2. Құқықтың түсінігі мен белгілері, құқықтың қайнар көзлер, құқық нормасы

1) Құқық-мем. қамт/з ететін, қоғ/қ қат/ды реттейтін, қоғ/ң, топтың ерік-ықтиярын білдіретін жалпыға бірдей міндетті, формальды түрде анықталған құқ/қ норма/ң жүйесі.Заң ғылымында "құкық" термині бірнеше мағынада қолдан/ды. 1) "құқық"- ресми турде танылған жеке ж/е з.т/ң заңға сүйене отырып, әрекет жасау мүмкіндігі. Мыс., азам/ң еңбек ету бостандығы, білім алу, меншік иесі болу, кәсіпкерлікпен шұғылдану құкығы. Осы келтірілген жағд/да "құқық" түсінігі субъект/к (тұлғалық) мағынада колдан/ды. Субъект/к (тұлғалық) құқық-тұлға/ң мүддесін қанағаттандыру мақсатымен құқ/қ норма/ң құқық тұлға/на берген құ/қ мүмкіндік/рі. Мұндай мүмкіндік/р құқ/қ қат/ға қатысатын тұлға/ң мінез-құлқы/ң шегін анықтайды. Тұлға/ң құқығы құқ/қ қат/қа қатысушы басқа тұлға/ң құқ/мен бай/ты болғанд/н, екі жақта да құқ/қ мінд/р пайда б/ды. Демек, құқ/қ қат/қа қатысушы/да құқ/пен қатар құқ/қ мінд/р де туындайды. Мыс., әр азам/ң оқып, білім алуға құқығы бар. Сол құқ/ты пайдаланып, оқуға түскеннен кейін азамат оқу орны/ң ішкі тәртібіне бағынуға, оқу бағдарл/н орындауға міндетті. Субъект/к (тұлғалык) құқ/қ міндет – құқ/қ мүмкіндік берілген құқық тұлға/ң занды мүддесін (талабын) орындату үшін басқа құқық тұлғасына жүктелген міндет. Бұл міндет құқ/қ қат/ға қатысу нәтижесінде ж.а/п, мем/ң мәжбүрлеуі арқ. (міндетті орындамаған жағ/да) қамт/з етіледі. 2)"құқық" д/з құқық норма/ң жүйеге келтірілген жиынтығы. Бұл объект/к мағынадағы құқық, себебі олар/ң жасалуы жеке адам/ң еркіне бай/ты емес. Сонымен, объект/к мағынадағы құқық жеке норма/ға бөлінбейтін, тұтас құбылыс болып саналады. 3) "құқық" термині оку пәнін білдіретін ұғым ретінде қолдан/ды. Құқық пән/рі түрлі сала/ға бөлінеді: констит/қ кұқық, әкімш/к құқық, еңбек кұқығы, отбасы құқығы, азамат/к құқық, қылм/қ құқық, қаржылық құқық, т.б. Құқық саласы - өзара туыстас қоғ/қ қат/ды реттейтін құқ/қ норма/ң жиынтығы. Мыс., азам/қ құқық - мүліктік ж/е мүліктік емес қат/ды реттейтін құқ/қ норма/ң жиынтығы. Қылм/қ құқық - қылмыс жасауға, жазалауға бай/ты қат/ды реттейтін құқ/қ норма/ң жиынтығы. 4)"құқық" термині тұлғалық құқық пен объект/к құқ/ң жиынтығы ретінде де қолд/ды. Осыған бай/ты "құқық жүйесі" деген түсінік бар. Негізінен, құқ/ты таптық ж/е жалпы әлеум/к тұрғыдан түсіндіру ғылымда кен орын алып келді. Маркстік ілім құқ/ты, оған бай/ты құб/ды тек таптық тұрғыдан ғана зерттейді. Бұл ілім б/ша құқық - үстем таптың саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап, мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік тұрғыдағы ілім б/ша құқық қоғ/ғы барлық адам/ң еркін білдіріп, олардың мүдде/н корғайтын құрал болып саналады. Құқық тек үстем таптың еркін білдіретін болса, ондай қоғ/да үздіксіз тап тартысы орын алып, ақырында ол құлдырап жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті мем/де құқық барлық азам/ң еркін білдіретін саяси құралға айнала бастағанын мойындау к/к. Кұқ/ң жалпы әлеум/к мәнін мойындай отырып, оған мынадай анықтама беруге б/ды. Құқық (объективтік тұрғыдан қарағанда) - адам мен қоғ/ң жаратылысымен бай/ты тұлға/ң бост/н білдіретін, қоғ/қ қат/ды реттейтін, ресми құжат/да анықталған, мем/ң күшімен қамт/з етілетін құқ/қ норма/ң жиынтығы. Енді, құқ/ң негізгі белгі/н қарастырайық. Жүйелілігі. Құқық – бірнеше бөліктен тұратын жүйелі құрылыс. Оның бір бөлігі – табиғи құқ/ң мазмұны адам мен қоғ/ң табиғатына бай/ты әлеум/к-құқ/қ талап/мен анықт/ды. Мыс., адам/ң өмірі, денсаулығы табиғи құб/р. Оларды сақтауға, қорғауға, қамт/з етуге бағыт/н құқ/қ норма/р табиғи құк/қа жатады. Құқ/қ жүйенін 2-бөлігі – мем/гі қолдан/н барлық заң/ң жиынтығы. Құқ/қ жүйенің 3-бөлігі – субъект/к (түлғалық) құқ/р. Осы айтылған бөліктер бірімен-бірі табиғи түрде бай/ты. Адам өзіне қажетті рухани ж/е мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі белсенді әрекет жасауы к/к. Адам/ң әлеум/к-құқ/қ талап/ң мағынасы – оны мем/ң тануы, қорғауы, қажет болған жағд/да қамт/з етуі. Нормат/к сипаты – құк/ң негізгі белгі/ң бірі. Құқық қағида/дан, ереже/ден, рәсім/ден тұрады. Қағида – тұлға/ң мінез-құлық/ры туралы ереже,яғни қоғ/к кат/қа қатысушы/р өз іс-әрек/н, мінезін белгілі ережеде көрсетілген қалыпқа (кисынға) бейімдеулері қажет. Сонд/н құқ/ң норма/ры – тұлға/ң іс-әрек/ң, мінез-құлқының үлгісі. Тұлға/ң мінез-құлқын анықтау арқ. құқық норма/ры қоғ/қ қат/ды қажетті арнаға бағыттап, жолға салады, реттейді, жөндейді, ұйымд/ды, тұрақтандырады, бассыздықтан қорғайды. Формалды анықтылық – құқ/ң тағы да бір маңызды белгісі. Ол құқ/ң мем/пен бай/ты екенін көрсетеді. Құк/ты, оны құратын заң/ды, басқа да нормат/к акті/ді жасайтын, жалпы алғанда, мемлекет. Мем. орган/дан тұрады, демек, мем. орган/ры заң/ды жасайды. Заң – ереже/р жиынтығы. Құк/ң енді бір белгісі–мем/ң күшіне сүйенуі. Егер мем. құқық қағида/ң ж.а/на, дұрыс қолданылуын қамт/з етпесе, олар тек қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. Мемлекет, оның орган/ры тұлға/ң құқ/н ж.а/ға жәрдемдеседі, жағдай жасайды. Мыс., ҚР/ң Конст/сы б/ша елімізде азам/ды тұрғын үймен камт/з ету үшін жағд/р жасалады. Егер азам/ң құқ/ры мен бост/на кол сұғылса, мем. оларды қорғайды. Заңды бұзғандар құқ/қ жауапқа тартылады, мүмкіндігінше бұзылған құқық орнына келтіріледі. Құқ/ң тағы бір белгісі – адам/ң еркін білдіруі. ҚР/ң Конст/да мем/к биліктін бірден-бір бастауы - халық деп жазылған. Халық билікті тікелей респуб/қ референдум ж/е еркін сайлау арқ. ж.а., сондай-ак өз билігін ж.а/ды мем/к орган/ға береді. Халық През/ті сайлайды. Халық атынан әрекет жасап, Президент өз өкілеттігінің шеңберінде нормат/ті акті/р - заң күші бар жарлық/р, жай нормативті жарлық/р, қаулы/р қабыл/ды.

2) Құқ.қайнар көздері-мем/пен туындайтын не мем/пен ресми түрде танылатын құқ/н көрінісінің ж/е бекітілуінің құжаттық нысаны.Оларға ресми сипат екі жолмен беріледі: құқ.шығармаш/қ-мұнда НҚА мем.орган қабылд\ы;санкциялау жолымен-мем.орг\р әлеум/к норма\ды қолдап, заңдық күш береді.Түр/рі: Норм-к заң актілері-мем/ң құзырлы органы қабылдаған,жалпыға бірдей міндетті заңды норм\н тұратын,белг.бір қоғ/қ қат/ды реттеуге бағыт/н ресми құжат.Конс,заң\р,заңға негізделген акті/р жатады. Әдет-ғұрып норма\ы-қоғам дамуы/ң ғасырларға жалғасқан болмысы/ң барысында қалыпт/н, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырған, соның нәтижесінде дағдыға айналған адам/ң өз/ң еріктері б/ша орындалатын жүріс-тұрыс (мінез-құлық) норма/ры мен ережелері. Заңды прецедент-ұқсас іс/ді шешуде басшылыққа алынатын нақты бір істі шешудегі сотық не әкімшілік шешім.Нормат/к шарт-екі не одан да көп суб\ң жалпыға міндетті заң норма\н құралған келісімі. Нор\к шарт\р бірте-бірте конс\қ, еңбек, азаматтық, хал\қ ж/е құқ/ң басқа да сала/да кеңінен таралып қолданыла бастады. Олар мемл. ішінде қолд\н және халықаралық, құрылтайлық ж/е әдеттегі, типтік және ағымдық деген түр/де б/ды.Ең жиі таралған түрі кәсіпорын әкімшілігі мен еңбек ұжымы/ң өкілі болатын кәсіподақ/ң арасында жасалған ұжымдық шартты. Бұл шарт еңбек қат/н реттеуде маңызды рөл атқарады.Құқ.норма-құқ.жүйе\ң негізгі бастама\ры,жалпыға бірдей міндетті, формалды түрдс анықталған, мемлекеттің өзі белгілеп қамт/з ететін жүріс-тұрыс ережесі. Мұның өзі қоғ/қ қат/ң нақты түрін реттеуге бағытталған болып келеді.Діни норма\р-мұсылмандық құқ/қа тән норма\ң жиынтығы.Құран мен Сүннет.

3) Құқ/қ норма — мем. таныған, ж/е оны өзі қамт/з ететін, қоғ/қ қат/ға араласып түсуші/ң құқ/ры мен міндет/н туындататын, олар/ң әрек/н үлгі, эталон, масштаб, өлшем есебінде реттей алатын жалпыға бірдей міндетті ереже, норма.Құқ/қ норма — заңға с/с келетін мінез, жүріс-тұрыс/ң айырымдылық белгісін білдіреді. Реттеу норма/ры, міндеттеу, тыйым салу және құқ/ты белгілеу норма/на бөлінеді. Міндеттеу және тыйым салу норма/ры әдеттегі қағида б/ша өктемдік болып келеді. Яғни ережеден ешбір ауытқымайтын, сөзсіз орындалатын сипатта б/ды. Белгілеу (құқ/ты белгілеу) норма/ры жиі түрде диспозит/к категориядағы нормаға жатады, былайша айтқанда норма/ң күші бағытталған адам/ң мінезі, жүріс-тұрысы оның серіктесі/ң келісімімен өзгертілуі мүмкін екенін білдіреді.Ұсыныстық норма/р деп аталынатындар бірнеше түрлі мінез, жүріс-тұрыс нұсқаларынан біреуін ғана артықтау н/е тәуірлеу деп кеңес береді. Егер де норма ережені қалыпт/да оның әрекет етуі мен санкциясын мейлінше толық түрде жасап, әрі қарайғы қолданыстарда қандай бір жаңаша нұсқау/ға н/е анықтап, айқындай түсуге жол берілмейтіндей етілген болса, онда ол абсолюттік айқын норма делінеді. Керісінше айқындылығы салыстырмалы норма/да нұсқау/р болмайды ж/е нақты жағд/ға бай/ты басқаша нұсқау/ң қолдануын да теріске шығармайды. Мұндай норма/р өз кезегінде ситуациялық ж/е баламалық деп жіктелінеді. Бұлар/ң алғашқылары норма адресатының қалауын өзінің білігінше істеуін н/е істемеуін жағд/ға қарап шешуіне мүмкіндік береді. Ал екіншілері – нормат/к актіде көрсетілген нұсқау/дан қалауынша таңдауына мүмкіншілік жасайды. Норма/ң негізгі ж/е туынды, тұрақты ж/е уақытша деген түрлері де б/ды.Ерекше топқа мадақ норма/ры жатады. Бүл норма/р адам/ң мінез, жүріс-тұрыс/н мадақтау шара/мен (санкцияларымен) дем беріп, ынталандырады. Реттеу мен қорғау норма/ң арасынан мамандандырылғандарын бөліп арнайы қараст/ға б/ды. Бұларға: анықтамалық-пайымдық яғни дефинитивтік норма/р жатады. Мұнда мем/к құқ/қ институт/ң белгі-нышандары мен анықтама/ры келтіріледі; 2)қағидаттық норма/р; оперативтік (жеделдікті білдіретін) норма/р акті/ң күшін жоюға бағытталған. Олардың күшін жанама болған қат/ға таратуға бағытталған ж/е т.с.с. Коллизиялық норма/р — норма/ағы қайшылық/ды шешуге мүмкіндік беретін норма/р.