VII. Сорамна, на жаль, прыгадваць цяпер ганьбу роду чалавечага! Дык калі мы не можам абмінуць яе, не зважаючы, што чырвань сораму на твар кладзецца і душа працівіцца, то закранём яе коратка.
О прырода нашая, вечна да граху схільная! О ад пачатку і заўсёды зладзейства поўная! Не сталася дастатковым для цябе пакаранне, калі ў скрусе пасля першага граху ты выгнаная была з радзімы радасці13 ? Ці не дастаткова, што з-за паўсюднай разбэшчанасці і жорсткасці роду твайго толькі адзіны дом уратаваны быў, а ўсё табе падуладнае ў патопе загінула, ды яшчэ за злачынствы твае звяры зямныя і нябесныя паплаціліся? Сапраўды гэтага было дастаткова. Але як прыказка гаворыць: «І траціны не пераскочыш», ты, няшчасная, на няшчасным кані скакаць вырашыла. Вось так, чытач, ці то забыўся чалавек, ці то важнаю не палічыў першую навуку і на сінякі не звярнуў увагі, але ў ганарлівай дурасці сваёй упарты трэці раз на біццё пайшоў.
І ў сэрцы сваім уявіў непакаяны чалавек, Нямбродам-веліканам падвучаны, што майстэрства яго не толькі пераўзыходзіць прыроду, але і самога Стварыцеля Бога, і пачаў узводзіць вежу на зямлі Сямнар, названай пасля Бабілонам, што значыць «змяшэнне», па якой да неба ўзысці спадзяваўся з намерам не толькі зраўняцца, але самога Творцу пераўзысці.О бязмежная міласць улады нябеснай! Які б бацька ад сына свайго столькі знявагаў выцерпеў? Але, уздымаючы на яго не варожую пугу, а бацькоўскую і другім разам да ўдараў звыклую, ён сына бунтоўнага міласэрным ды памятным урокам пакараў.
Род чалавечы ўвесь амаль сышоўся на гэтую нядобрую справу: адныя загады давалі, другія праектавалі, трэція муры будавалі, іншыя іх раўнялі, яшчэ іншыя тынкоўку клалі, каменне здабывалі, а іншыя яго то па зямлі, то па моры цягнулі, а іншыя розную другую работу рабілі, пакуль ударам з Неба не закруціла іх нечакана такое змяшэнне, што ўсе, хто адзінай мовай у працы карыстаўся, загаварылі на мностве адрозных моваў, працу спынілі і больш ужо згаварыцца не маглі. Бо толькі ў тых, хто тую ж самую работу рабіў, адна мова захавалася: свая ў дойлідаў, свая ў тых, хто каменне насіў, свая ў тых, хто яго апрацоўваў, і здарылася гэтак з усімі працаўнікамі. І колькі было розных асобных заняткаў для задуманай справы, столькі ж моваў і падзялілі з тых часоў род чалавечы, і чым высакародней занятак быў, тым горшая і немілагучная мова іх зрабілася.
Тыя ж, хто асвячоную мову захавалі, там не прысутнічалі і садзеенага не ўхвалялі, але з глыбокаю агідаю работнікаў асмейвалі. Ды былі яны колькасці меншай і, як мы лічым, паходзілі ад семені Сімава, трэцяга сына Ноя: ад яго пайшоў народ Ізраіля, што на самай старажытнай мове гаварыў да самага свайго рассялення. 14 распаўсюдзіўся род наш праз мноства розных адгалінаванняў, урэшце дайшоў і да краёў заходніх; тады, можа ўпершыню, разумныя вусны напіліся з усіх рэк Еўропы ці прынамсі з некаторых. Але ці ўпершыню яны як іншаземцы з’явіліся, ці вярнуліся ў Еўропу як тубыльцы, аднак людзі гэтыя прынеслі з сабою тры свае мовы: і адныя з іх абралі сабе паўднёвую частку Еўропы, другія паўночную; а трэція, якіх мы грэкамі называем, часткова Еўропу, часткова Азію занялі.
А пасля ад адной і той жа мовы, што выйшла ад пакарання змяшэннем, узялі пачатак розныя народныя гаворкі, як мы далей пакажам. Бо ўся прастора ад вусця Дунаю ці балотаў Меаційскіх15 амаль да заходніх межаў Англіі16 , Італіі, Францыі і Акіянам абмежаваная,– гэта прастора адной мовы; хоць урэшце праз славянаў, венграў, тэўтонаў, саксаў, англічанаў і мноства іншых народаў на розныя гаворкі разгалінавалася. Адзіная агульная прыкмета, якая толькі і засталася ў памянёных народаў, тая, што пры сцвярджэнні ўсе яны кажуць «йо».17 Пачынаючы ад гэтай мовы, інакш кажучы ад межаў Венграў на ўсход, другая гаворка заняла ўсю прастору, што адтуль Еўропай завецца і прасціраецца яшчэ далей.
А ўсю астатнюю частку Еўропы займае трэцяя мова, хоць сёння мы знаходзім яе ў трох выглядах: бо адныя, сцвярджаючы, кажуць «ок», другія «ойль» і трэція «сі`», а менавіта Гішпанцы, Французы ды Італьянцы, Відавочная прыкмета, што тры гаворкі гэтых народаў паходзяць ад адной і той жа мовы, ёсць у тым, што шмат чаго ў іх аднолькавымі словамі называецца: як «Deus», «celum», «amorem», «mare», «terram», «est», «vivit», «moritur», «amat» і мноства іншых. З гэтых народаў тыя, што вымаўляюць «ок», займаюць заходняю частку паўднёвай Еўропы, пачынаючы ад межаў Генуэзцаў. А тыя, што кажуць «сі`», займаюць паўднёвую ад гэтых межаў усходнюю частку, да таго мысу Італіі, якім пачынаецца Адрыятычнае мора, і да Сіцыліі. А тыя, што гавораць «ойль», робяцца для іх жыхарамі поўначы: бо з усходу маюць Германцаў, з поўначы і з захаду закрывае іх англійскае мора і аддзяляюць горы Арагона; на поўдні замкнёныя яны правансальцамі і схіламі Апенінаў.
ІХ. Цяпер мы павінны пацвердзіць выказаную намі думку, бо намер наш — тое даследаваць, наконт чаго няма ніякай аўтарытэтнай думкі, інакш кажучы, прасочым разыходжанні, якія адбыліся ў адзінай цэласнай мове. І, памятаючы, што надзейней і карацей ісці шляхам знаёмым, мы пагаворым аб нашай мове, астатнія ў баку пакідаючы: бо тое, што рацыянальна ў адной мове, гэткім жа ёсць і ў іншых.
Такім чынам, мова, пра якую мы гутарку вядзём, ёсць трыадзіная, як раней сказана было: таму адныя кажуць «ок», другія «сі`» і трэція «ойль». А тое, што гэта на пачатку змяшэння адзіная была мова (аб чым вышэй мы сказалі) ясна відаць з таго, што сыходжанні маюцца ў многіх словах, пра што знаўцы красамоўства сведчаць: такое падабенства не стасуецца з тым змяшэннем, якое з нябёсаў абрынулася на Бабілонскае будаўніцтва. І знаўцы ў многіх словах сыходзяцца, а найперш у слове «amor» (каханне). Гаральд дэ Брунэль18 :
Sim sentis fezelz amics, per ver encusara Amor.19 |
Кароль Наварскі20 :
De fin amor si vient sen et bontč.21
Месэр Гвіда Гвініцэлі22 :
Né fč amor prima che gentil core né gentil cor, prima ch’amor, natura.23 |
Цяпер высветлім, чаму на тры часткі гэтая мова першапачаткова падзялілася і чаму кожная з гэтых трох частак падзяляецца ўжо ў сабе самой, напрыклад, гаворка правай часткі Італіі адрозніваецца ад гаворкі левай (бо Пізанцы гавораць інакш чым Падуанцы); і чаму нават блізкія суседзі ў гаворцы адрозніваюцца, як, напрыклад, Міланцы і Веронцы, Рымляне і Фларэнтыйцы; а таксама тыя, хто да аднаго роду належыць, як Неапалітанцы і Гаэтанцы24 , Равэнцы і Фаэнційцы, і, што яшчэ больш дзіўна, грамадзяне аднаго і таго ж горада, як у Балоньі жыхары Прадмесця Святога Фелікса і жыхары Галоўнай Вуліцы25 . Усе гэтыя відавочныя адрозненні і адметнасці мовы зразумелымі робяцца, калі з аднаго і таго ж разважання зыходзіць.
Сцвярджаем мы, што ніводны вынік не існуе без пэўнай прычыны, таму што вынікам і з’яўляецца, бо ніводнае дзеянне не ўзнікае з нябыту. А ў такім разе ўся наша мова (апрача той, што Бог стварыў разам з чалавекам) згодна з воляй чалавека была пераапрацаваная пасля таго змяшэння, якое сталася нічым іншым як забыццём першапачатковай мовы, і паколькі чалавек істота вельмі няўстойлівая і зменлівая, то і мова не можа быць трывалай і непарушнай, і гэтак жа, як усё, што чалавек мае, як, напрыклад, звычкі і вопратка, павінна змяняцца ў залежнасці ад адлегласці, часу і месца. Такім чынам, не варта сумнявацца ў тым, што мова мяняецца «з цягам часу», а лепей, думаем мы, мець гэта на ўвазе: бо варта нам прыгледзецца да іншых нашых дзеянняў, як робіцца відавочным, што мы куды больш ад нашых старажытных продкаў адрозніваемся, чым ад самых аддаленых сучаснікаў. Таму смела можна сцвярджаць, што калі б цяпер уваскрэслі старажытныя жыхары Павіі, то адрозную ад сучасных яе жыхароў мову яны б выкарыстоўвалі. І няхай не здаецца тое, пра што мы гаворым, больш дзіўным, чым сустрэча з пасталелым юнаком, чыйго сталення мы не бачылі: бо незаўважнымі для нас застаюцца тыя змены рэчаў, што паступова адбываюцца, і чым больш часу патрабуецца для перамянення рэчы, тым больш нязменнай яна для нас застаецца. І таму не здзіўляемся мы, калі людзі, якія па развагах сваіх мала ад жывёлаў адрозніваюцца, лічаць, што грамадзяне аднаго і таго ж гораду заўсёды нязменнаю моваю карыстаюцца, бо змены ў мове аднаго гораду адбываюцца паступова, а жыццё чалавека па прыродзе сваёй вельмі кароткае. І калі, як мы сказалі, мова аднаго і таго ж народу з цягам часу паступова змяняецца і не можа яна нязменнай заставацца, то ў тых народаў, што асобна і аддалена адзін ад аднаго жывуць, яна безумоўна па-рознаму змяняцца павінна, падобна да таго, як змяняюцца іх звычкі і вопратка, што не ад прыроды і не ад грамадскай супольнасці паходзяць, але адпаведна мясцінам і густам людзей нараджаюцца.
Адсюль зыходзілі вынаходнікі граматычнай навукі, якая ёсць не што іншае як вучэнне пра нязменную тоеснасць, незалежную ад часу і мясцовасці. З таго моманту, як з агульнай згоды многіх народаў выпрацаваліся яе правілы, яна не падвяргаецца ўздзеянню волі асобнага чалавека, і ў выніку гэтага змяняцца не можа. А прыдумалі яе для таго, каб з-за зменлівасці маўлення, што па свавольстве асобных людзей адбываецца, ніякім чынам, нават часткова, не скажаліся меркаванні і дзеянні старажытных або тых, што ад нас месцам пражывання адрозніваюцца.
Пераклад з італьянскай мовы Аксаны Данільчык
Працяг у №2(28) 2004 >>
Дантэ карыстаецца традыцыйным прыёмам рытарычнага ўступу. Вядома, што ў Італіі ХІІІ ст. былі распаўсюджаны трактаты аб паэзіі правансальцаў, пытанні паэтыкі закраналі ў сваіх творах Брунэта Лаціні і Франчэска да Барбэрына, аднак задума паэта была шырэй , бо дытычылася пытанняў развіцця мовы.
Сімвалізуе салодкасць праўды, якая павінна напоўніць душы тых, хто блукае, быццам сляпы.
Доўгі час граматыкай у Італіі называлася лаціна.
Нішто іншае як Бог.
Міт пра спаборніцтва з Музамі дачок Піэра, тэсалійскага цара, пасля чаго яны былі ператвораны ў сарок.
Згодна з вучэннем Тамаша Аквінскага ды іншых схаластычных мысляроў анёлы не маюць цела.
На жаль; як шкада!
Адам не быў ні дзіцёнкам, ні дарослым, паколькі стварыў яго непасрэдна Бог.
Паселішча ў Апенінах пасярэдзіне шляху з Фларэнцыі ў Балонью іранічна згадвалася ў гаворках фларэнтыйцаў.
Паколькі культура не мае межаў, Дантэ абвяшчае сябе грамадзянінам свету.
У лацінскім тэксце Дантэ блытае, называючы Арно Сарно.
Старажытнагабрэйская мова.
Зямнога Раю.
Такім чынам адбылося засяленне ўсіх ці амаль усіх земляў.
Антычная назва Азоўскага мора.
Г.зн.Ірландыі.
Гэтае слова ёсць і сёння ў некаторых скандынаўскіх мовах.
Вядомы трубадур другой паловы ХІІ ст. з Праванса, адзін з галоўных стваральнікаў так званага «trobar clus» —«замкнёнага стылю паэзіі».
Калі пачуе верны сябар, павінен вінаваціць ён каханне.
Ціба IV, граф Шампанскі (1201-1253), кароль Навары з 1234 года.
Паходзяць ад высокага кахання і мудрасць, і дабро.
Вядомы італьянскі паэт ХІІІ ст. з Балоньі, заснавальнік «новага салодкага стылю».
Кахання няма без шляхетнага сэрца, Асобна яны не існуюць.
Жывуць у адной частцы Італіі — Кампаньі.
Некаторыя раёны вялікіх гарадоў гаварылі на розных гаворках, што тлумачылася перш за ўсё сацыяльнымі прычынамі.
ПРА НАРОДНАЕ КРАСАМОЎСТВА
[Пачатак у №1(27)/2004]
Книга Другая
І. Абуджаючы ізноў розум наш і пёрка беручы, каб працягваць нашую годную працу, мы перш за ўсё абвяшчаем бліскучую італьянскую гаворку прыдатнай як для празаічных, так і для паэтычных твораў. Але паколькі тыя, што ў прозе ёй карыстаюцца, бяруць яе большую частку ў вершаскладальнікаў і паколькі тое, што вершамі складзена, застаецца непахісным прыкладам для празаікаў, а не наадварот (што, як відаць, дае некаторыя перавагі вершаскладальнікам), то мы спачатку разгледзім метрычную народную гаворку ў адпаведнасці з тым парадкам, што мы ў канцы першай кнігі вызначылі.
А найперш пабачым, ці ўсе вершаскладальнікі павінны карыстацца гэтай народнай гаворкай ці не. Пры павярхоўным аглядзе здаецца, што павінны, бо кожны, хто вершы складае, па магчымасці іх аздабляць мусіць: значыць, раз няма нічога больш цудоўнага для іх аздобы, як бліскучая народная гаворка, то, відаць, кожны вершаскладальнік карыстацца ёю павінен. Акрамя таго, усё найлепшае ў сваім родзе пры сумяшэнні з ніжэйшым не толькі нічога ад таго не адбірае, але відавочна яго паляпшае; такім чынам, калі кожны няхай і не вельмі адукаваны вершаскладальнік дадае гэтую гаворку да сваёй неадукаванасці, то ён дзейнічае не толькі добра, а менавіта так, як трэба. Куды больш патрэбна дапамога тым, хто толькі на малое здатны, чым тым, хто здатны на многае. А ў такім разе здаецца, што ўсім, хто вершы складае, дапушчальна карыстанне гэтай мовай.
Гэта, аднак, памылкова, таму што нават самыя выбітныя паэты не заўсёды павінны ў гэтай мове ўвасабляцца, як відаць будзе з далейшых нашых разважанняў. Мова гэтая патрабуе мужоў адпаведных, падобна іншым нашым звычаям і строям: велічнасць слынных мужоў патрабуе, пурпур – высакародных; так і мова гэтая выбітных па розуму і ведах шукае, а астатнімі, як далей будзе відаць, грэбуе. Бо усё нам уласцівае або па родзе, або па віду, або па асобе, як, напрыклад, пачуцці, смех, вайсковае майстэрства. Але мова гэтая не ўласцівая нам ні па родзе, бо тады яна была б уласцівая людзям грубым і прымітыўным таксама; ні па віду, бо тады яна была б уласцівая ўсім людзям, пра што і размовы быць не можа: ніхто ж не скажа, што яна ўласцівая жыхарам гор у іх размовах наконт сялянскіх справаў; значыцца, яна ўласцівая нам па асобе. Але нішто не з’яўляецца ўласцівым асобе інакш як па ўласных яе вартасцях, напрыклад, гандаль, ваенная справа і кіраўніцтва; таму, калі ўласцівае вызначаецца вартасцямі, або вартымі, і адныя могуць быць вартыя, другія больш вартыя, трэція самыя вартыя, зразумела, што добрае ўласціва годным, лепшае – больш годным, найлепшае – самым годным. А паколькі слова служыць неабходнай прыладай нашай думкі не іначай, як конь вершніку, і найлепшым вершнікам найлепшыя коні належаць, то і найлепшая мова належыць найлепшым думкам. Але ж выдатныя думкі немагчымыя без наяўнасці розуму і ведаў; такім чынам, найлепшая мова не ўласцівая нікому, акрамя тых, хто розумам і ведамі валодаюць1 . Ды не ўсім вершаскладальнікам будзе ўласцівая найлепшая мова, а значыць і найлепшая народная гаворка, таму што большасць з іх вершы складаюць без ведаў і розуму. Таму, раз яна не ўсім падыходзіць, то і карыстацца ёю не ўсе павінны, бо ніхто не павінен неадпаведным чынам дзейнічаць.
А калі гавораць, што кожны павінен у меру густу аздабляць вершы свае, то і мы справядлівым гэта прызнаем; але ні быка пад гунькаю, ні свінню з тальмахам аздобленымі не назавем, а наадварот, хутчэй пасмяёмся такому вычварэнству; аздабленне ж ў тым складаецца, каб нешта ўласцівае прадмету дадаць. Там, дзе мы сказалі, што дадаванне вышэйшага да ніжэйшага ідзе апошняму на карысць, то праўду сказалі мы ў тым выпадку, калі розніца незаўважнай робіцца: напрыклад, калі золата са срэбрам знітоўваецца; але калі розніца застаецца, то ніжэйшае яшчэ больш прыніжаецца: напрыклад, калі прыгожыя жанчыны перамяшаюцца з брыдкімі. І паколькі думка вершатворцаў заўсёды змешвацца са словамі, што яе выказваюць, то там, дзе выдатнай яна не з’яўляецца, то і выдатная народная гаворка не лепшай, а горшай здаецца, як самая брыдкая жанчына, у золата і шоўк апранутая.
ІІ. Пасля таго як мы паказалі, што не ўсе, а толькі самыя выбітныя вершатворцы павінны ўжываць бліскучую народную гаворку, варта паказаць, ці прыдатная яна для ўсіх рэчаў або не, і калі не для ўсіх, то паказаць паасобку, якія з іх яе вартыя.
У сувязі з гэтым трэба спачатку патлумачыць, што менавіта мы называем годным. Годным мы называем тое, што валодае годнасцю гэтаксама, як высакароднае высакародствам; і калі па вопратцы ў якой-небудзь ступені адрозніваецца той, хто ў яе апрануты, то, адрозніўшы годнасць, мы пазнаем і годнага. Бо годнасць ёсць вынік ці мяжа заслужанага: так, калі хтосьці дзейнічае добра, мы палічым яго годным добрага, а калі дрэнна, то дрэннага; гэтак добры ваяр варты перамогі, добры ўладар – улады, а вось ілгун варты сораму і разбойнік – смерці. Але паколькі ў параўнанні добрых і розных іншых учынкаў ацэньваецца, хто дзейнічаў добра, хто лепей, хто найлепей, хто дрэнна, хто горай, хто найгорш, і ў такіх параўнаннях учынкі ацэньваюцца толькі па выніку заслуг, што, як мы сказалі вышэй, годнасцю называем, то відаць, што вартасці вызначаюцца ў залежнасці ад іх велічыні, і адныя аказваюцца вялікімі, другія больш вялікімі, трэція найвялікшымі; і такім чынам, адно аказваецца вартым, другое больш вартым, трэцяе самым вартым. Таму параўнанне вартасцяў робіцца не адной і той жа, але розных рэчаў адносна, так што больш вартым мы лічым тое, што варта большага, а найбольш вартым тое, што варта найбольшага, і паколькі нішто не можа быць больш за яго вартым, то зразумела, што па натуральнай патрэбе найлепшае заслугоўвае найлепшага. Адсюль вынікае, што паколькі народная гаворка, якую мы называем бліскучай, ёсць найлепшая сярод іншых гаворак, то быць выкладзеным гэтаю гаворкай вартае толькі тое, што мы лічым найбольш вартым выкладання.
Цяпер даследуем, што такім з’яўляецца. Дзеля таго, каб гэта стала зразумела, трэба ведаць, што чалавек трыадзіна адухоўлены ёсць, а менавіта душой расліннай, жывёльнай і разумовай, і рухаецца ён трыадзіным шляхам. Бо дзякуючы сіле расліннай ён карысці шукае ў тым, у чым паяднаны з раслінамі; дзякуючы жывёльнай шукае задавальнення, у чым паяднаны з жывёламі; дзякуючы разумовай, шукае ён дасканаласці, у чым самотны ёсць або яднаецца з натурай анёльскай. Трыма гэтымі пачаткамі нашыя дзеянні вызначаюцца. І паколькі ў дзеяннях кожнага роду адныя больш значнымі выяўляюцца, другія найбольш значнымі, то найбольш значныя павінны выкладацца найбольш значна і, такім чынам, найбольш значнай народнай гаворкай.
Але патлумачыць неабходна, што ёсць найбольш значнае. Па-першае, гэта тое, што карысна: тут, калі паглядзім як след, убачым, што мэтай усіх шукальнікаў карысці ёсць не што іншае як здароўе. Па-другое, у сэнсе задавальнення: тут мы гаворым, што найбольшае задавальненне складаецца з таго, каб задаволіць нашыя жаданні самым з іх каштоўным, інакш кажучы задавальненнем кахання. Па-трэцяе, у сэнсе дасканаласці, гэта несумненна дабрадзейнасць. Таму гэтыя тры рэчы, а менавіта здароўе, любоўнае задавальненне і дабрадзейнасць, ёсць першасныя, і гаварыць пра іх, як і пра тое, што бліжэйшым чынам да іх стасуецца, інакш кажучы пра вайсковую годнасць, полымя кахання і справядлівасць, варта з найбольшай значнасцю. Толькі гэта, калі памяць нам не здраджвае, і ўсхвалялі народнай гаворкай выбітныя мужы, а менавіта Бертран дэ Борн2 – зброю, Арнальда Даніэль3 – каханне, Джэрарда дэ Борнэль – шчырасць; Чына да Пістойя – каханне, сябра яго – справядлівасць. Дык кажа Бертран:
Non posc mudar c’un cantar non exparia;4
і Арнальда:
L’aura amara fal bruol brancuz clarzir;5
Джэрарда:
Per solaz reveillar che s’es trop endormitz;6
Чына:
Digno sono eo de morte;7
Сябра Чына:
Doglia mi reca ne lo core ardire.8
Аднак ніводны пакуль італіец зброю не ўслаўляў.
Адсюль відаць, якія рэчы варта ўслаўляць найвышэйшай народнай гаворкай.
ІІІ. А цяпер паспрабуем хутчэй прасачыць, якім чынам павінны мы складаць у вершы тое, што варта такой высокай народнай гаворкі.
І ў жаданні патлумачыць форму, вартую гэтых вершаў, перш за ўсё згадаем, што стваральнікі паэтычных твораў народнай гаворкай складалі іх разнастайнымі формамі; хто канцонамі, хто баладамі, хто санетамі, хто выходзячы за межы і правілы вершаскладання, як ніжэй будзе відаць. З усіх гэтых формаў найвыдатнейшай мы лічым форму канцоны; таму, калі найвыдатнейшае вартае найвыдатнейшага, як мы вышэй даказалі, то вартае найвыдатнейшай народнай гаворкі заслугоўвае найвыдатнейшай формы і, такім чынам, павінна быць выказана ў канцоне. А тое, што форма канцоны гэтым з’яўляецца, можна шматлікімі доказамі пацвердзіць. Па-першае, хоць усялякі наш верш ёсць канцона (песня), але адныя толькі канцоны атрымалі такую назву, што адбылося не без старажытнага провіду. Потым усё, што само па сабе стварае тое, дзеля чаго створана, відавочна ёсць больш высакароднае за тое, што патрэбу мае ў чым-небудзь знешнім; але канцоны самі па сабе ствараюць усё, што патрэбна, чаго не робяць балады, бо маюць яны патрэбу ў танцорах, дзеля якіх і ствараюцца; таму канцоны трэба лічыць больш высакароднымі за балады і, такім чынам, іх форму самай высакароднай сярод усіх, хоць ніхто не сумняваецца, што па высакароднасці сваёй балады стаяць вышэй за санеты. Акрамя таго, больш высакародным лічыцца тое, што прыносіць найбольшы гонар свайму стваральніку; але канцоны даюць сваім стваральнікам больш за балады; таму яны больш высакародныя і ў выніку форма іх больш высакародная за ўсе іншыя. Акрамя таго, найбольш высакародным лічыцца тое, што захоўваецца найбольш ашчадна; але з усіх паэтычных твораў ашчадней захоўваюцца канцоны, што зразумела тым, хто з кнігамі знаёмы; таму высакародней за ўсё канцоны, а, такім чынам, і форма іх самая высакародная. Да таго ж у творах мастацтва самае высакароднае – тое, што заключае ў сабе ўсё мастацтва цалкам; такім чынам, раз паэтычныя творы ёсць творамі мастацтва, што цалкам заключаюцца толькі ў канцонах, канцоны найбольш высакародныя і, як відаць, іх форма з усіх ёсць самая высакародная. А тое, што ў канцонах заключаецца ўсё паэтычнае майстэрства, з таго вынікае, што ўсе часткі мастацтва з іншых твораў у канцонах маюцца, а не наадварот. Пацверджаннем нашых словаў служыць тое, што ўсё ад вышыні бліскучых паэтычных розумаў на вусны сыходзячае, толькі ў канцонах і знаходзіцца.
І робіцца відавочным, што ўсё вартае ўзвышанай народнай гаворкі павінна канцонамі выкладацца9.
IV. Пасля таго як мы пастараліся, разбіраючы хто і што ёсць вартым прыдворнай народнай гаворкі, а таксама якая форма вартая высокага гонару быць выключнай уласцівасцю народнай гаворкі, перш як перайсці да іншага, патлумачым форму канцонаў, якую многія ўжываюць хутчэй выпадкова, чым па правілах мастацтва; і пакажам майтэрства ў гэтай форме, што пакуль мы бязладна разглядалі, пакідаючы ўбаку форму баладаў і санетаў, бо маем намер асвятліць іх у чацвёртай кнізе нашай працы10, калі наконт сярэдняй народнай гаворкі разважаць будзем.
Пераглядаючы вышэйсказанае, нагадваем мы, што неаднаразова называлі стваральнікаў вершаў на народнай гаворцы паэтамі11: несумненна, адважыліся мы на гэта небеспадстаўна, бо яны, безумоўна, з’яўляюцца паэтамі, калі паразважаць, што такое паэзія: а яна ні што іншае як прыдумка, увасобленая ў рыторыку і музыку. Аднак адрозніваюцца яны ад выбітных або правільных паэтаў тым, што выбітныя ствараюць згодна з правіламі мовы і мастацтва, яны ж – як давядзецца, аб чым мы ўжо казалі. Бо чым больш мы да выбітных паэтаў набліжаемся, тым правільней вершы складаем. Таму, пачынаючы навуковую працу, варта нам прытрымлівацца законаў іх паэтыкі.
Дык вось, перш за ўсё мы скажам, што кожны вымяраць павінен важкасць матэрыі па плячах сваіх, бо інакш, калі занадта спадзявацца на моц свайго пляча, можна спатыкнуцца і абавязкова ў бруд зваліцца. Аб гэтым папярэджваў Гарацый на пачатку «Паэтыкі»: «Матэрыю выбірайце...».
А потым дзеля таго, пра што гаварыць надарыцца, неабходна выбраць спосаб яго апісання: ці трагічным, ці камічным, ці элегічным стылем яго ўслаўляць. Выкарыстаем больш высокі стыль для трагедыі, больш нізкі – для камедыі, а пад элегіяй мы разумеем стыль няшчасных. Для таго, каб услаўляць трагічным стылем, трэба карыстацца бліскучай народнаю гаворкаю і, такім чынам, складаць канцону. А для стылю камедыі браць або сярэднюю, або ніжэйшую народную гаворку, а якім чынам іх адрозніць, мы намер маем у чацвёртай нашай кнізе паказаць. А калі ўслаўляць трэба элегічным стылем, то карыстацца трэба толькі ніжэйшай народнай гаворкай.
Пакідаючы іншыя стылі, паразважаем цяпер як след наконт стылю трагічнага. Трагічным стылем мы, безумоўна, карыстаемся там, дзе з глыбінёю думкі стасуюцца і велічнасць вершаў, і ўзвышанасць пабудовы, і вытанчанасць словаў. Таму, калі мы прыгадаем належным чынам ужо высветленае, а дакладней тое, што найвышэйшае вартае найвышэйшага, дык і стыль, названы намі трагічным, найвышэйшым з’яўляецца, і рэчы, абраныя намі для найвышэйшага ўслаўлення, толькі гэтым стылем павінны славіцца: а менавіта збавенне, каханне і дабрачыннасць, а таксама нашыя пра іх думкі, каб ні ў якім разе іх не прынізіць.
Няхай жа кожны ўважлівым будзе і разгледзіць тое, пра што мы гаворым; і, калі намер мае дасканалым чынам ухваляць тры гэтыя або іншыя рэчы, што да іх проста ці ўскосна дачыненне маюць, да Гелікона12 хай далучыцца і, настроіўшы струны на ўрачысты лад, толькі тады за плектр бярэцца. Але дасягнуць такой пільнасці і адрознівання – вось дзе задача і цяжкасць, бо без вытанчанай адоранасці, без руплівасці ў мастацтве і спрытнасці ў навуцы гэта абсалютна недасягальна. І такімі з’яўляюцца тыя, каго ў шостай кнізе «Энеіды» паэт называе абранымі Богам і да зорак узнятымі палымянай мужнасцю, і сынамі Багоў, хоць і гаворыць пра тое іншасказальна. І тут выкрываецца неразумнасць тых, хто ў неадукаванасці сваёй у мастацтве і навуцы, на адну толькі адоранасць абапіраючыся, да найвышэйшага ўслаўлення імкнецца; дык няхай пазбавяцца яны такой саманадзейнасці, а калі па натуры сваёй ці па нядбайнасці ёсць сапраўдныя гусакі, то хай і не спрабуюць арлу, што да зорак узнімаецца, прыпадабняцца.