркектер организмдершщ сырткы ортага бешмделу дэрежесшщ

турлшш, климаты жылы жэне суьщ аудандарда адамдардыц

жастьщ ерекшелштершщ эр турл! болуьгаа байланысты бул

эйелдердщ фертильдш (лат. fertilis - кунарлы) жасьшьщ б^рдей

болмауы; елш-жгимге эсер ететш аурулар (батпакты жердеп

безгек, тропиктеп уйкы ауруы, эпидемиялар т.б.).

Демографиялык; факторлар: жыныстьщ жэне жастьщ

курамы, курылымдары, неке куру, ажырасу. Мысалы, хальщтыц

жалпы санында ересек адамдардыц кебекн («хальщтыц

картаюы») бала туу керсетюштертц азаюына экеп согады.

Бул факторлардьщ бала туу мен ел1м-жтмге эсерлер1 кара-

ма-карсы болып келедь Бул факторлардьщ e3i тура карама-кар-

сы багыттарда эрекет жасайды. Мысалы, хальщтьщ материалдьщ

жагдайьшьщ жаксаруы, 6ipiHini жагьшан - ел1м-жтмнщ, 9cipece

балалар ел1м-жтмшщ азаюьша экелсе, еюнпп жагынан - eMip

сурудщ орташа узактыгьшыц артуьша, хальщтьщ «картаюына»

экеп согады да, нэтижесшде ел1м-жтм керсепашшщ улгаюын

тугызады.

Дуние жузг халцыныц удайы вст-онутщ формуласы:

22%о (бала туу) - (алу) 9%о (ел1м-жтм)= 13%о (табиги eciM).

К)ыскартылган турде Keneci формула: 22 - 9 = 13. Кдзакстан Рес-

публикасы халкыньщ удайы есш-енушщ формуласы: 16,7 - 9,4

= 7,3 (2010 ж).

Бул керсетюштерд1 сан жагьшан мьщ тургынга есептеп -

промиллемен (лат. promille -г мыцга, кез келген санныц мыцнан

6ip белМ) керсету кабылданган (бул кебше демографиялык

есепте колданылады).

40

Елдщ хальщ саныныц динамикалык езгеруше ею фактор

- халыктыц табиги козгалысы жэне Keuii-кон (механикалык

козгалыс) эсер етедь Олардьщ Heri3rici табиги козгалыс немесе

халыктыц удайы есу yzjepici. Халыктыц табиги козгалысы -

бул туу, ел1м, некелер мен ажырасулар нэтижесшде халыктыц

саныныц жэне курамыныц уздщлз езгерш отыруы. Халыктыц

табиги козгалысыньщ непзп KepceTKiuiTepi: туу, елам жэне

олардьщ арасындагы айырма-табиги eciM. Эдетте бул KepceTKiui

оц мэнге ие, 6ipaK кей жагдайларда, егер ел!м керсеткшй туу

керсетюшшен асатын болса, табиги eciM Tepic мэнге ие болады.

Демографиядагы туу — бул белгшi 6ip элеуметпк ортадагы

бала туу удерш. Бала туу деп бйдщ елде жук^щк Mep3iMi 28

апта жэне одан кеп кезде (бойы 35 см жэне одан кеп, салмагы

1000 г. жэне одан кеп тукым) ана агзасынан тукымныц тольщ

6eniHyi жэне туылганнан кейш нэрестенщ ездшнен кемшде 6ip

per дем алган жагдайлары саналады.

Халыктарды жэне табиги есщд1 зерттеудеп туу мэселеи

басты мэселелердщ 6ipi. Ce6e6i, туу зацдыльщтарын TyciHy

кебше жалпы демографияльщ жагдайды багалауга жэне б1здщ

демографияльщ болашагымызды болжауга мумкшдак бередг

Typni фактор л ар кешешмен сипатталатын (экономикалык,

идеологияльщ, этникальщ, саяси, дши, адамгершшк-психоло-

гияльщ) элеумейщ удерютер мен катынастардыц буюл курдел1

жуйесшщ туу удерюше эсер ету! кездейсоктьщ емес.

Туу удергсшщ каркындылыгын аньщтайтьш факторлар iuiiH-

де халыктыц эл-аукат децгеш факторы кызыгушыльщ тугызады.

Оуелден кеп бала ecipy ушш материалдьщ жагдайы болу керек

деген сен1м бар. Баскаша айтканда, жогары эл-аукат децгеш -

элеуметпк-экономикальщ фактор ретшде адамныц материалдьщ

жэне рухани кажеттшпсгерш канагаттандырудыц Heri3i больш

саналады. Дегенмен, Kepicimne галымдардыц бакылаулары

кедейлж жэне халыктыц темен эл-аукат децгеш туудыц томен

керсетюшше барлык жагдайда себеп болмайтынын керсеттг.

Шындыгында, бул позитивт! жэне негативт! кезец сиякты

есу факторыныц болуымен байланысты, сонымен катар есшшц

баска факторларга ьщпалымен (мысалы, улттьщ, дани жэне т.б.)

байланыстырылады.

41

0ciM (сондай-ак ел1м-жтм) елдеп демографияльщ жагдай-

дьщ табиги курылымдьщ козгалысыньщ кескшше тойтарысы

сиякты жэне бул демографияльщ керсетюштерге талдау жа-

сау елдеп хальщтьщ дамуыныц жагымсыз эсерлерш аныктауга

жэне болуы мумюн киындьщтардан сактандыруга мумющцктер

бередь

Табиги козгалыс мэл1меттерше талдау жасамас бурын

демографияльщ керсетюштершщ ею непзп турлерге бель

неин1н бшу керек, олар: абсолюттгк жэне салыстырмалы.

Абсол ютпк керсетк1штер - бул интервалдьщ уакыттагы немесе

демографияльщ кернпсшщ белгш 6ip уакыттагы, кебшесе 6ip

жылдагы жиьштьп'ы. Мунымен кебшесе белпленген уакыттагы

мысалы 6ip ай, 6ip жылдагы халык саны, ел1м-жтм саны,

кайтыс болгандар жэне т.б. санымен байланысты.

Салыстырмалы керсетюштер езшщ бытыранкылыгымен

сиптатталады да, хальщ санына катынасында олар дурыс

журпз1лмейд1, нэтижесшде хальщ санында есептелшбей калады.

Осы немесе баска да демографияльщ кубылыстьщ салыстырмалы

керсетюштерш аныктау упин формула пайдаланылады.

Мысалы, халыктьщ eciMiH талдау ymiH, б1ршппден, туьшымныц

жалпы коэффициентш аньщтайды:

« = —J —X р хЮОО (1),

Мундагы,

n - eciMHin жалпы коэффициент!;

N — есептелген кезецдеп туылым саны;

Т - жыл бойгы есептелген кезец узактыгы;

р - хальщтьщ жалпы саны.

Bip жьшгы есептелген коэффициент Т=1 болганда бул

табиги турде азаяды. Демографияльщ жагдайдьщ хальщ санына

белгендеп керсетюпн - ете аз, оны 1000-га кебейтеда (мундай

турде 1000 адамга шаккандагы демографияльщ жагдайдьщ саны

шыгады). Нэтижесшде промиллемен (%о)есептелетш керсетюш

аламыз. OciMHin баска керсеткпш жалпы керсетюштен темен-

деу болады да, eciMHin арнайы коэффициент! болып табылады.

42

Бул керсетюш эйелдердщ 15 тен 50 жас аралыгындагы

жылдык xipi бала тууын керсетед!.

Туылудьщ арнайы коэффициент™ есеп формуласы.

(2) W15-49

^is-49 ~ туьшудьщ арнайы коэффициент

N - туылгандар саны;

W15-49 — 15-49 жас арасындагы ЭйелДерДщ жылдык орташа

саны.

Арнайы коэффициенттщ кемшшп тура жалпыдагыдай:

оньщ мелшер1 жастык курылымыньщ ерекшшгше тэуелдг 15

пен 50 жас аралыгындагы жастык курылымныц жастык интервалы

расында сондай. Бул керсетйтйц демографиялык талдауга

пайдасы аз, ал туылудьщ ец жаксы керсетюш ол — туудьщ

жастык керсетюпн:

F x * X 1 ООО * (3)

Wx

Fx - туылудьщ жастык коэффициент!

Nх— X- жасындагы эйелдерден туылгандар саны

W x - X- жасындагы эйeлдepдiц саны

Жастык коэффициенттер 6ip жылдык жэне бес жылдык

жастьщ топтармен есептеледг

Ka3ipri кезде туылудьщ децгейш талдау уппн жетерл1ктей:

статистикалык, математикалык, элеуметпк эдктер бар.

Халыктьщ удайы есш-енугащ непзп ею Тип! бар.

I тиш - карапайым ecin-ёнудё немесе (оган жакындау)

урпактар ауысымы барысында халыктьщ саны ёсцейд! немесе

тартылган ecin-ену болса, бала туудан ел1м-жтм кеб1рек

болады.

II rani - кецейген ecin-ёнудё кейшгг урпактардын саны

алдыцгы урпактардьщ санынан кеп болады.

43

Халыктыц есш-енушщ 6ipiHuii rani бала туудыц, ел1м-

жтмнщ, табиги еыМнщ керсетюштершщ жогары емесппмен

салыстырылады. Ол Еуропа (оныц шшде Украинага, Ресейге

де), Солтустпс Америка, Австралия жэне Мухиттык аралдар

елдерше тэн. Keft6ip елдерде карапайым Gcin-ену сакталуда,

ол ушш барлык отбасыныц жартысында 2 бала, ал еюнпп жар-

тысьгада 3 бала болуы керек (2 бала ата-аналарыныц «орнын

басады» да, ал унпнип кайгылы окигадан, аурудан болатын

«шыгынды жабады», баласыз адамдардьщ урпагы жоктыгын

«тольщтьфады»). Демографияда бутан да тшста Kopcencim бар,

ол — эр отбасына 2,5 баладан Kenyi. Жогарыда айтылтандай,

Еуропаньщ кейб1р елдершде халыктыц табиги кему1 байкалады,

оны демографияльщ дагдарыс деп атайды. Муныц накты мыса-

лына Германия жатады (бала туу 8,2%о, ел1м-жтм 10,9%о, табиги

eciM -2,73%о). Будан баска халыктьщ Tepic табиги eciMi Итали-

яда, Австрияда, Венгрияда, Румьшияда, Болгарияда байкалады.

Демограф Бестужев-Лада жазгандай, кай кезде акыргы HeMic

63iHiH соцынан табыттыц какпагын жабатынын теорияльщ

жагьшан есептеп шыгаруга болады екен.

Ецщ MiHe,' «демографияльщ дагдарыстыц» рекордсмен!

Украина мен Ресей болып отыр. 1999 жьшгы керсетюштер мы-

надай болды: бала туу керсетюш! Украинада 7,8%о, Ресейде

8,3%о; ел!м-жтм керсетюш! Украинада 14,8%о, Ресейде 14,7%о;

Tepic табиги eciM керсетюш! Украинада - -7%о. Ресейде - -6,4%о;

жьшына «табиги» кему 800 мьщ адамга (Ратанова М.П., Бабурин

В.Л., Гладкевич Г.И. и др. Экономическая и социальная география

ближнего зарубежья: Пособие для вузов.- М.: Дрофа, 2004)

болтан.

2009 жылдыц деректер! бойьшша бала туу керсетюш! Украинада

9,6%о, Ресейде 11,1 %о болса, ел!м-жтм керсеткшй Украинада

15,8%о, Ресейде 16,0%о екещцгш Kepceiri.

Ал Казакстандагы керсетюштерге келетш болсак 2010

жьшгы есеп бойьшша бала туу коэффициент! - 16,65%о, ел!м-

ж!т!м — 9,4%о болса, табиги e c iM H in ескен!н байкауга болады.

Удайы есш-енудщ 6ipimni тишндеп елдер ymiH

«патерналистикальщ» камкорльщ (pater-эке) демографиялык

44

саясаттьщ жабдьщтарымен халыктьщ кем у удер!сш карапайым

ecin-ену децгешнде токтатудыц кажетпп мэселе больш

табылады.

Халыктьщ есш-енушщ II rani бала туу мен табиги есудщ

жогарылыгымен жэне ете жогарылыгымен, ел1м-жтмнщ салыстырмалы

темен керсеТюшТерщен сипатталады. Бул тип acipece

Африканьщ, Азияньщ, Латын Америкасьшын едцерше тэн болып

кеяедг Олардьщ Ипшде Кения (36,6%о - 9,7%о = 26,9%о),

Мали (49,2%о - 15,8%о=33,4%о), Нигерия (51,6 - 16,6%о=35%о)

рекордсмен елдер болып табылады (2009 жыл).

Бул елдер у™*11 отбасын жоспарлаудьщ багдарламасын

кабылдады, ал К^ытайдыц Конституциясында жоспарлы бала ту-

уды жузеге асырудьщ кажеттшп атальш етшген.

Bipait;, Африка мен Азияньщ мусылман елдер1 бул саясатты

дани кезкарас бойынша терюке шыгарды.

6-кесте. Демография лык керсеткгатер

Керсетшштер Есептеу afliei Нэтиже

Туу коэффициента 360 мыц /10 млн *1000 36%0

Олщ-штщ

коэффициента 120 мыц /10 млн *1000 12%о

Халыктьщ табиги eciMi 360 мын — 120 мыц 240 мыц

адам

Халыктьщ жалпы eciMi 240 мыц - 120 мыц 120 мьщ

адам

Хальщтыц

механикальщ eciMi

20 мыц - 10 мыц 10 мьщ адам

А) Бала туу. Д е т cay эйел езшщ фертилдщ деректер1 бойьшша

орта есеппен 10-12 бала ту а алады, бул бала туудьщ 50-

60%о керсетишше сэйкес келеда. Mike, 18-гасырга дешн осьшай

больш турды. 19-гасырда капиталист^ катынастардьщ дамуы

енеркэсш пен калалардьщ курт есуше, халыктьщ жалпы 6iniMi

мен мэдени децгешнщ жогарылауьша жэне эйелдерд1 когамдык

жумыска тартуга экеп сокты. Осыньщ барлыгы бала туудьщ

кыскаруьша эсер етпей койган жок.

45

Дамушы елдерде жогары бала туудыц децгеш алгашкы

кауымдык когамнан кеде жаткан кепбалалы дэстурлердщ

нэтижес1 больш табылады. Урпактарын калдыру ушш тайпалар

бала туудыц жогарылыгын удайы колдап отырды. Бутан дши

кезкарастар да, моралдык нормалар да, зацдар да, эдет-гурьш

та эсер eiri. Мундай дэстурлер эл! кунге дешн де бар. Мысалы,

Боливияныц ундютер1 кеп балалы эйелдерщ тым кад1рлейд1

екен де, ал кепбалалы жеар эйел ец суйюмд1 калыццьщ больш

саналады екен. Мадагаскарда кальщцьщтыц балалары курмет

тутылады екен.

Бул дэстур Кытайда байыргы кезден 6epi колданылган. Онда

кепбалалылык, эс!ресе отбасында ул баланыц болуы кетер-

меленген. BipaK, 80 жылдардыц бас кез1нде бала тууды катац

шектеу жаца туган кыз балаларды елтсру жишеп Kerri, оган дэлел

жаца туган нэрестелердщ арасьшда жыныстык аракатынастьщ

бузылуы: 100 кыз балага 105 ер бала болудьщ орнына (норма)