44.Ядронын ужымдык жане дербес болшектик модельдери.

Ұжымдық моделдер мыналар:1.Тамшылық модел. Ядро зарядталған сығылмайтын сұйық тамшысы ретінде қарастырылады. Осыдан "ядроның байланыс энергиясы көлемдік, беттік және кулондық энергиядан кұралады"- делінеді. Әлбетте, бұларға тамшылық кезқараспен түсіндірілмейтін, қосымша симметрия энергиясы мен қосақтау энергиясы еңгізіледі. Ақырында, байланыс энергиясының Вейцзеккерлік (2.43) түрі шығарылады. Оны ядроның байланыс знергиясының А мен Z-ке төуелділігін, ядроның беттік тербелістерін және ядроның бөлінуін сапалық түсіндіруге қолданады.2.Сфералық емес ядро моделі. Ядро заттың кейбір себебтерінен тепе-тендік күйде сфералық емес пішін кабылдаған қойыртпағы сияқты карастырылады. Ядроның кейбір ең төменгі энергиялық деңгейлерін сипаттауға қолданылады.

Бірбөлшектік моделдің мынадай түрлері қолданылады:1.Қалдық әсерлесусіз қабықтық модел. "Нуклондардың бір-біріне тәуелсіз қозғалыстары барлық нуклондарға бірдей өздік үйлесімді өрісте өтеді", - деп есептеледі. Нуклондардың өзара әсерін әруақытта осы өздік үйлесімді әсерлесумен кейбір калдық әсерлесудің қосындысы түрінде алуға болады. Қарастырып отырған модел үшін қалдық әсерлесу әлсіз, оны елемеуге болады деп есептеп, оны ескермейді. Оның көмегімен киелі сандарды, ядролардың негізгі және кейбір қозған күйлерінің спиндері мен жұптылықтарын, магнит моменттерін, қос киелі ядролардың негізгі күйлерінің спиндері мен жұптылықтарын есептейді.2.Феномендік қосақтасулы қабықтық модел. Қалдық әсерлесу бірдей нуклокдардың өзара қосақтасуын елеу арқылы ескеріледі. Мұнда, бірдей нуклондар (дротондар немесе нейтроңдар)спиндері мен магнит моменттері нөлге, ал жұптылықтығы оң болатын қосақтар құрайды деп алынады. Массалық санның тақ мәндері үшін бір нуклон қосақсыз қалады. Бұл модел: барлық жұп-жұп ядролардың, барлық дерлік массалық саны А тақ адролардың спині мен жұптылығын, магнит моменттерінің жуық мәндерін анықтайды.

Жалпыланған моделдің мынадай түрлері бар:1.Әлсіз әсерлесулі жалпыланған модел. Нөлдік жуықтауда ядро тұтас сфералық ірге мен бір немесе бірнеше сырткы нуклондардан түрады деп алынады. Ірге ұжымдық моделдердің біреуімен, ал сыртқы нуклон ездік үйлесімді өріспен бейнеленеді. Оған қоса, ірге мен сыртқы нуконның еркіндік дәрежелері арасында әлсіз өзара әсерлесу болады деп есептеледі. Азғана, кейбір массалық саны А тақ ядролардың төменгі деңгейлерінің сипаттамалары түсіндіріледі. 2.Күшті әсерлесулі жалпыланған модел. Қабықтық моделдегі сиякты барлық нуклондар өздік үйлесімді күш өрісінде бір-біріне төуелсіз қозғалады деп есептеледі. Бірақ күш орталығы сфералық симметириялы емес пішінді және осыған байланысты ядро тұтас айнала алады. Айналуға (толық немесе ішінара) барлық нуклондар қатысады. Қолдану аймағы: көптеген ядролардың төмен жатқан деңгейлерінің орны мен сипаттарын анықтау.

55.Радиоактивтилик.Табиги жане жасанды.Рад-к деп кейбир ядролардын оз бетимен бир не бирнеше болшек шыгарып турленуин айтады.мундай турленуге душар ядроларды радиоактивти деп,ал олар шыгаратын болшектер агынын рад-к нур д.а.турлену тан емес ядроларды нык д.а.рад-к ыдырау кезинде ядронын Zатомдык номери де,А массалык саны да озгеруи мумкин.екеуи де озгермей ядронын ишки куйи гана,оган сайкес энергиясы гана озгеруи мумкин.рад-к ыдырау оту ушин ол энергиялык тиимди болуы тиис,ягни ыд-н ядронын массасы ыдыраудан кейнги жуйенин-пайда болган жаркыншак ядро мен болш-дин толык массасынан артык болуы керек.пайда болу тегине байл рад-тин 2 тури болады.адамнын ис-арекетине тауелсиз,табигатта,онда элементтер пайда болганнан бери бар,рад-тик табиги д.а.ал адамзаттын ис-арекетине байл п.б немесе колдан жасалган рад-к жасанды д.а.табиги рад-тин 3 тури кездеседи,альфа,бета,гамма.булармен катар табиги рад-к катарына ауыр ядролардын оздигинен болинуин де косады.жасанды рад-к ыдыраудын осы 4 турине коса кешиккен нейтрондык жане протондык ыд-ды камтиды.ис жузинде рад-ти деп омирлерин радиотехникалык адистермен олшеу мумкин ядроларды айтады.ол казирги кезде 10-нын минус 9дарежесинен 10-нын 22 дарежеси жылга дейнги аралыкты камтиды.

56.Радиоактивтилик ыдыраудын жалпы зандылыктары.Рад-к ыдырау таза статистикалык кубылыс.берилген ядронын кай уакытта ыдырайтынын алдын ала айту мумкин емес.мундай кубылыстарды сипаттау ушин окиганын ыктималдылыгы угымын колданады.рад-к ыдырау ушин мундай шама ядронын уакыт бирлиги ишинде ыдырауынын ыктималдылыгы .оны ыдырау турактысы д.а.рад-к берилген ядронын касиети.ягни,ядронын рад-к касиети онын куйин озгерткенде гана озгереди,берилген куйдеги ядро ушин туракты.будан t+dt уакыт аралыгында ыдырайтын ядролардын саны осы кезде бар ядролардын N саны мен осы оте кишкене dt уакыт аралыгына пропорционал болу керек.dN= - Ndt, мундагы «-» танбасы уакыт откен сайын ядролардын санынын азаятындыгын билдиреди.A= берилген дайындаманын активтилиги д.а.ол уакыт бирлиги ишинде ыдырайтын ядролардын орташа санын береди.онын халыкаралык жуйедеги бирлиги-Беккерель.1Беккерель-секундына 1 ыдырау болатын дайындаманын активтилиги.

57. Ыдырау турактысы,жартылай ыдырау периоды,рад изотоптын орташа омири. рад-к ыдырау ушин ядронын уакыт бирлиги ишинде ыдырауынын ыктималдылыгы .оны ыдырау турактысы д.а.рад-к берилген ядронын касиети.ягни,ядронын рад-к касиети онын куйин озгерткенде гана озгереди,берилген куйдеги ядро ушин туракты.будан t+dt уакыт аралыгында ыдырайтын ядролардын саны осы кезде бар ядролардын N саны мен осы оте кишкене dt уакыт аралыгына пропорционал болу керек.dN= - Ndt, мундагы «-» танбасы уакыт откен сайын ядролардын санынын азаятындыгын билдиреди.рад-ти ядроны, -ыдырау турактысымен катар,жарт ыдырау периоды мен орташа омир суру уакытымен сип-ды.жарт ыд периоды деп ядролардын саны 2 есе азаюга кететин уакытты айтады.демек,ядролардын бастапкы саны болса Т уакыт откеннен кейн олардын саны болады. .t уакыт омир сурген,ягни t=0ден t-га дейн ыдырамай,t мен t+dt уакыт аралыгында ыдыраган ядролар саны. .осыдан ядролардын орташа омир суру уакыты .ядронын орташа омири ядролар саны е-есе азаятын уакытты береди.

58.Альфа-ыдырау.Тажирибелик зандылыктары.альфа ыдырау деп ауыр ядролардын оздигинен альфа болшектер шыгарп турленуин атайды.альфа-ыдырау кезнде аналык (A,Z) ядро,урпактык (A-4,Z-2) ядрога айналады. .Бул кезде ядронын массалык саны 4-ке,атомдык номери 2-ге кемиди.Альфа-болш-дин оту жолдары мен энергияларын,ар турли альфа-рад-ти ядролардын жартылай ыдырау периодтарын олшеулерден альфа-ыдыраудын мынадай ерекшеликтери мен зандылыктары байкалады.1)1911жылы Гейгер мен Нетолл табигаттагы 3 рад-тик катар ушин альфа-ыдырау турактысы мен шыгарылатын болш-дин оту жолы арасындагы тауелдиликти тагайындыгы.2)ерекше назар болетин жагдай альфа-болш-дин кинет эн-нын озгеру алкабынын онша кен емес,ал жартылай ыд периодынын озгеру алкабынын оте кендиги.осы уакытка дейнги белгили альфа-активти ядролар ушин альфа-болш-дин энергиялары 4 МэВ пен 9 МэВ аралыгында жатса,олардын жартылай ыдырау периодтары 10нын минус 7 дарежесинен 10нын 10дарежеси жылга дейн камтиды.болшектердин орташа энергиясы 6 МэВ шамасы.кейбир сирек жерлик эл-тер ушн альфа-болшектердин энергиясы 1,8МэВ-ка дейн томендейди.3)периодтык кестедеги барлык эл-ди 2 топка альфа-рад-ти жане альфа-нык ядроларга болетин айкын жик байкалады.альфа-рад-тик Z>82 ядроларга тан.Онын кинет энергиялары Z артканда артады.Буган тек бирнеше сирек жерлик эл-дин изотоптары жане кейбир жасанды ядролар кирмиди.4)Бир эл-тин изотоптары ушн болш-дин энергиясы массалык сан артканда кемиди.Бул зандылык жуп-жуп ядролар ушн айкын байкалады.5)Альфа спектри-назик тузилис,ягни ядролардын энергиялары бир емес,бирнеше манди альфа-болшектер шыгарады.6)еки ядронын алфа-ыдырауларына узын жолдылык тан.бул ядролар альфа-болш-дин негизги тобымен катар энергиялары бул топтын энергиясынан артык аздаган альфа-болшектер шыгарады.бул ядролардын екеуи де бир элементтин-полонийдин изотоптары.