18. Активтердің өтімділігі – бұл қарыз алушының міндеттемелерді өтеу немесе осы активтерді сату арқылы олардың қолма-қол ақшаларға айналу қабілеті.

Активтердің өтімділік дәрежесі олардың айналымына байланысты. Ақшалай формадағы банктің активтері төлем қызметін орындауға бағытталған.

Активтер тәуекелі критерийі, олардың ақшалай формаға айналдыру кезінде шығындарға ұшырау мүмкіндігін сипаттайды. Активтердің тәуекел дәрежесі, олардың әр түрі үшін ерекше көптеген факторлармен анықталады. Мысалы, несиелік тәуекел қарыз алушының қаржылық жағдайына, қарыз көлеміне, беру мен өтеу тәртібіне, т.б. факторларға байланысты.

Банк активтердің тәуекелі неғұрлым жоғары болған сайын, банктің өтімділігі соғұрлым төмен болады.

Активтердің табыстылығының критерийі ретінде: активтердің жұмыс жасау қабілеті, тиімділігі, яғни табысты әкелу қабілеті, сонымен қатар банктің дамуы үшін қаражат көзін табу және банктің капитал базасын нығайту қабілеті. Табыстылық дәрежесі бойынша активтер: табыс әкелетін және табыс әкелмейтін болып екіге бөлінеді.

Активтердің диверсификациясы критерийі банктің ресурстарын әр түрлі орналастыру аялары бойынша бөлу дәрежесін сипаттайды. Активтерді диверсификациялау көрсеткіштері мынадай: ресурстарды орналастыру бағыттары бойынша банк активтерінің құрылымы, объектілер мен субъектілері бойынша несиелік жұмсалымдардың құрылымы; бағалы қағаздар портфелінің құрылымы, валюталар құрылымы; банкпен корреспонденттік және несиелік қатынастарда болатын басқа банктердің құрылымдық құрамы. Активтер неғұрлым көп диверсификацияланса, соғұрлым банктің өтімділігі жоғары болады.

Банк өтімділігін анықтайтын фактор – банктің депозиттік базасының сапалылығы. Депозиттік базаны мерзімді депозиттік және жинақ салымдары, есеп айырысу және ағымдағы шоттардағы қаражаттары ретінде банкте жинақталған заңды және жеке тұлғалардың қаражаттары құрайды. Депозиттердің сапалылығының басты критерийі олардың тұрақтылығын сипаттайды. Депозиттердің тұрақты бөлігі неғұрлым көп болса, банктің өтімділігі соғұрлым жоғары болады. Депозиттердің тұрақты бөлігінің көбеюі банктің өтімді активтерге мұқтаждығын азайтады. Банк активтері мен пассивтерінің арасында мерзім мен сома бойынша сәйкестілігі де банк өтімділігін анықтайды. Банктің клиенттер алдында міндеттемелерді орындауы инвестицияланатын ақша қаражаттары мерзімдері мен салымшылары берген ақша қаражаттарының мерзімдері сәйкес болуын білдіреді.

Менеджмент, яғни жалпы банктің қызметін және өтімділігін басқару жүйесі де банк өтімділігін анықтайтын ішкі факторлардың біріне жатады. Банкті басқару сапасы мыналармен анықталады:

• банк саясатының болуы және оның мазмұны;

• стратегиялық және ағымдағы міндеттерді жоғары деңгейде шешуге мүмкіндік беретін банктің аймақтық ұйымдастыру құрылымы;

• банктің активтері мен пассивтерін басқару механизмі;

• әр түрлі процедуралардың нақты мазмұнын анықтау;

• білікті мамандардың болуы;

• қажетті ақпарат базасының болуы;

• банк қызметін басқару жүйесінің ғылымилығы.

19. Активтер сапасынын критерийлеры.

Активтердын сапасы активты операцияларды турлендырылуыне, тауекелды активтердын колемыне, толык куны жок активтердын колемыне жане активтердын озгерыске ушырау белгылерыне карай аныкталады. К.Р.-нын Ұ.Б.-тын Баскармасынын 2002 жылы 16 карашадагы №465 каулысымен бекытылген «Активтердын, шартты мындеттемелердын жыктелуы жане оларды куманды жане умытсыз санаттарга жаткыза отырып, оларга карсы провизия куру» туралы ережесыне сайкес, банктер Ұ.Б.-ке ай сайын айлык баланспен бырге Ұ.Б.-тын Банктердегы кадагалау депортаментыне активтеры мен шартты мындеттемелердын жыктелуы мен олар бойынша провизиялар куру туралы малеметтер береды. Аталган ережеге сайкес, активтер мен шартты мындеттемелер стандартты жане жіктелінген болып болінеді. Жіктелген активтер мен шартты мындеттемелер куманды жане умытсыз болып болынеды.Жыктелген активтер катарына банк несиелеры, депозиттер, багалы кагаздар, дебиторлык карыздары жане шартты мындеттемелеры жатады.

Банк активтерынын сапалылыгы мынандай 4 критерийлермен аныкталады: отымдылык, тауекелдылык, табыстылык пен диверсификация.

Активтердын отымдылыгы – бул карыз алушынын мындеттемелерды отеу немесе осы активтерды сату аркылы олардын колма-кол акшага айналу кабылеты. Активтердын отымдылык дарежесы олардын айналымына байланысты. Акшалай формадагы банктын активтеры толем кызметын орындауга багытталган.

Активтер тауекелы критерийы, олардын акшалай формага айналдыру кезынде шыгындарга ушырау мумкындыгын сипаттайда. Активтердын тауекел дарежесы, олардын ар турлы ушын ерекше коптеген формаларымен аныкталады. Банк активтерынын тауекелы негурлым жогары болган сайын, банктын отымдылыгы согурлым томен болады.

Активтердын табыстылыгы критерийы ретынде: активтердын жумыс жасау кабылеты, тиымдылыгы, ягни табысты акелу кабылеты, сонмен катар банктын дамуы ушын каражат козын табу жане банктын капитал базасын ныгайту кабылеты. Табыстылык дарежесы бойынша активтер: табыс акелетын жане табыс акелмейтын болып екыге болынеды.

Активтердын диверсификациясы критерийы банктын ресурстары ар турлы орналастыру аялары бойынша болу дарежесын сипаттайды.

.

20.

21. Банктын депозиттык базасынын сапасы.

Банк отымдылыгын аныктайтын фактор – банктын депозиттык базасынын сапалылыгы. Депозиттык базаны мерзымды депозиттык жане жинак салымдары, есеп айырылысу жане агымдагы шоттардагы каражаттары ретынде банкте жинакталган занды жане жеке тулгарадын каражаттары курайы. Депозиттердын сапалылыгынын басты критерийы олардын турактылыгын сипаттайды. Депозиттердын туракты болыгы негурлым коп болса, банктын отымдылыгы согурлым жогары болады. Депозиттердын туракты болыгынын кобеюы банктын отымды активтерге муктаждыгын азайтады. Талап етылгенге дейынгы депозиттер жогаргы турактылыкка ие, ойткены бул депозиттердын туры сыйакы молшерлемесыне байланыссыз. Банкте осы депозит турынын коп болуы банктын кызмет етудын сапалылыгы мен жылдамдылыгы, банктын клиентке жакын орналасуысиякты факторларга байланысты. Ал, мерзымды жане жинак депозиттерындегы калдыктары турактылыктын толем дарежесыне ие, себебы оган банктын сыйакы молшерлемесы ыкпал етеды.